گفتگو با کارگردانان سریال حیرانی

حیرانی تجربه جدید در سریال‌‌سازی
 اگر فیلم‌های سینمایی امید بنكدار و كیوان علی‌محمدی را دیده باشید شاید از تماشای سریال «حیرانی» دچار حیرت نشوید.
در غیر این صورت، شاید فرم و ساختار روایتی این سریال برای شما تازه و نامانوس به نظر برسد. برای درك بهتر این فرم با این دو كارگردان صاحب سبك به گفت‌وگو نشستیم كه مطالعه آن می‌تواند به شما كمك كند تا به درك بیشتر از این سریال برسید و از تماشای آن لذت ببرید.
مجموعه‌ای كه به اعتقاد سازندگانش یك پیشنهاد تازه به تلویزیون و مخاطبان در سریال‌سازی و قصه‌گویی است.

من فیلم‌های «شبانه» و «شبانه‌روز» شما را دیده‌ام و با سبك و ساختار فیلمسازیتان آشنا هستم، ولی بسیاری از مخاطبان سریال «حیرانی» كه نسبت به تماشاگران سینما خیلی بیشتر هم هستند با این سبك و سیاق آشنایی ندارند. نگران نبودید این ساختار و روایت خاص، در چارچوب تلویزیون جواب ندهد و مخاطب آن را پس بزند؟
بنكدار: واقعیتش وقتی خواستیم ساخت این سریال را شروع كنیم به تماشای تعداد زیادی از سریال‌هایی كه تلویزیون تولید كرده بود، نشستیم و ساختار فیلمنامه و روایتش را تجزیه كرده و مورد واكاوی قرار دادیم و سعی كردیم در نهایت به الگویی برسیم كه هم برای مخاطب تلویزیون جذاب باشد و هم یك نوع پیشنهاد برای سریال‌سازی به تلویزیون ارائه دهد. البته هیچ ادعایی نداریم كه این قدم اول در این سبك از سریال‌سازی است. فقط مدعی هستیم كه ریسك كردیم و جسارت به خرج دادیم تا این سبك از سریال‌سازی را تجربه كرده و با حمایت تهیه‌كننده كار، یك قدم تازه‌ای در این حوزه برداریم. به نظرم من حیرانی به‌عنوان یك پیشنهاد جدید سریال سازی می‌تواند به تجربه طیف‌های گسترده و متنوع سریال‌سازی در تلویزیون كمك كرده و همه سریال شبیه به هم نباشد. اتفاقا بازخوردهایی كه از طبقات مختلف اجتماعی داشتیم نشان می‌دهد عموم مخاطبان با قصه ارتباط برقرار كرده و اگر برخی جنبه‌ها در قسمت‌های اول برایشان مبهم بوده اكنون قابل فهم شده است به‌طوری كه علاقه‌مند به پیگیری آن شدند.

شاید دلیل این پیگیری به خاطر مضمون و تعلیقی باشد كه در خود قصه وجود دارد وگرنه مخاطب عام كمتر با این ساختار و روایت عادت دارد...
علی‌محمدی: من خیلی قائل به تفكیك مخاطب عام و خاص در ارتباط با این فرم نیستم و بهتر است بگویم كسانی كه آشنایی كمتری با این شكل از روایت دارند. طبیعی است كسی كه علاقه‌مند جدی سینما باشد بیشتر از فرم و ساختار این سریال لذت ببرد، اما مخاطبی كه نگاه تخصصی هم ندارد این فرم، دافعه برانگیز نیست حتی اگر برایش كمی غریب باشد. در ضمن حیرانی بر عكس شبانه كه فیلمی ضد قصه بود یا شبانه روز كه چهار پیرنگی بود واجد یك قصه متعارف و آشناست. به نظر من حیرانی قصه ساده و قابل فهمی دارد كه درك آن به هوش خاصی نیازمند نیست. منتها این قصه آشنا در فرم متفاوتی صورت‌بندی شده كه كمتر در تلویزیون تجربه شده بود. قبول دارم كه ابتدا ممكن است كمی طول بكشد تا مخاطب با لحن و ساختار روایی آن ارتباط برقرار كند، اما این تجربه دشوار و طولانی نیست و تماشاگر زود با قصه درگیر شده و ساختار را هم می‌پذیرد.

