نگاهی به مجموعه تلویزیونی «پشت كوه های بلند» ساخته امرالله احمدجو
طراحی این سریال بیش از آنكه تداعی كننده اثری تلویزیونی و تاریخی باشد، یادآور تئاترهای هارون الرشیدی لاله زاری است كه در آن، همه چیز از شدت نو و تازه بودن برق می‌زند، حاكم و سلطان همیشه و در همه حال ـ حتی در اتاق خواب ـ تاج شاهی بر سر دارند و... بعد از خواندن این مطلب كافی است به تزیینات كلاه سامشا دقت كنید تا این نكته را متوجه شوید كه تقریبا تمام جواهرها و سنگ های زینتی به كار رفته روی كلاه از جایی مانند «كوچه برلن تهران» تهیه شده است.
تلویزیون این روزها بیش از آنكه مخاطب داشته باشد، «منتقد» دارد. به لطف فناوری جدید در عرصه ضبط و پخش برنامه های تلویزیونی كه به سادگی در اختیار مخاطبان عادی هم قرار گرفته، هیچ فریمی‌از تصاویر تلویزیون از نگاه منتقدان مخفی نمی‌ماند و از تپق مجری برنامه یی معارفی گرفته تا حرف بی ربط كودكی در برنامه یی زنده، دستمایه یی می‌شود تا منتقدان تلویزیون آن را در بوق و كرنا كنند و به واسطه یافتن اشتباهی ـ كه البته در سیستم عادی برنامه سازی امری معمول است ـ موج های بزرگ و عجیبی در فضای رسانه یی برپا كنند. در چنین فضایی كه «رقابت برای ساخت برنامه بهتر» جای خود را به «وسواس و دقت برای ساخت برنامه كم خطر» داده، هر سریال یا برنامه یی كه حداقل هایی از توجه به مخاطب، ظرافت هنری، كیفیت و... را داشته باشد، مورد توجه رسانه ها قرار می‌گیرد و به اثری شاخص تبدیل می‌شود كه با مورد توجه قرار دادن آن می‌توان چند مصاحبه، گزارش، یادداشت و.... تهیه كرد و با این مطالب برای چندهفته یی به صفحات تلویزیونی یك روزنامه یا خبرگزاری رنگ و لعاب داد. بر همین اساس باید میان «موفقیت رسانه یی» با «موفقیت واقعی» یك اثر تفاوت زیادی قائل شد. در مطلبی كه می‌خوانید تلاش شده تا صرف نظر از موفقیت رسانه یی سریال «پشت كوه های بلند» آخرین ساخته امرالله احمدجو، ارزیابی دقیق و مشخصی از كیفیت این سریال ارائه شود. سریالی كه از نیمه های اردیبهشت ماه پخش آن از شبكه سه سیما آغاز شده و این روزها آخرین قسمت های آن در حال پخش از شبكه های مختلف سیماست.
امرالله احمدجو، هنرمندی بومی
«امرالله احمدجو» كارگردانی است كه حدودا 60 سال از عمر خود را پشت سر گذاشته است. حاصل زندگی هنری او كه قاعدتا نیمی‌از این 60 سال را در برمی‌گیرد، تاكنون صرفا به ساخت سه سریال «روزی روزگاری»، «تفنگ سرپر» و «پشت كوه های بلند» محدود شده است. او در دهه 70 سریال موفق و چشمگیری به نام «روزی روزگاری» را عرضه كرد كه این موفقیت باید مسیری را پیش پای او می‌گذاشت كه به ساخت آثار دیگری هم منجر شود اما او پس از سال ها بیكاری در اواخر دهه 70 سریال «تفنگ سرپر» را مقابل دوربین برد كه به جای تدوام موفقیت سریال قبلی اش، شكستی عجیب را برایش رقم زد. شاید به همین دلیل است كه این روزها در مصاحبه های این كارگردان هیچ اشاره یی به نام این سریال نمی‌شود و خود او نیز ترجیح می‌دهد درباره این سریال سخنی نگوید. البته تفنگ سرپر با همه ضعف هایش چند مزیت عمده هم داشت كه یكی از آنها معرفی «حمیدرضا پگاه» به سینما و تلویزیون ایران بود. بازیگری كه با حضور در گروه تولید و تدارك در سینما فعالیت خود را آغاز كرد و بعد از سریال تفنگ سرپر، سینما و تلویزیون را صاحب چهره جوانی كرد كه در بسیاری از نقش ها می‌توانست حضور یابد. پگاه چند روز پیش به دلیل حضور درخشان در فیلم های ویدئویی، مورد تقدیر جشنواره ویدئویی قرار گرفت. بعد از تفنگ سرپر هم احمدجو وارد دهه كاری دیگری از زندگی اش شد و تقریبا در اواخر دهه 80، ساخت سریال پشت كوه های بلند را آغاز كرد. تاخیر فراوان احمدجو در ساخت سریال های جدیدش در شرایطی رخ می‌دهد كه كارگردان های هم سن و سال او در تلویزیون، حجم فراوانی از تولیدات را در زندگی حرفه یی خود داشته اند. به عنوان نمونه می‌توان به «سیروس مقدم» كارگردان 58 ساله تلویزیون اشاره كرد كه تقریبا حجم آثارش از شمارش خارج است و البته در میان این حجم كمی، معدود آثار كیفی نیز دیده می‌شود. «داوود میرباقری» هم كارگردان دیگری است كه تقریبا هم سن و سال احمدجو است اما كارنامه پربار و پرتعدادتری نسبت به احمدجو دارد.
