«شهر دقیانوس» سریالی از شبكه یك سیما

عتیقه‌های دردسرساز
 
حالا با ساخت سریال «شهر دقیانوس» بر تعداد سریال‌هایی كه به مسائل اجتماعی و عمومی‌تر می‌پردازند افزوده شده و یك نوع مركزگریزی و پایتخت‌زدایی در ساخت مجموعه‌های تلویزیونی در حال تجربه است. بینندگان تلویزیون عادت كرده بودند مدام با ملودرام‌های خانوادگی در بستر یك قصه آپارتمانی و در فضای شهری تهران به تماشای سریال بنشینند؛ ولی كم‌كم قصه‌ها در نقاط دیگر سرزمین كهن‌مان گسترش یافته و فرهنگ و آداب و سنن اقوام دیگر نیز سوژه می‌شوند.
غیر از در مسیر زاینده‌رود حسن فتحی كه سال گذشته پخش شد و بیشترین حجم قصه در اصفهان می‌گذشت؛ اكنون سریال پیك راستان در اصفهان می‌گذرد و شهر دقیانوس به كرمان و منطقه جیرفت رفته و نه‌تنها از بافت جغرافیایی و فرهنگی آن بهره می‌گیرد، بلكه اتفاقی اجتماعی ـ تاریخی را در جیرفت كه حدود یك دهه پیش در این شهر رخ داده به تصویر می‌كشد. این رویكرد فارغ از حاشیه‌های پردردسر و جنجال‌هایی كه تا همین لحظه برای سازندگان مجموعه داشته از این نظر قابل توجه است كه سراغ سوژه‌ای رفته كه سرد و خنثی نیست و قرار است یك معضل اجتماعی را با مصادیق واقعی‌اش روایت كند تا مردم و مسوولان برای حل مشكلات فرهنگی و اجتماعی اقدام كنند. در ضمن رفتن سراغ چنین سوژه‌هایی، تنوع خوبی به مضامین و محتوای سریال‌ها بخشیده و بتدریج ذائقه مخاطبان را تغییر می‌دهد؛ البته به شرطی كه بتواند از لحاظ دراماتیكی و وفاداری به واقعیت‌های تاریخی درست عمل كند.

شهر دقیانوس در واقع واجد روایت موازی از 2 قصه است. منوچهر جیرفتی در خانه پسر كوچك خود، سهیل فوت می‌كند. او وصیت كرده جنازه‌اش را در قبرستان خانوادگی واقع در باغی در شهر جیرفت به خاك بسپارند. سهیل مامور بردن جنازه پدر به جیرفت می‌شود. در پی حفر قبر تعدادی اشیای تاریخی از زیر خاك بیرون می‌آیند؛ در حالی كه پسر عموی سهیل، یعنی محسن نیز شاهد این ماجراست. با توافق ظاهری سهیل و محسن آنها اشیا را به تهران منتقل می‌كنند. درحالی كه سهیل قصد دارد از ارزش تاریخی اشیاء ـ كه منجر به شناخت بهتر از خانواده‌اش می‌شود ـ آگاه شود، اما در یك غافلگیری، پسر عمویش اشیا را می‌فروشد. سامان، برادر بزرگ سهیل، راهی جیرفت می‌شود تا اطلاعاتی درباره این موضوع به دست آورد كه شبانه پس از رفتن به باغ ناپدید می‌شود. شكایت همسر سامان و حضور پلیس باعث برملاشدن رازهای تاریخی باغ می‌شود. با ورود نگین صمدی، كارشناس میراث فرهنگی و دایی او یعنی دكتر سینا ـ باستان‌شناس بازنشسته میراث ـ به ماجرا و اقدامات آنها، موضوع ابعاد جدیدتری پیدا می‌كند.
شاید این سریال را بتوان نوعی مستند داستانی هم فرض كرد كه قصه در اینجا بهانه و ابزاری است تا اطلاعاتی درباره عتیقه و حواشی آن داده شود. لذا سویه مستندگونه سریال پررنگ‌تر شده و البته به نقطه چالش‌برانگیز آن هم بدل می‌شود. به هرحال سرقت اشیای عتیقه و میراث فرهنگی همواره یكی از دغدغه‌های فیلمسازی بوده و فیلم‌های زیادی دراین‌باره ساخته شده است، اما این‌كه یك سریال تلویزیونی، این مساله با مصادیق واقعی آن را موضوع اصلی خود انتخاب كند، كمتر اتفاق افتاده است.

