درنگی بر مجموعه «مختارنامه»

 

این قصه زسوزجگر آمد
«مختارنامه» روایتی از قیام‌های بزرگ علوی است که قیام مسلم بن عقیل، قیام امام حسین(ع)، توابین (سلیمان) و عاقبت مختار را روایت می‌کند. این مجموعه را می‌توان اثری بی بدیل درباره بخشی از تاریخ تشیع دانست که برای ساخت آن زحمت‌های زیادی کشیده شده است. برای نخستین بار صحنه‌های جنگی قصه به شکل حرفه ای و عمل، طراحی و مدیریت شده است تا تصاویر واقعی از جنگ، در برابر چشمان بینندگان روایت شود. به جز کارگردانی و نویسندگی هنرمندانه که حاصل تفکر و خلاقیت هنرمندی هم چون «داوود میرباقری» است، عوامل متعددی در موفقیت این مجموعه نقش داشتند.
مجموعه سازی در گونه مذهبی – تاریخی طی دو دهه اخیر جایگاه قابل توجهی در رسانه ملی داشته است. مجموعه «مختارنامه» یکی از آثار فاخری است که پس از گذشت حدود یک دهه تلاش بی وقفه به عنوان مجموعه ای در گونه مذهبی – تاریخی، آن طور که شایسته یک اثر هنری است به ثمر رسید و جمعه شب‌ها از شبکه اول سیما در حال پخش است. این مجموعه فرصتی است برای یک بازگشت و تفکر دوباره به اتفاق‌های عاشورا.

پژوهش چندین ساله
هنگامی‌که «داوود میرباقری» مجموعه «امام علی(ع)» را با حساسیت‌های ویژه ای در گونه مذهبی با موضوع تاریخ شیعه ساخت توقع‌ها از او بالا رفت. «میرباقری» با انجام پژوهش و تحقیق چندین ساله دست به ساخت یکی از بزرگ ترین و عظیم ترین مجموعه‌های تاریخی زد و «مختارنامه» را با توجه به حساسیت‌هایی که از او سراغ داریم ساخت و امضای خود را پای مجموعه گذاشت. «مختارنامه» مجموعه ای خوش ساخت، خوش آب و رنگ و فاخر است و قهرمان پردازی درست، صحنه پردازی، میزانسن‌های «میرباقری» در این مجموعه خودنمایی می‌کند.

وفاداری به اصول فیلم نامه نویسی
طراحی صحنه این مجموعه با توجه به وسواس خاص «میرباقری» و «محسن شاه ابراهیمی» انجام شده است. لوکیشن‌های انتخاب شده در خدمت کار و طراحی‌ها بر مبنای زمان و مکان و در خدمت قصه قرار گرفته است. طراحی درست میزانسن‌ها جدا از بحث زیباشناسی، با زمان قصه، شبیه سازی جزئیات و روایت داستان همگونی دارد وفاداری «میرباقری» به اصول فیلم نامه نویسی در کنار تاریخ به وضوح دیده می‌شود.
او در دل تاریخ از تمام توانایی اش استفاده کرد، تا روایتش خسته کننده نباشد و در کنار حفظ اتفاق‌های تاریخی، به لطف احاطه ای که بر تاریخ اسلام دارد، تمام عوامل سازنده یک درام را نیز در کارش لحاظ کرد. «میرباقری» هرگز مباحث فنی و تخصصی اثر را فدای دانسته‌های تاریخی اش نکرده است. او بدون هیچ موضع گیری شخصیت‌هایش را پرداخته است و همه شخصیت‌های قصه منفی و مثبت دارای شناسنامه هستند و هرگز نگاه اغراق آمیز به شخصیت‌ها نکرده است به طوری که همه شخصیت‌ها با ابعاد مختلف انسانی دیده شده اند؛ یعنی شخصیت‌های مثبت خیلی مثبت دیده نشده و گاهی هم دچار تزلزل یا اشتباه شده اند و در کنار آن هم شخصیت‌های منفی هم خیلی منفور و بد نمایش داده نشده اند.

طراحی درست شخصیت‌ها رمز موفقیت در کار
کارگردان این مجموعه به کمک ابزاری که در اختیار داشت تاریخ را طوری روایت کرد که از قصه به سوی تصویر، درام و نمایش حرکت کند. مسیر حرکتی روایت قصه هرگز تخت و یک سویه نیست و گاهی اوقات با فلاش بک و گاهی با فلاش فوروارد اتفاق‌ها را به طور موازی روایت می‌کند. کارگردان در بحث شناساندن شخصیت‌های هزار و اندی سال پیش، به تماشاگر امروز تلویزیون، موفق بوده است.
طراحی درست شخصیت‌های کوچک و کوتاه اما تأثیرگذار، رمز موفق بودن در کارش محسوب می‌شود؛ شخصیت‌هایی که در تاریخ جایگاه محکمی‌دارند مانند زهیربن قین، مسلم بن عقیل و وهب نصرانی، در این مجموعه بنا به نیاز دراماتیک از آن‌ها استفاده کوتاه شده است و به حاشیه رفته اند اما استفاده  به جا از آن‌ها مؤثر بوده است.
کارگردان قصه شخصیتی را دنبال می‌کند که همیشه در حاشیه بود و کمتر به آن پرداخته شده و در کنار آن گوشه چشمی‌به اتفاق‌های رخ داده در حاشیه قیام مختار که جزو زمینه‌های این قیام قلمداد می‌شود هم داشته است. «مختارنامه» یک سر و گردن بالاتر از دیگر ساخته‌های «میرباقری» است وی در این اثر به پختگی کامل رسیده و متون را نوشته و کارگردانی کرده است. هرگز دیالوگی بیهوده نوشته نشده است و کلمه ای تزئینی نیست.