قصه یی بدون تاریخ
احمدجو كارگردان خاصی است و شاید نتوان در میان كارگردان های سینما و تلویزیون معادل خاصی برای او پیدا كرد. برای چنین كارگردان هایی همیشه باید شرایط و امكانات فراوانی مهیا باشد تا اقدام به ساخت اثری كنند ولی تجربه «پشت كوه های بلند» نشان می‌دهد كه احمدجو اینبار حساسیت ها و وسواس های خود را كنار گذاشته و در ساخت سریال جدیدش صرفا بر فیلمنامه و قصه یی متمركز شده كه به شكل صد درصد اختیار آن را داشته و از بسیاری ظرایف و نكات هنری كه متاسفانه در تلویزیون در حیطه اختیار تهیه كننده قرار می‌گیرد: صرف نظر كرده است. این سریال به هیچ وجه سریالی تاریخی نیست و این كارگردان تاكنون در همه مصاحبه هایش بر این مساله تاكید كرده است. سریال قصه یی فانتزی و طنز را روایت می‌كند كه نه زمان مشخصی دارد و نه به جغرافیای واقعی خود پایبند است. حتی در لهجه ها، طراحی صحنه و لباس، گریم و... نیز ارجاع زمانی و مكانی خاصی دیده نمی‌شود و تمام عناصر داستان صرفا محملی است كه كارگردان قصه خود را در فضایی جز «زمان حال» روایت كند. شاید بتوان نزدیك ترین نمونه به این قصه فانتزی را سریال «سلطان و شبان» دانست كه بدون اشاره به دروه تاریخی خاصی، وقایعی را روایت می‌كرد كه البته می‌توانست در هر دوره تاریخی در ایران و دیگر كشورها اتفاق بیفتد. بازیگران این سریال اغلب نقش های قبلی خود در سریال روزی روزگاری را تكرار كرده اند. شخصیت «سامشا» (با بازی محمود پاك نیت) تقریبا همان حسام بیگ سریال روزی روزگاری است كه حالااز راهزنی دست كشیده و پادشاهی نصفه و نیمه شده و همراه با ملك خاتون همسرش (با بازی مهوش صبركن)، شمس وزیر (با بازی انوشیروان ارجمند)، قشون سالار (آتش تقی پور)، تلخك دربار (محمد فیلی) كه او هم شخصیتی همانند «بسیم بیگ» روزی روزگاری دارد: برای تفریح و شكار به اصفهان آمده اند. سریال پشت كوه های بلند ساختاری اپیزودیك دارد و ضمن روایت یك داستان كه خط اصلی سریال را تشكیل می‌دهد، بینندگان در هر شب یا دو شب یك بار شاهد یك قصه مستقل می‌شوند.
