هیچ وقت نفهمیدم چرا ممنوع الكار شدم!

مدت زمانی كه كار نكردم در خارج از ایران مشغول بودم. زمستان 90 بود كه متوجه شدم در ایران ممنوع الكار شده ام. من از طریق غیر رسمی متوجه این موضوع شدم ولی به طور رسمی اجازه كار نداشتم. هیچ وقت نفهمیدم چرا این اتفاق افتاد و ایراد كار در چه بود كه نمی توانستم كار كنم و بعد آن ایراد چطور رفع شد كه حالااجازه كار كردن پیدا كردم.حدودا یك ماه پیش به طور اتفاقی متوجه شدم كه این ممنوع الكاری برطرف شده است.

حمید پورآذری با اجرای نمایش های «حسینقلی مردی كه لب نداشت»، «ادیپ»، «دور دو فرمان» و «دایره گچی قفقازی» به عنوان كارگردانی است كه دغدغه آموزش و گسترش تئاتر را دارد، شناخته شده است. شاید سال ها پیش دغدغه اجرا با چهره های مطرح تئاتر را داشت اما در این چند ساله و بعد از تجربه كار كردن با هنرجویان جوان نگاهش به تئاتر تغییر كرده و تمام تلاشش را به كار گرفته تا با شاگردان جوانش نمایشی روی صحنه ببرد. با اجرای این نمایش ها و مورد توجه قرار گرفتن شان از سوی منتقدان و هنرمندان پورآذری نشان داد كه كارگردان توانمندی است و به خوبی می داند چطور با تماشاچی ارتباط برقرار كند. خانه یی روی آب آخرین اثر این كارگردان، ماحصل تمرین یك ماهه با هنرجویانش در فرهنگسرای اندیشه است. خانه یی روی آب طبق شیوه كارگردانی پورآذری بداهه پردازانه شكل گرفته و تماشاگران از بدو ورود كلاه های ایمنی را دریافت می كنند. نمایش «خانه یی روی آب» ماجرای گناه و دروغ در میان اعضای یك خانواده و سرانجام آن را روایت می كند و لحظاتی را برای تماشاگر به وجود می آورد تا از نزدیك و همراه با بازیگران در صحنه حضور داشته باشد و به این شیوه پیوندی میان این دو گروه برقرار می كند.
    
روش شما در كارگردانی تئا تر در قبل با چیزی كه در حال حاضر می بینیم متفاوت بوده است. بعد از سال 87 این رویه تغییر كرد و یك شكل كارگاهی گرفت. چه عاملی باعث رفتن شما به این سمت و سو و ادامه پیدا كردن این روش بود؟
من از سال 81 در مهرآباد جنوبی همچنین كارگاه ها و اجراهایی داشتم. ولی از زمان غولتشن ها به صورت پر رنگ تر این اتفاق افتاد. نمایش حسین قلی هم به آن فضا نزدیك بود ولی به لحاظ مود و فضا متفاوت تر بود. چیزی كه در شكل گرفتن این فضا به من كمك كرد پیش فیلمی ایتالیایی بود به نام بچه های خیابان. این فیلم برای من یك نقطه شروع بود. همیشه دوست داشتم در كار هایم از چنین فضایی استفاده كنم. از سال 87 جدی تر شدم و كاملابه این سمت گرایش پیدا كردم. از سال 83 تا 86 اجرای عمومی نداشتم. سال 86 در جشنواره فجر نمایش غولتشن ها را روی صحنه بردم و چند ماه در سال 87 به اجرای عمومی درآمد. در این زمان شرایط اجرای تئا تر به نسبت سال 83 بسیار متفاوت شده بود. احساس كردم به دنیایی وارد شده ام كه با آن آشنا نیستم. زمانی كه با هنر جویان مهاجر افغانی شروع به كار كردم متوجه شكل جدیدی از اجرا شدم. هنگام اجرای نمایش حسین قلی تازه فهمیدم برای چه تئا تر كار می كنم. این زمان یك نقطه عطف اساسی برای من بود.
    
فكر می كنم این تغییر رویه در كار شما ضرورتی بود كه بعدا به انتخاب تبدیل شد.
حرف شما را قبول دارم. البته نه اینكه از روی ناچاری تصمیم به این تغییر گرفتم. شرایطی كه به وجود آمد من را بیشتر مصمم به تغییر كرد. با این شرایط هیچ زمانی برای صرف كارهای شخصی خودم باقی نمی ماند. اما كار كردن با هنر جویانیی كه هیچ پیش زمینه یی ندارند و تازه شروع به كار كرده اند هم در نوع خودش جذاب است. احساس جوانی به آدم دست می دهد.
    
