شمایل تازه از چهره 2 زن متفاوت

 

عمره همدل و همفكر مختار است اما ناریه گرچه همفكر او نیست اما همدلی‌اش را با مختار نمی‌توان مطلقا انكار كرد
 اكنون كه سریال «مختارنامه» به پایان خود نزدیك می‌شود، فرصت خوبی است تا برخی ویژگی‌ها و عناصر درونی‌تر این مجموعه تلویزیونی را چه از حیث فرم و ساختار روایتی و چه از نظر مضمون و درونمایه اثر مورد واكاوی قرار دهیم. بی‌تردید یكی از نقاط مثبت این سریال را باید در شیوه شخصیت‌پردازی و روان‌شناختی آنها دانست.
 
كارگردان تلاش كرده تا تصویری خاكستری از این شخصیت‌ها خلق كند و به جای تصویر رمانتیك تصویری دراماتیك و انسانی از آنها ارائه دهد؛ انسانی نه از حیث اخلاقی بلكه از منظر تاریخی ـ روان‌شناختی. به این معنی كه آدم‌های قصه فارغ از ارزشیابی‌های اخلاقی و ایدئولوژیك واجد ویژگی‌های انسانی با تمام ضعف و قوت‌هایش هستند.
مصداق بارز این مدعا را می‌توان در نوع رفتارشناسی ناریه و عمره همسران مختار جستجو كرد كه اتفاقا به واسطه موقعیت مشابهی كه از حیث حقوقی با مختار دارند، فرصت خوبی را برای یك قیاس شخصیت‌پردازانه هم از لحاظ روان‌شناختی و هم از حیث نمایشی و درام ایجاد كرد. واكنش آن دو در قبال قیام مختار و نوع همراهیشان با وی گرچه مبین تفاوت و چه بسا تضاد آشكاری است اما یك حس مشترك را می‌توان در هر دوی آنها تشخیص داد و آن هم عشق به مختار است. آری حتی نق‌زدن‌های ناریه را باید نشانی از عشق او به مختار دانست. عشق زنی به شوهرش كه از ترس از دست دادن او با عقاید و آرمان‌هایش مخالف یا مقاومت می‌كند تا شویش را برای خودش نگه دارد.

 

زندگی كنار مختار بزرگ‌ترین آرزوی اوست. مخالفتش با مبارزه مختار و حتی قدرت‌طلب خواندن او نیز ناشی از ترسی است كه او برای كشته شدن مختار و از دست دادن او دارد. البته می‌توان در میزان عشق او به مختار در نسبت با عمره شك كرد اما نمی‌توان آن را انكار كرد. در واقع هر دوی آنها عاشق همسر خویشند اما با روش و منشی متفاوت. عمره همدل و همفكر مختار است اما ناریه گرچه همفكر او نیست اما همدلی‌اش را با مختار نمی‌توان مطلقا انكار كرد. وقتی همدلی و همفكری كنارهم قرار بگیرد آنگاه می‌توان همراهی را تجربه كرد و این فرق بزرگ عمره با ناریه است. از این‌روست كه عمره حتی پیش از مختار به شهادت می‌رسد تا ثابت كند پشت هر مرد بزرگی زنی وفادار و صبور قرار دارد. تسلیم شدن ناریه به اسارت آل زبیر بیش از آن‌كه از بی‌وفایی او باشد، ناشی از ترسی است كه او از مرگ دارد. ناریه تنها همدل و همسر مختار بوده است نه همفكر او تا اینك جان در راه آرمان‌هایش بدهد. عهد و پیمان او با مختار زمینی بود، وگرنه مثل عمره آسمانی می‌شد.
واقعیت این است كه نمی‌توان ناریه را شخصیتی منفی قلمداد كرد او بد نیست فقط ضعیف است، زمینی است و آرمانی بلند و ایمانی محكم ندارد. او زنی معمولی است كه به‌واسطه مجاورت با مقام مختار و وفای عمره كمی كوچك به نظر می‌رسد.در واقع چهره‌ای كه از ناریه می‌بینیم تلخ است نه سیاه، مخالف است اما معاند نیست، زمینی است نه آسمانی، انسانی است و نه قدسی و.... حتی می‌توان او را واقعی‌تر و باورپذیرتر ازعمره دانست. جنس و سطح بازیگران این نقش‌ها را نیز درایجاد این تصاویر متفاوت نباید نادیده گرفت. نوع بازی نسرین مقانلو و حتی تن صدا و حس نگاهش را نیز می‌توان در شكل‌گیری شخصیت ناریه لحاظ كرد همچنان كه فیزیك فریبا كوثری و معصومیت كودكانه‌ای كه در صورتش موج می‌زند را نمی‌توان دست‌كم گرفت. به این موارد باید سابقه ذهنی و حافظه تاریخی مخاطب درباره این بازیگران را اضافه كرد كه مجموع آنها در شكل‌گیری این شخصیت‌های تاریخی موثر بوده است. همین نسبیت و تصویر خاكستری را می‌توان از طریق واكنش‌های عاطفی و بازخورد تماشاگران به این دو زن نیز تحلیل كرد.

 

شاید اكثر مخاطبان با عمره به دلیل همراهی بیشتر با قهرمان داستان همدلی بیشتری داشته باشند اما از ناریه هم متنفر نیستند. از رفتارهای او حرص می‌خورند اما می‌دانند كه او در سینه‌اش علاقه به مختار می‌تپد. جالب این‌كه در نظرسنجی سایت سیما فیلم نسرین مقانلو به عنوان بهترین بازیگر زن سریال مختارنامه انتخاب می‌شود تا ثابت شود كه گاهی بازی خوب می‌تواند ضعف‌ها و حتی بد بودن شخصیت را نیز خنثی كرده و جذابیت كاراكتر را حفظ كند. حتی كسانی كه حكم بر ظالم بودن ناریه می‌دهند جذابیت نقش را انكار نكرده كه این مساله به بازی خوب و تاثیرگذار نسرین مقانلو در نقش ناریه برمی‌گردد. جالب‌تر از این تمایزی است كه مخاطب هوشمند سریال بین نقش و بازیگر قرار می‌دهد و به جای واكنش احساسی ـ عاطفی، تحلیلی منطقی ـ عقلانی ارائه می‌كند.
فارغ از تفاوت‌های رفتاری و اعتقادی این دو هوو، دقت و ظرافت نویسنده و كارگردان در خلق این شخصیت‌ها را باید مورد مداقه قرار داد كه با پرهیز از نگاه كلیشه‌ای و سیاه و سفید تلاش كرده‌اند شخصیت‌پردازی و واقعیت‌های روان‌شناختی آن را فدای مصلحت‌های درام و حساسیت قصه نكرده و حتی از این طریق، 2 روایت متفاوت اما متوازن از قیام مختار و شخصیت او را به تصویر بكشند. این ظرافت و ظرفیت، مخاطب را با قصه و آدم‌هایش نزدیك‌تر كرده و باورپذیرتر می‌كند. واكنش عاطفی مختار در مقابل خبر شهادت عمره یكی از زیباترین و متفاوت‌ترین لحظاتی است كه از مختار می‌بینیم. گریه مردانه او در تنهایی بسیار تاثیرگذار و محزون است؛ صحنه‌ای كه نشان می‌دهد یك قهرمان جنگنجو به همان اندازه‌ای كه شجاع و دلیر است، می‌تواند عاشق هم باشد.