این سریال كاملاساخته و پرداخته ذهن كارگردان آن است و از این نظر باید به خلاقیت احمدجو در پرداخت روابط، شخصیت ها و آدم های قصه آفرین گفت. در هر قصه یی شخصیتی جدید یا رویدادی تازه شكل می‌گیرد و به واسطه آن اتفاق های فراوان و جزئی نگرانه یی در قصه به وقوع می‌پیوندد. احمدجو از یك نمایش سایه بازی داستانی جالب خلق می‌كند و در جایی دیگر با وارد كردن پیرمردی به اردوگاه و فوت ناگهانی او، شرایطی را فراهم می‌كند كه تلخك قصه خود را روی الاغی بیندازد و در نقش جنازه همان پیرمرد در اردوگاه بچرخد و هر بار یكی از اهالی این اردوگاه را غافلگیر كند. در جایی دیگر هم عموی ملك خاتون را وارد اردوگاه می‌كند تا به واسطه او نظم این فضا را بر هم بزند و اتفاق های عجیب و غریبی را شكل بدهد. اما آیا این مزیت مهم و جدی كه در بسیاری از كارگردان های ایرانی وجود ندارد، به شكل خوبی به تصویر كشیده شده است؟ پاسخ متاسفانه خیر است. سریال جدید این كارگردان بیش از آنكه بر فرم تصویری متكی باشد، نمایشنامه یی رادیویی است كه معادل های تصویری خوبی پیدا نكرده است. كافی است با چشم بسته این سریال را تماشا كنید تا دیالوگ های جذاب و شنیدنی آن شما را به خود جذب كند اما زمانی كه چشم باز می‌كنید و تصاویر موجود بر صفحه تلویزیون را دنبال می‌كنید، جز تعدادی نماهای تكراری و از زاویه های بارها دیده شده، چیزی نگاه شما را به خود جلب نمی‌كند. بازیگران نیز در اغلب موارد صرفا به تكرار همان دیالوگ ها می‌پردازند و هیچ حس و حال خاصی را در بازی خود به مخاطب ارائه نمی‌دهند و اگر از چند بازی خوب بازیگران محلی صرف نظر كنیم، تقریبا مطلب دندان گیری نصیب مخاطب نمی‌شود. كافی است این وضعیت را با سریال «روزی روزگاری» مقایسه كنید كه در آن كارگردان با فرم خاصی از تصویر و همراهی جذاب موسیقی چنان مخاطب را درگیر می‌كرد كه شنیدن موسیقی در خارج از سریال آن تصاویر را تداعی می‌كرد و دیدن آن تصاویر هم ناخودآگاه موسیقی را در ذهن مخاطب شكل می‌داد. چگونه می‌توان از ایده جذاب عنوان بندی آغاز سریال روزی روزگاری، صحنه انتظار یاران مراد بیك برای غارت كاروان، گله پرویز پورحسینی كه در آن هر گوسفندی به یك رنگ در آمده بود، ملاقات خواستگار با پدر زن كر و لال، شیرین كاری های حسین پناهی و... صرف نظر كرد و به جای آن صحنه هایی طولانی را تماشا كرد كه كمترین معادل تصویری برای آنها در نظر گرفته شده است؟ سریال پشت كوه های بلند متكی بر چند شخصیت محوری همچون: سامشا تلخك، قشون سالار، وزیر.... است كه لحن و دیالوگ های خاص خود را دارند و گاهی هم جملاتی را تكرار یا به اشتباه بیان می‌كنند كه همین مساله نیز بر زمان كلی داستان اضافه می‌كند. گهگاه در جمع این شخصیت ها اتفاقی رخ می‌دهد یا فرد تازه واردی به جمع آنها اضافه می‌شود كه مسیری جدید برای داستان تعریف می‌كند. مثلازمانی كه پادشاه تصمیم گرفته تا در سفر به ولایت های مختلف، هر روز سراغ یك آبادی رفته و آنجا را آباد كند، ناگهان خبر می‌رسد كه شاه دخترون گم شده و به همین دلیل پادشاه، مملكت داری را به زمانی دیگر واگذار می‌كند و به همراه خدم و حشم به دنبال یافتن دخترش می‌رود. در این میان یكی از نوكران شاه كه مخفیانه مكالمه شاه و درباریان را شنیده، سوار اسب شده و به تاخت از اردوگاه خارج می‌شود. در ادامه شاه دخترون و پسرك همراهش به مزرعه یی می‌روند كه در آن دختری كر و لال به همراه پدرش حضور دارند. پدر در خواب است و همزمان نوكر پادشاه كه از اردوگاه بیرون آمده با او روبه رو می‌شود. مرد كشاورز خطاب به نوكر پادشاه كه از او نشانی پرسیده می‌گوید: «اسبت رو برای من بذار و برو»! كشاورز تصمیم گرفته از آن روز دیگر همه چیز را به زور از دیگران بگیرد و بر اساس همین منطق با نوكر پادشاه درگیر می‌شود و او را بیهوش می‌كند. بچه ها هم شاهد این صحنه هستند و در نهایت مرد كشاورز بچه های پادشاه را گرفته و می‌گوید در قبال تحویل آنها پول هنگفتی از پادشاه خواهد گرفت. در قسمتی دیگر هم شخصیت عموی ملك خاتون وارد اردوگاه می‌شود و برای افراد حاضر در اردوگاه مسوولیت های جدیدی تعریف می‌كند و هر كسی را سر كاری می‌گذارد كه در آن تخصص ندارد. می‌توان در پس این كنایه ها و اشاره های ضعیف به نكات خاصی رسید و نبوغ كارگردان را در شبیه سازی برخی رویدادهای تاریخی تحسین كرد اما مشكل این است كه هیچ یك از این وقایع به صورت تصویری روایت نمی‌شود و صرفا برخی وقایع پشت سر هم قرار می‌گیرند تا زمان كلی یك قسمت را تكمیل كنند والااگر قرار بود احمدجو برای هر یك از این اتفاق ها تصویرسازی كند، قطعا با ایجاز بیشتر در دیالوگ ها مخاطبان شاهد اثر تصویری بسیار جذاب تری بودند. متاسفانه آنچه این روزها در قالب سریال تلویزیونی «پشت كوه های بلند» از شبكه سه سیما در حال پخش است، سریالی تاریخی نیست و صرفا نمایشی است كه آدم های آن، لباس تاریخی بر تن كرده اند. چنین سبكی از كار تصویری هم تقریبا بعد از سریال «شب های برره» در تلویزیون رواج یافت كه طی آن، با چند تخته و مقداری كاهگل و اندكی لباس های پرزرق و برق، فضایی شبیه قهوه خانه ها و سفره خانه های سنتی پدید می‌آمد. اگر به چنین فضاهایی دقت كرده باشید، معمولاخدمه هم لباس هایی قدیمی می‌پوشند و حالاچنین فضایی در سریال هایی از این دست بیشتر تداعی كننده فضاهای قهوه خانه یی است كه با استانداردهای تلویزیون هم فاصله زیادی دارد.