فارغ از این‌كه سریال تحلیل دقیقی از چنین قضیه‌ای ارائه می‌دهد یا خیر، ارزشمند است كه مخاطب را نسبت به این مساله حساس و متوجه شهری به نام جیرفت می‌كند.
آثاری از این دست گاهی كاركردهای ثانویه و ناخودآگاهی دارند كه خارج از متن دراماتیكی اثر می‌تواند در بخش‌های دیگر اثربخشی مثبتی داشته باشد. مثلا به رونق گردشگری در منطقه جیرفت بینجامد و كنجكاوی مخاطب را نسبت به این شهر برانگیزد. از سوی دیگر، اما تجربه شهر دقیانوس نشان می‌دهد تلویزیون در پرداخت به این سوژه‌ها باید درایت بیشتری به خرج دهد و به‌گونه‌ای عمل كند كه ضمن وفاداری دربازنمایی واقعیت، احساسات بومی و قومی را مخدوش نكند.

شهر دقیانوس واجد یك دوگانگی در ساختار كلی اثر است، آن هم به واسطه موقعیت داستانی خود كه در 2 بافت فرهنگی ـ جغرافیایی روایت می‌شود و بالطبع ویژگی‌های محیطی را بر كار تحمیل می‌كند. این دوگانگی در انتخاب بازیگران و جنس بازی آنها نیز قابل مشاهده است. در این سریال برخی بازیگران شناخته شده و حرفه‌ای كنار بازیگران ناآشنا و بومی قرار گرفته‌اند و سریال، یكدستی و انسجام متنی لازم را ندارد. ضمن این‌كه با تفاوت نقش و بازی در ارتباط با برخی بازیگران مواجه هستیم. شاید مهم‌ترین آنها عاطفه نوری است كه پس از مدت‌ها دوری از تلویزیون، مخاطب او را در شمایل شخصیتی تازه با رفتارشناسی متفاوت می‌بیند و دیگری سیاوش تهمورث كه این بار در كسوت یك نقش مثبت ظاهر شده و گویی كارگردان قصد داشته از این طریق دست به یك نوع آشنایی‌زدایی در ارتباط با این بازیگران بزند. اما آنچه در این میان بسیار اهمیت دارد سویه دراماتیكی ماجراست. طرح و بازنمایی معضلات اجتماعی ـ فرهنگی در یك سریال داستانی با هردرجه از اهمیتی كه سوژه داشته باشد حتی اگر یك مساله ملی باشد در درجه دوم قرار می‌گیرد و مهم‌تر ساختار داستانی و دراماتیكی قصه است. به عبارت دیگر، وجوه رئالیستی و مستندگونه سریال بر ساختار نمایشی آن سلطه دارد و تناسب مطلوبی میان این دو وجه برقرار نشده است.
دوپار‌گی فضای قصه از حیث لوكیشن و بافت فرهنگی نیز به این ماجرا دامن می‌زند. با این حال كارگردان تلاش كرده از طبیعت و بافت جغرافیایی جیرفت در قاب‌بندی دوربین استفاده كند و ساختار بصری آن را قوام ببخشد. البته مهرداد خوشبخت، كارگردانی خوبی دارد و سعی كرده از عناصر بصری قصه به‌درستی استفاده كند.

سریال‌هایی از جنس شهر دقیانوس را از نظر مضمونی و شیوه پرداخت باید راهی تازه‌ در ساخت مجموعه‌های تلویزیونی دانست كه نیازمند تجربه‌های دراماتیكی بیشتری هستند تا هم از یك‌سو بتوانند ساختار متناسب با خود را بیابند و هم مسائل اجتماعی كلان را در ظرافت‌ها و ظرفیت‌های ساختاری درام صورت‌بندی كند و از سوی دیگر، با تكیه برمخاطب‌شناسی ایرانی و ویژگی‌های ذوقی او دست به مخاطب‌سازی بزنند.