از سال 87 به بعد شما حدود 150 هنرجو داشتید. از هنر جویان افغانی كه در حسین قلی مردی كه لب نداشت با شما بودند، فقط دو، سه تای آنها با شما ادامه دادند. چرا هیچ وقت نخواستید با آنها یك گروه ثابت تشكیل بدهید؟
بخش عمده یی از كودكان افغانی به كشور خودشان بازگشتند. تعدادی از آنها هم به كشورهای اروپایی مهاجرت كردند.
    
در ادیپ و دور دو فرمان هم خیلی از هنر جویان باشما همكاری كردند. چرا از آنها در كار جدیدتان استفاده نكردید؟
چندتا از هنر جویانیی كه در ادیپ و دور دوفرمان و دایره گچی بودند در این كار جدید با من همكاری كردند. آنها هم در این كار نوعی جدید از اجرا را تجربه كردند. به آنها گفتم كه چهره جدیدی از شما می خواهم و موظف هستید با هر گروهی كه مشخص شده به خوبی كار كنید. حتی می توان گفت به نوعی مشاور و عصای دست من بودند. شب اول بعد از تمام شدن اجرا راجع به كار ها و پیشنهادهای جدید با هم مشورت كردیم. نوع تقابل ما با هم از حالت استاد و هنرجو خارج شده است. خیلی وقت ها صحبت می كنیم و از آنها راهكار می خواهم كه گاهی این راهكار ها عملی هستند و گاهی ذهن من را به سمت و سوی دیگری می برد كه باز هم خوب مفید است. در واقع می خواهم كه شیوه جدید را با من تجربه كنند و همكاری ما فقط محدود به بازی كردن و كمك به ساختن فضای بازی نباشد. بعد از چند اجرایی كه با هم انجام دادیم كاملامتوجه شیوه كاری من شده اند، خیلی نیازی به توضیح دادن نمی بینم. فقط در حدی كه ایرادات شان را به آنها گوشزد كنم. در این مسیری كه به قول شما متفاوت است من در حال پیدا كردن خودم هستم. اینكه چه كار می خواستم بكنم، چه كار كردم و چه كاری خواهم كرد.
    
طبیعتا كار كردن با این هنر جویان به نسبت كار با بازیگرانی چون هدایت هاشمی و نگار عابدی و علی سرابی بسیار متفاوت است. سختی هایی وجو دارد كه شما به عنوان یك معلم به تنهایی به دوش می كشید. این هنر جویان توقعاتی از شما خواهند داشت و شما موظفید كه آنها را برآورده كنید.
بله. كاملاحق با شماست. تمام تلاش من این است كه از تمام ظرفیت های آنها استفاده كنم. در وهله اول مهم ترین چیز برای من مواجهه آنها با مخاطبین است تا مسائلی كه با هم در میان گذاشتیم را خیلی واقعی تر لمس كنند. این نخستین و مهم ترین اتفاق است.
    
شما از یك سوله در فرهنگسرای بهمن بهره برداری كردید و كار را روی صحنه بردید. یا در دانشگاه امیركبیر از یك پاركینگ مخروبه استفاده كردید كه با این كار هم محیط را به هنر جویان نشان می دهید هم شكل كارگاهی حفظ می شود. این نكته در كار جدید شما خیلی جالب بود كه هم از فضای داخلی استفاده می كردید هم از فضای پشت بام. حتی از دو آسانسوری كه در ساختمان بود هم برای نمایش استفاده كردید. در كارهای شما استفاده درست تری از محیط می شود. به همین خاطر فكر می كنم واژه كارگاهی/ محیطی برای نوع كار شما مناسب تر باشد. خود شما هم با این لفظ موافقید؟
بله به این دلیل كه در یك محیط جدید كار می كنم. نمی توانم این محیط را در یك شكل كلاسیك اجرا كنم. این محیط برای خودش شناسنامه یی دارد كه از این خاصیت باید در فرم اجرا استفاده شود. من با وصله زدن مخالفم. كار اصلی من زمانی است كه اجرا شروع می شود. آن زمان تازه تغییرات بنیادی اعمال می شود. من احساس كردم كه اجرای چهار روزه اجازه نمی دهد تا به آن كمالی كه مد نظرمان است برسیم در نتیجه تصمیم به تمدید یك هفته یی اجرا گرفتم. رییس فرهنگسرا آقای حجازی هم لطف زیادی به ما داشتند و اجازه این كار را به ما دادند. اگر تا روز آخر باز هم كمبودی احساس كنم و فكر كنم چیزی باید این بین جبران بشود باز هم خواهش می كنم كه سه روز دیگر به ما اجازه اجرا بدهند.
    