لهجه های شنیدنی
شاید یكی از بخش های موفق سریال «پشت كوه های بلند» را بتوان موفقیت در ارائه لهجه های خوب و متنوع آن دانست. در سریال، لهجه ها متعدد و متنوع است و از لهجه اصفهانی گرفته تا مشهدی و تهرانی در كار شنیده می‌شود. احمدجو برخلاف دیگر كارگردان هایی كه معمولاتمام خدم و حشم مربوط به ساخت سریال را از تهران انتخاب می‌كنند، به سراغ نیروهای بومی‌هم رفته كه البته این اقدام هوشمندانه باعث خنثی شدن اعتراض های احتمالی به سریال نیز شده است. در بخش های مختلفی از سریال می‌توان ایرادهایی بنی اسراییلی استخراج كرد و جنجال هایی از نوع آنچه برای سریال در مسیر زاینده رود، شهر دقیانوس و.... اتفاق افتاد را سامان داد اما در این سریال حضور بازیگران اصفهانی كار را تضمین كرده است. همان گونه كه اشاره شد، در این سریال مخاطب شاهد بازی چندان درخشانی از بازیگران نیست. گروهی از بازیگران محترم سینمای ایران صرفا دور هم جمع شده اند و بر اساس فیلمنامه حرف های خوب و خوشمزه بین خودشان رد و بدل می‌كنند. البته گاهی هم لهجه آنها به قدری غلیظ است كه نمی‌توان متوجه كلمات شد. مثلادر قسمت پخش شده در تاریخ 29 خرداد واقعا معلوم نبود نام شخصیت عمو «لهراسب» است یا «لهراس» یا چیزی دیگر؟!
كار از نظر بازیگری هم به شدت فقیر است و در انتخاب اغلب نقش ها به سراغ نمونه های كاملادم دستی رفته است. حال آنكه این كار می‌توانست انتخاب های بهتری داشته باشد و حداقل برای سریالی كه قرار است از شبكه جوان پخش شود، برای چند نقش از بازیگران جوان و شناخته شده استفاده كند هرچند مشخص نیست كلیت این سریال با اهداف و ماموریت های شبكه سه- به عنوان شبكه جوان و ورزش -چه تناسبی دارد؟ قطعا چنین سریالی بیشتر مناسب شبكه یك سیماست اما در حال حاضر مساله تقسیم بندی حرفه یی شبكه ها بر اساس اهداف و ماموریت هایشان تقریبا فراموش شده و اصل ماجرا بر جذب هرچه بیشتر مخاطبان قرار گرفته است و بر همین اساس شبكه سه می‌تواند در كنار سریالی مانند ستایش، پشت كوه های بلند نیز تولید كند.
طراحی های شلخته
سریال هایی كه عنوان «تاریخی» را با خود حمل كرده و می‌كنند، از افرادی با عنوان «طراح صحنه و لباس» استفاده می‌كنند كه بخش مهمی‌از بار هنری كار را به دوش می‌كشند. آنها همیشه با ایده های خلاقانه خود فضاهایی جذاب در كار شكل می‌دهند و به درك بهتر فیلمنامه كمك می‌كنند. بد نیست بدانید به طور متوسط در یك اثر تاریخی یك سوم بودجه صرف بخش لباس، صحنه، دكور و آكسسوار (وسایل صحنه) می‌شود اما به نظر می‌رسد در سریال «پشت كوه های بلند» به میزان دستمزد یكی از بازیگران، هزینه صرف این بخش شده است!