اتفاقا نگرانی من این بود كه فرم نامتعارف موجب شود تماشاگر با قصه سریال كه داستانی متعارف دارد نتواند ارتباط برقرار كند.
بنكدار: نفس این نگرانی درست است، اما نه در حدی كه موجب شود روایت‌های جدید را تجربه و پیشنهاد نكنیم.
در ضمن من معتقدم هنرمند و مولف نباید دنباله‌روی مخاطب باشد، بلكه سعی كند مخاطب را تحت تاثیر خود قرار دهد و به جلو هدایت كند. متاسفانه یك محافظه كاری غالبی در عرصه فیلم و سریال‌سازی پیش آمده كه افراد كمتر دست به تجربه‌های متفاوت می‌زنند یا مثلا اگر یك‌گونه و ساختاری با استقبال مخاطب مواجه می‌شود مدام در همان‌گونه، فیلم ساخته می‌شود. در حالی كه من فیلمساز در حین احترام به سلیقه مخاطب می‌توانم ذائقه‌سازی كرده و پیشنهادهای تازه‌ای به او ارائه دهم. در ضمن به نظر می‌رسد گاهی مخاطب عام را دست‌كم می‌گیرم به‌طوری كه با كوچك‌ترین گردش زاویه دوربین حس می‌كنیم مخاطب از این حركت چیزی سردر نمی‌آورد.

پس شما هم معتقدید هنرمند و رسانه باید در كنار جلب رضایت تماشاگر به مخاطب‌سازی و تربیت ذائقه او نیز بپردازد و حیرانی به نوعی همین كار را می‌كند.
علی‌محمدی: گاه سریال‌های ما به بی‌سلیقگی در مخاطب دامن می‌زند به جای این‌كه سلیقه و ذوق او را پرورش دهد و ارتقا ببخشد. ما باید تلاش كنیم سلیقه بسازیم نه این‌كه بی‌سلیقگی را ترویج دهیم. اصلا گاهی بی سلیقگی یا تنبلی خودمان را به پای سطحی بودن مخاطب می‌گذاریم چون هنر را صرفا به عنوان منبع در آمد نگاه می‌كنیم و نه بیشتر از این. متاسفانه عادت كرده‌ایم گاهی كاستی‌های خود را به پای ضعف مخاطب بگذاریم و این خیلی خطرناك است. من فكر می‌كنم اگر مخاطبان، منصفانه با حیرانی روبه‌رو شوند، اگر از آن خوششان نیاید حتما متوجه زحمتی كه برای این‌كار كشیده شده، می‌شوند.

خب مساله این است كه اینجا با سریالی مواجه هستیم كه ممكن است مخاطب مثلا از قسمت سوم و چهارم بیننده آن شود و با توجه به فرم ساختاری سریال ممكن است نتواند با آن ارتباط برقرار كند و گیج شود...
علی‌محمدی: ما همه این ریسك‌ها را پذیرفتیم به بهای این‌كه سریال متفاوت بسازیم و البته هیچ منتی هم بر مخاطب نداریم. ازطرف دیگر مخاطب هم باید بكوشد تماشای قصه‌های متفاوت را تجربه كرده و كمی عاداتش را تغییر دهد. قرار نیست همیشه عوامل تولید را مسوول فهم و جذابیت یك سریال بدانیم و بالاخره ازمخاطب هم باید انتظاراتی داشت. به قول امید برای زمان بیكاری هم می‌شود وقت تلف كرد و هم شطرنج بازی كرد. بالاخره انتخاب‌های خود ما هم به عنوان مخاطب و نحوه مواجهه و تلاش بیننده برای درگیر شدن با قصه یك سریال هم یك طرف ماجراست. به نظر من درك یك فیلم و سریال محصول تعامل دو طرفه است كه به لذت بردن از تماشای یك اثرهنری كمك می‌كند.

یكی از ویژگی‌های سریال كه قبلا هم شما در شبانه روز تجربه كردید ساختار و رویكرد بصری آن است، مثلا نمایش یك لیوان یا گلدان و اشیای دیگری كه در صحنه یا حتی در پس زمینه با زاویه خاص دوربین و نگاهی متفاوت تصویربرداری شده است. این ویژگی را چگونه تحلیل می‌كنید؟
علی‌محمدی: انگیزه ما این بود به مخاطب نشان دهیم به‌گونه دیگری به اشیا و بالطبع مسائل پیرامون خود نگاه كند كه خب این مساله ازحیث تكنیكی و زیبایی‌شناسی بصری هم به فرم و قاب‌بندی متفاوتی از اشیا و حتی آدم‌های قصه منجر شده و جالب این‌كه نوع حرف زدن شخصیت‌های قصه هم به‌گونه دیگری است و همه این عناصر یك نوع دعوت كردن مخاطب به نگاهی دوباره به اشیا و انسان‌های پیرامونشان است.