سه سال از آخرین اجرای شما می گذرد، در صورتی كه تا قبل از آن تقریبا هر سال كار روی صحنه برده بودید و با همین هنر جویان كارگاه تان را برگزار كردید. چه شد كه بعد از سه سال این كار شكل گرفت؟
مدت زمانی كه كار نكردم در خارج از ایران مشغول بودم. زمستان 90 بود كه متوجه شدم در ایران ممنوع الكار شده ام. من از طریق غیر رسمی متوجه این موضوع شدم ولی به طور رسمی اجازه كار نداشتم. هیچ وقت نفهمیدم چرا این اتفاق افتاد و ایراد كار در چه بود كه نمی توانستم كار كنم و بعد آن ایراد چطور رفع شد كه حالااجازه كار كردن پیدا كردم. حدودا یك ماه پیش به طور اتفاقی متوجه شدم كه این ممنوع الكاری برطرف شده است. نخستین بانی انجام اجرای جدید من شهرام كرمی بود كه می خواستند برای جشنواره تئا تر شهر كارگاه هایی برگزار كنند و از من دعوت به همكاری كردند. من پیشنهاد دادم كه این كارگاه ها می تواند به یك اجرا ختم بشود كه ایشان هم استقبال كردند. آقای حسن معظمی هم برای مكان اجرا به ما كمك كردند و نهایتا هم آقای حجازی، رییس فرهنگسرا همكاری قابل توجهی با ما داشتند.
    
نگاه عمومی به این حركت چگونه بود؟ مثبت یا منفی؟
من همیشه از انتقادهایی كه از كارم می شود استقبال می كنم. معمولادوستان سختگیرم را روزهای اول دعوت می كنم و از آنها می خواهم كه راجع به كار صحبت كنند. نظرات دوستانی مثل حسین ذوقی، عیسی ابو محبوب و مهدی میرمحمدی همیشه برایم جذاب است حتی مواقعی كه لحن تند و تیزی داشته باشند. حتی برخورد مخاطبان نیز برایم اهمیت دارد. من دور خودم پیله یی نبسته ام كه از هرگونه گزند و انتقادی دور بمانم. دوست دارم همیشه در حال ریسك باشم و جسارت خودم را از دست ندهم. زمانی كه محافظه كار باشم آن وقت دیگر تمام می شوم.
    
كارنامه یی كه دارید به شما اجازه این جسارت را می دهد. انگار كه در یك قالب شناخته شده فرو رفته اید.
سعی می كنم هیچ وقت از خودم صددرصد مطمئن نباشم. چون باعث می شود كه تلاشم كمتر بشود. این اطمینان را نسبت به خودم دارم كه كارم خوب درمی آید. اما اینكه چه زمانی خوب می شود مهم است. كه اول كار یا اواسط كار یا بعد از اجرا این اتفاق می افتد. به عبارتی این پروسه هیچگاه تكمیل نمی شود.

شما دایما در تمرین های تان، هم در دوره های آموزشی و هم در اجراها كار را تغییر می دهید. انگار كه خودتان هم به كمالی كه می خواهید نرسیده اید و فكر می كنید كه همچنان باید ادامه بدهید .
همیشه در كار احساس نقصان می كنم، انگار كه یك جای كار می لنگد. هر وقت به عقب برمی گردم فكر می كنم چه كارهایی باید می كردم یا كارهایی بوده كه نباید انجام می دادم. تجربیات كارهای قبلی همیشه در كار جدیدم تاثیر می گذارد، نسبت به اتفاق جدیدی كه در حال افتادن است به من آگاهی می دهد.