فضای طراحی این سریال بیش از آنكه تداعی كننده اثری تلویزیونی و تاریخی باشد، یادآور تئاترهای هارون الرشیدی لاله زاری است كه در آن، همه چیز از شدت نو و تازه بودن برق می‌زند، حاكم و سلطان همیشه و در همه حال ـ حتی در اتاق خواب ـ تاج شاهی بر سر دارند و... بعد از خواندن این مطلب كافی است به تزیینات كلاه سامشا دقت كنید تا این نكته را متوجه شوید كه تقریبا تمام جواهرها و سنگ های زینتی به كار رفته روی كلاه از جایی مانند «كوچه برلن تهران» تهیه شده است! این سنگ های زینتی مصنوعی صیقل داده شده و احتمالاچینی بدجوری توی ذوق می‌زند و نشان می‌دهد برای این بخش از كار، هزینه بسیار اندكی در نظر گرفته شده است.
در جای دیگر مخاطب با كالسكه پادشاهی سامشا مواجه می‌شود كه چیزی در حد و اندازه كالسكه های موجود در میدان نقش جهان اصفهان است و اساسا هیچ جلال و جبروتی در آن دیده نمی‌شود. از نظر منطقی قابل قبول نیست كه تاج پادشاه با آن حجم از جواهر تنه به تنه تاج شاهی ناصرالدین شاه بزند اما درشكه اش یك لگن كم ارزش و ابتدایی باشد. نكته دیگر لباس های بازیگران است كه از شدت تازگی برق می‌زند و انگار نه انگار كه آنها ساعت ها در زیر آفتاب داغ اصفهان حضور داشته اند. چنین وضعیتی در پارچه های به كار رفته در چادر ها نیز دیده می‌شود و بدتر از همه اینها، مبل های استیلی است كه در جابه جای صحنه به چشم می‌خورد و حتی زحمتی برای تغییر كنده كاری روی مبل ها نیز كشیده نشده است. در سال های گذشته برای ساخت سریال های تاریخی كارگاه هایی برای ساخت وسایل صحنه یا دوخت و دوز لباس برپا می‌شد و همه وسایل ساخته شده، به دست هنرمندانی خلاق «كهنه كاری» می‌شد تا اثر كهنگی و قدیمی‌بودن روی لباس و وسایل، به درك تاریخی و قدیمی‌بودن فضا توسط مخاطب كمك كند اما ظاهرا برخی تهیه كنندگان محترم با هدف صرفه جویی اقتصادی این مرحله را حذف كرده و با مراجعه به بازار مولوی و تهیه پارچه از سویی و حضور در بازار یافت آباد و خرید مبل از سوی دیگر، قید هرگونه سلیقه هنری و احترام به سلیقه مخاطب را زده اند. در كنار همه این شاهكارها، نكته قابل تامل دیگری هم در سریال وجود دارد و آن هم این است كه برخی بناهای امروزی در شوت آف های دوربین دیده می‌شود كه این مساله در تلویزیون هایی با اینچ بالابه شدت محسوس است. ضمن آنكه مثلادر طراحی اتاق كدخدای كولیباد، اشیای تزیینی فراوانی روی دیوار دیده می‌شود كه صرفا در سال های اخیر از آفریقا وارد بازار ایران شده است! این دیگر از آن نكات تخیلی است كه حتی در فیلم های ژانر هجو نیز نمی‌توان نمونه یی برای آن پیدا كرد.
گریم های ارزان
بار مهمی از شلختگی تصویری در سریال «پشت كوه های بلند» بر عهده چهره پردازی این سریال است. البته اطلاع از واقعیت های تولید در تلویزیون برای نگارنده این مطلب این یقین را ایجاد می‌كند كه در چنین مواقعی نباید طراحان و دست اندركاران را مقصر دانست و باید علت ماجرا را در جای دیگری جست وجو كرد. «احسان روناسی» طراح گریم این سریال در تاریخ 16 خرداد در گفت وگو با روزنامه جام جم می‌گوید: «من زمانی به كار ملحق شدم كه سه روز به كلید زدن زمان داشتیم، اما با این حال قبل از كلید زدن سه چهارم از فیلمنامه را خوانده بودم. باید بگویم سه روز نخوابیدم تا بخش عمده یی از فیلمنامه مجموعه پشت كوه های بلند را بخوانم تا با ذهنی آماده كارم را شروع كنم. به هر حال یكی از وظایف طراح گریم اشراف داشتن به كل كار است تا بتواند به نحو مطلوبی كارش را انجام بدهد.»
حال در چنین شرایطی واقعا یك طراح چگونه می‌تواند خلاقیت به خرج دهد و كاری بدیع و تازه انجام دهد؟ نتیجه این می‌شود كه در سریال بی هیچ منطق خاصی صورت تمام بازیگران مرد تراشیده شده تا هزینه یی بابت بافتن ریش و زحمتی برای گذاشتن آن صورت نگیرد. «ریش» یكی از مولفه های جدی در تغییر چهره بازیگران در سریال ها و فیلم های تاریخی است كه در این سریال، تقریبا اثری از آن نیست چون هم بافت آن هزینه بر است و هم نصب آن زمان زیادی می‌برد و این مساله در سیستم تولید تلویزیون، از هر سم مهلكی بدتر است!