ولی همین شیوه صحبت كردن و تعامل آدم‌ها ممكن است برای بسیاری از مخاطبان غیرمتعارف به نظر رسیده و باورپذیر نباشد، چون درزندگی واقعی این شكل از رابطه را تجربه نكرده‌اند؟
بنكدار: من فكر می‌كنم الگو سازی فقط این نیست كه برخی ارزش‌های عرفی و اخلاقی شناخته شده را بازگویی كنیم. این الگوسازی می‌تواند در اشكال جدید كنش‌های رفتاری هم دنبال شود و ما سعی كردیم مبتنی بر الگوی انسان، مسلمان ایرانی و شرقی كه حیا دارد و شوخی‌های نامحترمانه نمی‌كند و دارای ادب و نزاكت ایرانی است، داستان را روایت كنیم همان‌طور كه گفتم قراراست این سریال یك پیشنهاد تازه به مخاطب باشد و بدیهی است بخشی از این پیشنهاد در تغییر نگرش مخاطب به روابط آدم‌ها و اشیا است. با این حال نامانوس بودن ساختار سریال دلیلی بر غیرقابل پذیرش بودن آن نیست.
علی‌محمدی: اگر همین فرم در چندین سریال دیگر تكرار شود مطمئن باشید دیگر نامانوس نخواهد بود. هما‌ن‌طور كه فرم بسیاری از سریال‌های امروزی ممكن است 20 سال پیش برای مخاطب نامانوس بوده باشد. گاهی اوقات هم سهل‌انگاری و تنبلی همكاران ما در تجربه فرم‌های تازه موجب می‌شود مخاطب به یك یا چند الگوی محدود عادت كند به طوری كه این الگوها به یك قاعده بدل می‌شود. ضمن این‌كه من معتقدم بسیاری از كنش‌ها ورفتارهای شخصیت‌های سریال در زندگی روزمره هم درحال تجربه و تكرار است و امری دوراز ذهن نیست. فقط برخلاف بسیاری از سریال‌های دیگر، حیرانی محتوای خود را فریاد نمی‌زند یعنی محتوایش را در دل فرم خود پنهان كرده است.

اتفاقا برخی معتقدند  فرم خود را به رخ می‌كشد و در واقع شما برعكس سریال‌های دیگر فرم خود را فریاد می‌زنید؟
علی محمدی: خب فرم در اینجا نشانه‌ای است برای نمایش و فهم محتوا.
مثل همین جهان خلقت كه فرمی ظاهری است و برای اهل یقین نشانه‌ای برای محتوای پنهان كه وجود پروردگار است.
خلق جهان و زیبایی‌های آن را نمی‌توان به رخ كشیدن معنی كرد چون همه اینها برای درك معنای پنهانی است كه در پس این اشیا و پدیده‌ها وجود دارد.
ضمن این‌كه لازمه پنهان شدن محتوا و درونمایه قصه برجسته شدن فرم است و این یك فرآیند طبیعی است و هیچ‌گونه خودنمایی و به رخ كشیدن درآن وجود ندارد. این به رخ كشیدن فرم می‌تواند به معنای به رخ كشیدن كارگردان هم باشد كه برای واكاوی این بحث باید به تاریخ سینما رجوع كرد.
همیشه دو نگاه و شیوه كارگردانی در سینما به موازات هم رشد كرده‌اند؛ یكی سینمای كلاسیك آمریكاست كه براساس این الگو تماشاگر باید آن چیزی را روی پرده ببیند كه در واقعیت زندگی می‌بیند درحالی كه درالگوی شرقی تلاش نمی‌شود عین واقعیت ساخته شود چون در نگاه انسان شرقی این اعتقاد وجود دارد كه آن نگاه افلاطونی و نظریه مثل در حال بازسازی است و در واقع بیشتر به حقیقت ناظر است تا واقعیت.
به نظر من هیچ هراسی از این‌كه كارگردان و فرم و تكنیك كار دیده شود نباید داشت و این به تاویل هنر شرقی نزدیك‌تر است. گاهی واقعیت فریبنده است مثل تماشای یك صحنه تصادف از زاویه‌های مختلف اما حقیقت تصادف و چگونگی آن چیز دیگری است لذا درك تمایز ظریف این دو مقوله می‌تواند به درك بهتر فرم و محتوا در سریال حیرانی كمك كند.

شاید یكی از دلایل این پیچیدگی به پررمز وراز بودن شخصیت‌های قصه هم برمی‌گردد...
علی محمدی: با این نظر كاملا موافقم چون همه ما تقریبا در زندگی شخصیت واقعی خود را پنهان می‌كنیم. چه بسا ساختار اجتماعی موجب این دوگانگی رفتار در آدم‌ها می‌شود. همه ما در خلوت خود دارای ترس و اضطراب و تعارض‌هایی هستیم كه فقط خودمان از آن خبر داریم و این تناقضات را درعرصه عمومی پنهان می‌كنیم. شخصیت‌های حیرانی هم واجد این ویژگی هستند.