موسیقی خلاقانه
تصاویر تیتراژ پر مغز و شاعرانه مجموعه، با نوای «اکبرخوانی» آغاز می‌شود و «امیر توسلی» آهنگ سازی آن را انجام داده است و موسیقی آن بر پایه معیارهای شناخته شده جامعه سنتی ایرانی همراه با نوای تعزیه و نوحه است. موسیقی تیتراژ نیز بسیار خلاقانه ساخته شده و در آن از سازها و تم‌های موسیقی ایرانی استفاده شده است.«توسلی» روی موسیقی نواحی جنوبی ایران نیز دست گذاشته است. موسیقی تیتراژ ابتدایی که با صدای «علی اکبر سلطانعلی» پخش می‌شود و با نوای «برخیز که شور محشر آمد، این قصه ز سوز جگر آمد» آغاز می‌شود بسیار اثرگذار است.
استفاده از تصویری نمادین که می‌تواند نشانی از «امام حسین(ع)» باشد و پاشیدن خون به آسمان و ... نمادهایی بسیار آگاهانه و هوشمندانه است. تیتراژ پایانی هم لالایی‌های محلی ایرانی است که از زبان «فاطمه رحمانی» خواننده این آواهای مقامی‌بسیار غمگین روایت می‌شود و در کل موسیقی تیتراژ بسیار با احساس و عمیق اجرا شده است. موسیقی متن نیز هم خوانی خوبی با بافت حسی صحنه‌ها و لحظه‌ها دارد و علاوه بر آن اندوه را به گونه ای مناسب در قلب انسان می‌پرورد.قبل از چهره پردازی، طراحی لباس و حتی دیالوگ و لحنی که بازیگران برای هر یک از شخصیت‌ها در اثر انتخاب می‌کنند، تماشاگر به لحاظ بصری از طریق طراحی دکور و صحنه وارد فضای قصه می‌شود. دکور عظیم مجموعه «مختارنامه» با وسواس و ریزبینی‌های طراح صحنه ساخته و سوار شده است و برای مخاطبان جذابیت دارد.

توانایی بازی گرفتن
توانایی «داوود میرباقری» در بازی گرفتن از بازیگر باوسواس‌های خاص و معروفش به واسطه سابقه سال‌ها کار صحنه و احاطه اش به مقوله بازی بر کسی پوشیده نیست. او در آثارش بیش از هر چیز بازی و بازیگری را مدنظر دارد و بیشتر بازیگران آثار او نقشی متفاوت به کارنامه هنری خود افزوده اند.

بازی قابل تحسین «عرب نیا»
«فریبرز عرب نیا» در نقش «مختار ثقفی» بازی قابل تحسینی را ارائه داده است. صلابت صدای او مختار را آدمی ‌مصمم نشان داد که هیچ کس نمی‌تواند مقابل او بایستد. پیام، کلام و حرکت مختار در چارچوبی پرداخته شده است که زبانش قابل فهم برای مخاطب باشد. «عرب نیا» از داشته‌ها و توانایی‌های خود برای نمایش وجوه و ابعاد شخصیت مختار به خوبی بهره گرفته و بازی، بیان، اندام و چهره او در 3 حالت فرماندهی جنگ، حکومت عراق و رو به رو شدن با شخصیت‌های مجموعه بسیار حساب شده است.

«رویگری»، بازیگری همه فن حریف
«رضا رویگری» با ایفای نقش موفق سردار کیان ایرانی به همه ثابت کرد که بازیگری همه فن حریف و موفق است و علاوه بر موفقیت در نقش‌های منفور و بد، توانایی ارائه موفق نقش‌های مثبت را هم دارد.
«رویگری» خوب دیالوگ می‌گوید و خوب بازی می‌کند و با این حضور موفق نشان داد که می‌تواند به شرط انتخاب درست از پس هر نقشی برآید.

کیانیان همه را شگفت زده کرد
بازی «رضا کیانیان» منتقدان و کارشناسان را شگفت زده کرد. طراحی صحنه، لباس، شخصیت پردازی و دیالوگ‌ها به او کمک کرد تا نقش «عبدا... بن زبیر» را به شکل باورپذیری ارائه دهد. او را کمتر در نقش‌های تاریخی دیده ایم اما در پروراندن یک شخصیت تبحر دارد.
«کیانیان» به خوبی با حرکت‌های چشم و تیک‌هایی که برای نقش در نظر گرفته توانسته است در ارائه نقش موفق باشد.«فرهاد اصلانی» بازیگر گزیده کاری است و در انتخاب نقش‌هایش وسواس دارد. توانایی اش در صداسازی به او این فرصت را داد تابه خوبی از عهده بازی در نقش ابن زیاد برآید. «اصلانی» توانست لایه‌های زیرین این شخصیت حیله گر را به خوبی به تصویر بکشد.     

 

 

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