شاید چنین مشكلاتی قابل درك باشد اما كار از جایی بیخ پیدا می‌كند كه مثلا می‌بینیم در بسیاری از صحنه ها پیشانی بازیگران فرعی یا هنرورها برق می‌زند چون از یك پن كیك ساده در چهره آنها استفاده نشده و به همین دلیل عرق پیشانی آنها باعث شده چهره شان در تصویر برق بزند و اصطلاحا نور را «رفله» كند. در جایی دیگر زمانی كه گروهی از پهلوان های زورخانه یی برای اجرای برنامه در اردوگاه حضور می‌یابند، می‌بینیم كه آنها با ریش و موی آنكارد شده و مدل موی كاملاامروزی حضور دارند و در این مرحله هیچ تلاشی برای نزدیك كردن چهره آنها به چهره دیگر بازیگران صورت نگرفته است.
تولید، ضد قصه
در عنوان بندی پایانی سریال پشت كوه های بلند ذكر شده كه این سریال در فاصله سال های 1388 تا 1391 ساخته شده است. از كل این مدت حدود 16 ماه زمان برای تصویربرداری در نظر گرفته شده بود اما سریال در 15 ماه ساخته شد كه به گفته كارگردان این اتفاق در سازمان صدا و سیما كم می‌افتد!
این سریال دو هزار دقیقه یی در مدت زمانی حدودا 450 روزه ساخته شده است یعنی به طور متوسط هر روز باید چهار دقیقه از سریال تصویربرداری می‌شد كه این میزان ضبط مفید برای سریالی تاریخی همچون پشت كوه های بلند بسیار مطلوب است. تمركز سریال در چند لوكیشن محدود نیز از امتیازهایی است كه ساخت چنین سریالی را به امری آسان تبدیل می‌كند. با وجود این مزیت ها شاهد ضعف های فراوانی در صحنه پردازی های سریال هستیم. مثلادر قسمتی كه نوكر ارباب از سوی مرد كشاورز مورد هدف پرتاب چوب قرار می‌گیرد، پرتاب ها نمایش داده می‌شود اما لحظه اصابت چوب و افتادن او بر زمین نمایش داده نمی‌شود چون اجرای چنین صحنه یی سخت است و به همین دلیل تیم سازنده ترجیح داده به سادگی از كنار آن عبور كند. در جایی دیگر عموی ملك خاتون سفارشی عجیب برای غذا می‌دهد. مخاطب آماده تماشای چنین سفره بزرگ و گسترده یی است اما به این دلیل احتمالی كه چیدن چنین سفره یی هزینه بر است، این سفره نمایش داده نمی‌شود و همه چیز در حد كلام باقی می‌ماند.
از این دست سهل انگاری ها در سریال بسیار دیده می‌شود كه در بخش صحنه و لباس به آن اشاره شد. در تلویزیون تهیه كننده نقش موثری در شكل گیری یك اثر و كیفیت آن دارد و بر همین اساس است كه برخی كارگردان ها ترجیح می‌دهند با تهیه كنندگان خاصی كار كنند. با مروری بر كارنامه تهیه كننده سریال «پشت كوه های بلند» در میان آثار پرتعداد جز سریال «صاحبدلان» ساخت محمدحسین لطیفی سایر سریال های تهیه شده توسط «رضا جودی» آثار متوسطی بوده اند. سریال «حیرانی» هم كه مدتی پیش از این تهیه كننده پخش شد، جنجال های فراوانی را پدید آورد.
در شرایطی كه در تلویزیون روز به روز مساله «بحران مخاطب» جدی تر می‌شود، به نظر می‌رسد نباید از كنار هنرمندان خلاقی همچون «امرالله احمدجو» گذشت و به جای فراهم آوردن بستری كه در آن، آثار ضعیف و سردستی تولید شود، باید با میدان دادن درست به چنین هنرمندانی زمینه یی را فراهم كرد كه حاصل زحمت و تلاش آنها كارهای خلاقه و دیدنی باشد نه آثار ضعیفی كه از حیث ساختار، كپی دست چندم سریال های كره یی یك بار مصرف و با كمترین میزان ظرافت هنری همچون «یانگوم» هستند.