ظاهرا به حضور بازیگران پرتعداد در كارهایتان علاقه دارید؟
بنكدار: حیرانی یك فیلمنامه آماده بود كه به ما پیشنهاد شد و خودمان این شخصیت‌ها را به قصه اضافه نكردیم. با این حال در كارگردانی و روایت سعی كردیم فضای فیلمنامه و شخصیت‌هایش را به لحن و زبان خود نزدیك كنیم. البته من و كیوان شخصا به تعدد بازیگران در قصه علاقه‌مندیم كه خب این یك سلیقه شخصی هم است. به نظرم تركیب بازیگران این مجموعه به بالا بردن سطح كیفی اثر كمك زیادی كرد و ما بخش زیادی از موفقیت حیرانی را مدیون آنها هستیم.

از بازیگرانی كه با شما در شبانه و شبانه روز همكاری داشتند بیشتر استفاده كردید.
بنکدار: درست است. اساسا ما به كار تیمی و گروهی اعتقاد داریم و همیشه با خواندن فیلمنامه یا فكر كردن درباره یك طرح، اولین گزینه‌های ما برای بازیگری انهایی هستند كه قبلا با هم همكاری داشتیم و تعامل خوبی بین ما برقرار است.

البته شما دست به یك نوع ساختار شكنی هم زدید و شمایل دیگری از بازی برخی بازیگران به تصویر كشیدید مثل مریم بوبانی كه نقشی كاملا متفاوت در این سریال نسبت به كارهای قبلی دارد...
بنکدار: اتفاقا در ادامه صحبتم می‌خواستم درباره همین نكته صحبت كنم كه شما به آن اشاره كردید. هم برای بازیگر و هم برای مخاطب این تغییر شمایل بازی جذابیت‌های خاص خود را دارد و خیلی خوشحالیم كه مخاطب متوجه این مساله شد.
علی‌محمدی: این نكته را هم اضافه كنم كه برخی از بازیگران كه نقش كوتاهی در این سریال دارند بدون دریافت دستمزد به حضور دراین مجموعه همت كردند مثل هومن سیدی، شقایق فراهانی، پرویز پورحسینی و معصومه كریمی كه دراینجا از آنها قدردانی می‌كنم.

حمایت و همكاری مدیران شبكه با این سریال چگونه بود؟ آیا با ساختار و فرم آن مشكلی نداشتند؟
بنكدار: قطعا اگر برخی حمایت‌ها و كمك‌ها از سوی مدیران سازمان نبود حیرانی به مرحله پخش نمی‌رسید.
علی‌محمدی: ببینید از ابتدای كار مدیر فیلم و سریال آقای اكبری و مشاورشان آقای حسینی نسبت به این كار نظر مثبت داشتند و حتی سر تدوین یكی از قسمت‌های سریال كه آمده بودند خیلی از آن تعریف كردند.

اسم سریال از ابتدا همین «حیرانی» بود؟
بنكدار: نه اسم سریال یار در خانه بود كه ما دو سه اسم دیگر هم پیشنهاد كردیم كه حیرانی هم یكی از آنها بود كه طبق نظر جمعی این اسم برگزیده شد.

و سوال آخر این‌كه شما سال‌هاست به شكل گروهی كار می‌كنید آن هم در جامعه‌ای كه كار گروهی بسیار دشوار و گاه غیرممكن است. از نحوه این همكاری برایمان بگویید؟
بنكدار: معمولا در همه حوزه‌ها و فرآیند تولید مشاركتی عمل می‌كنیم. ممكن است  جاهایی به فراخور حجم زیاد كار یك تقسیم‌بندی بین ما صورت بگیرد ولی این به شكل دائمی نیست و ممكن است در لحظه عوض شود. در حیرانی البته به‌واسطه حجم زیاد كاربخش دكوپاژ (نمابندی) را گاهی بین خودمان تقسیم می‌كردیم به این معنی كه دكوپاژ یكسری سكانس‌ها توسط من انجام می‌شد و یك سری دیگر هم توسط كیوان. با این حال چون نگاهمان به هم نزدیك است و سلیقه هم را می‌شناسیم این مساله یكدستی كار را از بین نبرد.
علی‌محمدی: من به تماشاگرانی كه سریال ما را می‌بینند یا مصاحبه ما را می‌خوانند می‌گویم این سریال یك مجموعه 31 قسمتی با استراتژی مشخص و روشنی است و اگر  جاهایی احساس كردند سریال چقدر تلخ است، خواهش می‌كنم كمی صبوری كنند چون قصه این مجموعه عین زندگی است و در زندگی هم لحظات تلخی وجود دارد ولی با صبر هر سختی بزودی به آسانی بدل می‌شود. مخاطبان ما نیز با صبوری با حیرانی مواجه شوند.