نخستین نكته یی كه در حین دیدن نمایش جدید شما به ذهنم رسید این بود كه بر خلاف دور دوفرمان، داستانی دارد كه مخاطب با آن روبه رو می شود. اما از همان ابتدا كه تماشاگر ها وارد سالن می شوند با خشونت شدیدی مواجه می شوند. چرا این فضا در ابتدا با خشونت زیادی آغاز می شود؟ می توانستید خشونت را پله پله ایجاد كنید یا اینكه اصلامقدار خشونت را در كل كم كنید.
این به خاطر آشنایی مخاطب با فضای كلی اجرا ست، اینكه بداند در چه فضایی قرار خواهد گرفت. احساس می كردم كه یك انرژی شدید باید در فضا پخش شود. سكون اتفاق جالبی نخواهد بود. یك فضای خشن راكد هم جذابیتی نخواهد داشت. باید گلوله های انرژی در فضا پخش بشود و به تماشاگر منتقل شود. البته خودم هم این احساس را داشتم كه كار یك مقدار زیادی از حد خشن شده، به همین خاطر صحنه آخر را برای تلطیف كردن فضا قرار دادم. سعی كردم یك مقدار زهر كار را بگیرم.
    
اما احساس می كنم زهر آن كم گرفته شده. صحنه گوركن بیرون از سالن در پشت بام صحنه بسیار سیاه و خشنی است. سیاهی آن زندگی را بیش از حد به نمایش گذاشتید.
ممكن است این سیاهی مربوط باشد به شرایط این دو، سه سال اخیر كه همه چیز برای خود من هم خشن و سیاه بود. و احساس می كنم در این كار آخر شدید تر به نمایش گذاشته شد. من دلم برای سبك اجرای غولتشن ها و كار كمدی تنگ شده ولی هنوز نمی توانم با خودم كنار بیایم. شاید حدودا یك سال بعد احساس كنم فضای كارم باید كارناوال شادی باشد.
    
در این كار خیلی از محیط بیرون تاثیر گرفتید.
حتما همینطور است. چون من دارم در این محیط زندگی می كنم. دایما با اتفاقات و حوادث ناگوار مواجه می شویم.
    
احساس می شود در این كار مشاركت تماشاچی ها به نسبت كارهای قبل تان بیشتر شده است. البته به استثنای دور دو فرمان. چون در دور دو فرمان مشاركت صد در صد مخاطبان را داشتید. شرایط طوری بود كه مخاطب شخصا می خواست در كار حضور داشته باشد. در این اجرا هم این اتفاق افتاد، اما نه كاملا. بعضی از تماشاچیان بودند كه دل شان می خواست در كار حضور داشته باشند اما دست شان بسته می شد.
این یكی از ایراداتی بود كه خودم آن را احساس كردم. اینكه ما باید چه كاری بكنیم كه تماشاچی مانعی برای شركت نداشته باشد. من از قبل این موضوع را مطرح كرده بودم كه اگر مخاطبی تمایل دارد می تواند شركت كند چون با مشاركت اجباری و زوری مخالفم. باید راهی پیدا كنیم كه در صحنه مخاطب یك باره رها بشود و احساس كند كه می خواهد كاری انجام بدهد. این جزو موضوعاتی است كه من هنوز به دنبال پیدا كردن آن هستم. اساسا موفقیت یا عدم موفقیت ما بستگی به این دارد كه در كار وصله نداشته باشیم. نقصان قضیه در وهله اول به خاطر شك ها و تردید های خود من شكل گرفته است و این شك و تردید از طریق بازی هنر جویان به مخاطبان منتقل می شود. هر چقدر من بتوانم این شبهات را در خودم رفع و رجوع كنم به همان نسبت در اجرای هنر جویان هم كمرنگ تر می شود.
    
دوره آموزشی هنر جویان چه مدت بوده؟
ما اواسط خرداد شروع به كار كردیم و هفته یی یك روز تمرین داشتیم. این اواخر تعداد تمرین ها بیشتر شد و در هفته آخر قبل از اجرا هر روز تمرین داشتیم. شاید در جمع حدود پانزده روز تمرین داشتیم. به اعتقاد من این حق مخاطب است كه شاهد یك اجرای خوب و قوی باشد. من سعی می كنم پشت كم تجربگی هنر جویان و زمان كوتاه تمرین پنهان نشوم.
    