طراحی این سریال بیش از آنكه تداعی كننده اثری تلویزیونی و تاریخی باشد، یادآور تئاترهای هارون الرشیدی لاله زاری است كه در آن، همه چیز از شدت نو و تازه بودن برق می‌زند، حاكم و سلطان همیشه و در همه حال ـ حتی در اتاق خواب ـ تاج شاهی بر سر دارند و... بعد از خواندن این مطلب كافی است به تزیینات كلاه سامشا دقت كنید تا این نكته را متوجه شوید كه تقریبا تمام جواهرها و سنگ های زینتی به كار رفته روی كلاه از جایی مانند «كوچه برلن تهران» تهیه شده است.
تلویزیون این روزها بیش از آنكه مخاطب داشته باشد، «منتقد» دارد. به لطف فناوری جدید در عرصه ضبط و پخش برنامه های تلویزیونی كه به سادگی در اختیار مخاطبان عادی هم قرار گرفته، هیچ فریمی‌از تصاویر تلویزیون از نگاه منتقدان مخفی نمی‌ماند و از تپق مجری برنامه یی معارفی گرفته تا حرف بی ربط كودكی در برنامه یی زنده، دستمایه یی می‌شود تا منتقدان تلویزیون آن را در بوق و كرنا كنند و به واسطه یافتن اشتباهی ـ كه البته در سیستم عادی برنامه سازی امری معمول است ـ موج های بزرگ و عجیبی در فضای رسانه یی برپا كنند. در چنین فضایی كه «رقابت برای ساخت برنامه بهتر» جای خود را به «وسواس و دقت برای ساخت برنامه كم خطر» داده، هر سریال یا برنامه یی كه حداقل هایی از توجه به مخاطب، ظرافت هنری، كیفیت و... را داشته باشد، مورد توجه رسانه ها قرار می‌گیرد و به اثری شاخص تبدیل می‌شود كه با مورد توجه قرار دادن آن می‌توان چند مصاحبه، گزارش، یادداشت و.... تهیه كرد و با این مطالب برای چندهفته یی به صفحات تلویزیونی یك روزنامه یا خبرگزاری رنگ و لعاب داد. بر همین اساس باید میان «موفقیت رسانه یی» با «موفقیت واقعی» یك اثر تفاوت زیادی قائل شد. در مطلبی كه می‌خوانید تلاش شده تا صرف نظر از موفقیت رسانه یی سریال «پشت كوه های بلند» آخرین ساخته امرالله احمدجو، ارزیابی دقیق و مشخصی از كیفیت این سریال ارائه شود. سریالی كه از نیمه های اردیبهشت ماه پخش آن از شبكه سه سیما آغاز شده و این روزها آخرین قسمت های آن در حال پخش از شبكه های مختلف سیماست.
امرالله احمدجو، هنرمندی بومی
«امرالله احمدجو» كارگردانی است كه حدودا 60 سال از عمر خود را پشت سر گذاشته است. حاصل زندگی هنری او كه قاعدتا نیمی‌از این 60 سال را در برمی‌گیرد، تاكنون صرفا به ساخت سه سریال «روزی روزگاری»، «تفنگ سرپر» و «پشت كوه های بلند» محدود شده است. او در دهه 70 سریال موفق و چشمگیری به نام «روزی روزگاری» را عرضه كرد كه این موفقیت باید مسیری را پیش پای او می‌گذاشت كه به ساخت آثار دیگری هم منجر شود اما او پس از سال ها بیكاری در اواخر دهه 70 سریال «تفنگ سرپر» را مقابل دوربین برد كه به جای تدوام موفقیت سریال قبلی اش، شكستی عجیب را برایش رقم زد. شاید به همین دلیل است كه این روزها در مصاحبه های این كارگردان هیچ اشاره یی به نام این سریال نمی‌شود و خود او نیز ترجیح می‌دهد درباره این سریال سخنی نگوید. البته تفنگ سرپر با همه ضعف هایش چند مزیت عمده هم داشت كه یكی از آنها معرفی «حمیدرضا پگاه» به سینما و تلویزیون ایران بود. بازیگری كه با حضور در گروه تولید و تدارك در سینما فعالیت خود را آغاز كرد و بعد از سریال تفنگ سرپر، سینما و تلویزیون را صاحب چهره جوانی كرد كه در بسیاری از نقش ها می‌توانست حضور یابد. پگاه چند روز پیش به دلیل حضور درخشان در فیلم های ویدئویی، مورد تقدیر جشنواره ویدئویی قرار گرفت. بعد از تفنگ سرپر هم احمدجو وارد دهه كاری دیگری از زندگی اش شد و تقریبا در اواخر دهه 80، ساخت سریال پشت كوه های بلند را آغاز كرد. تاخیر فراوان احمدجو در ساخت سریال های جدیدش در شرایطی رخ می‌دهد كه كارگردان های هم سن و سال او در تلویزیون، حجم فراوانی از تولیدات را در زندگی حرفه یی خود داشته اند. به عنوان نمونه می‌توان به «سیروس مقدم» كارگردان 58 ساله تلویزیون اشاره كرد كه تقریبا حجم آثارش از شمارش خارج است و البته در میان این حجم كمی، معدود آثار كیفی نیز دیده می‌شود. «داوود میرباقری» هم كارگردان دیگری است كه تقریبا هم سن و سال احمدجو است اما كارنامه پربار و پرتعدادتری نسبت به احمدجو دارد.