به نظرم سبك و سیاق بازی هنر جویان این شتابزدگی در تمرین را نشان می داد. آن طور كه باید راحت بازی نمی كردند و یك فرم رسمی در كارشان نمایان بود.
این برمی گردد به فضایی كه برای هنر جویان تعریف و متنی كه به آنها ارائه می شود. جاهایی بود كه اصرار داشتم كند تر حركت كنند، به این دلیل كه كشف كنند. الان باید به آنها گفته شود كه باید زندگی در بازی آنها داخل شود و ریتم بازی معقول تر بشود. كمبود تجربه باعث می شود كه انتقال مفاهیم كند تر صورت بگیرد ولی بالاخره صورت می گیرد. شرایط الان با شب اول قابل مقایسه نیست. در مجموع از شرایطی كه به وجود آمده و همچنان در حال اتفاق افتادن است به شدت راضی هستم.
    
انتقادی كه به شما دارم این است كه به جز حسین قلی، بعد از ادیپ در تمام كار ها خودتان در صحنه حضور داشتید. جاهایی بود كه مواردی را به بازیگران گوشزد می كردید و فكر می كنم با این كاربازیگرانی كه كم تجربه هستند زیادی از حد به شما متكی می شوند. یا اینكه احساس می كنند شما به عنوان یك معلم در صحنه حضور دارید و اعتماد به نفس شان از بین می رود.
قبول دارم، اتفاقا همیشه بهترین نقش را هم برای خودم در نظر می گیرم! در این اجرا سعی كردم به نسبت كارهای قبلی حضور كمرنگ تری داشته باشم. مواردی هست كه احساس می كنم زمان تاكید كردن آن همان سر صحنه است. چون بعدا فراموش می كنم یا اینكه ممكن است كلی گویی بشود و نشود آن طور كه باید توضیح داد.
    
شما با این كار به نوعی بازیگر را تربیت می كنید. ناخودآگاه این نوع تربیت در وجود او شكل می گیرد. ممكن است این بازیگر در اجراهای دیگری هم حضور داشته باشد و این، كار را برای او سخت می كند.
من استقبال می كنم از اینكه هنر جویان در اجرای مختلفی حضور داشته باشند. ولی به آنها یادآوری می كنم كه هر كاری شرایط خاص خودش را دارد. همیشه به این موضوع هم فكر می كنم كه هنر جویان با این شرایط تربیت نشوند. چون در وهله اول هدف من این است كه هنر جویان اعتماد به نفس پیدا كنند.
    
این هنر جویان در كارهای شما بسیار موفق عمل می كنند. هر كسی كه به تماشای نمایش می آید از آنها تعریف و تمجید می كند. می توانند در فرصت های دیگری كه برایشان فراهم می شود خودشان را نشان بدهند. ولی كمتر دیدیم كه در كارهای دیگر از آنها استفاده شود یا اینكه درخشیده باشند. كلاشرایط كار برای آنها فراهم نشده یا اینكه از عدم اعتماد به نفس خود آنهاست؟
نه این طور فكر نمی كنم. حتی فكر می كنم ناشی از اعتماد به نفس بیش از حد آنهاست. ولی من خودم هنوز كمبودهایی در كارم احساس می كنم. فكر می كنم مواردی هست كه من هنوز با آنها كار نكرده ام. در تمرین ها به شاگردانم می گویم كه گروه های كوچك تشكیل بدهند و كار كنند و كار هایشان را برای همدیگر به نمایش بگذارند كه نوع دیگری از كار را بدون اتكا به یك معلم اجرا كنند. در این مدت با افراد دیگری هم كار كردند و این می تواند تجربه جدیدی برای آنها باشد. تعدادی از آنها با اكبر علیزاد و تعدادی نیز با نیما دهقانی كار كردند. البته بخشی از این مشكلات به ساختار تئاتر ما برمی گردد كه كارگردانان معمولابه سراغ افراد جوان تر و كم تجربه نمی روند. تئا تر یرما یك اتفاق مهم بود كه شخصی مثل دكتر علی رفیعی با یك عده جوان كم تجربه یك اجرا را روی صحنه برد. تاثیر این كار در جامعه تئا تر بسیار زیاد است. چون شخص بزرگی مثل ایشان وقتی این حركت را می كند می تواند الگویی برای كارگردان های دیگر باشد. باید نفس جدید در تئا تر دمیده و روح رقابت بین بازیگران جاری شود. باید بازیگران تازه كار منش و روش كار را از بازیگران با تجربه بیاموزند. باید اعتماد را در تئا تر نهادینه كنیم.

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: farsnews.com



مطالب پیشنهادی:

شهید برنامه ماه عسل علیخانی پیدا شد
توقع حدیث فولادوند از رئیس جمهور
توهین زشت تلویزیون و مجری شبکه آموزش به محسن چاوشی!!