قصه یی بدون تاریخ
احمدجو كارگردان خاصی است و شاید نتوان در میان كارگردان های سینما و تلویزیون معادل خاصی برای او پیدا كرد. برای چنین كارگردان هایی همیشه باید شرایط و امكانات فراوانی مهیا باشد تا اقدام به ساخت اثری كنند ولی تجربه «پشت كوه های بلند» نشان می‌دهد كه احمدجو اینبار حساسیت ها و وسواس های خود را كنار گذاشته و در ساخت سریال جدیدش صرفا بر فیلمنامه و قصه یی متمركز شده كه به شكل صد درصد اختیار آن را داشته و از بسیاری ظرایف و نكات هنری كه متاسفانه در تلویزیون در حیطه اختیار تهیه كننده قرار می‌گیرد: صرف نظر كرده است. این سریال به هیچ وجه سریالی تاریخی نیست و این كارگردان تاكنون در همه مصاحبه هایش بر این مساله تاكید كرده است. سریال قصه یی فانتزی و طنز را روایت می‌كند كه نه زمان مشخصی دارد و نه به جغرافیای واقعی خود پایبند است. حتی در لهجه ها، طراحی صحنه و لباس، گریم و... نیز ارجاع زمانی و مكانی خاصی دیده نمی‌شود و تمام عناصر داستان صرفا محملی است كه كارگردان قصه خود را در فضایی جز «زمان حال» روایت كند. شاید بتوان نزدیك ترین نمونه به این قصه فانتزی را سریال «سلطان و شبان» دانست كه بدون اشاره به دروه تاریخی خاصی، وقایعی را روایت می‌كرد كه البته می‌توانست در هر دوره تاریخی در ایران و دیگر كشورها اتفاق بیفتد. بازیگران این سریال اغلب نقش های قبلی خود در سریال روزی روزگاری را تكرار كرده اند. شخصیت «سامشا» (با بازی محمود پاك نیت) تقریبا همان حسام بیگ سریال روزی روزگاری است كه حالااز راهزنی دست كشیده و پادشاهی نصفه و نیمه شده و همراه با ملك خاتون همسرش (با بازی مهوش صبركن)، شمس وزیر (با بازی انوشیروان ارجمند)، قشون سالار (آتش تقی پور)، تلخك دربار (محمد فیلی) كه او هم شخصیتی همانند «بسیم بیگ» روزی روزگاری دارد: برای تفریح و شكار به اصفهان آمده اند. سریال پشت كوه های بلند ساختاری اپیزودیك دارد و ضمن روایت یك داستان كه خط اصلی سریال را تشكیل می‌دهد، بینندگان در هر شب یا دو شب یك بار شاهد یك قصه مستقل می‌شوند.
این سریال كاملاساخته و پرداخته ذهن كارگردان آن است و از این نظر باید به خلاقیت احمدجو در پرداخت روابط، شخصیت ها و آدم های قصه آفرین گفت. در هر قصه یی شخصیتی جدید یا رویدادی تازه شكل می‌گیرد و به واسطه آن اتفاق های فراوان و جزئی نگرانه یی در قصه به وقوع می‌پیوندد. احمدجو از یك نمایش سایه بازی داستانی جالب خلق می‌كند و در جایی دیگر با وارد كردن پیرمردی به اردوگاه و فوت ناگهانی او، شرایطی را فراهم می‌كند كه تلخك قصه خود را روی الاغی بیندازد و در نقش جنازه همان پیرمرد در اردوگاه بچرخد و هر بار یكی از اهالی این اردوگاه را غافلگیر كند. در جایی دیگر هم عموی ملك خاتون را وارد اردوگاه می‌كند تا به واسطه او نظم این فضا را بر هم بزند و اتفاق های عجیب و غریبی را شكل بدهد. اما آیا این مزیت مهم و جدی كه در بسیاری از كارگردان های ایرانی وجود ندارد، به شكل خوبی به تصویر كشیده شده است؟ پاسخ متاسفانه خیر است. سریال جدید این كارگردان بیش از آنكه بر فرم تصویری متكی باشد، نمایشنامه یی رادیویی است كه معادل های تصویری خوبی پیدا نكرده است. كافی است با چشم بسته این سریال را تماشا كنید تا دیالوگ های جذاب و شنیدنی آن شما را به خود جذب كند اما زمانی كه چشم باز می‌كنید و تصاویر موجود بر صفحه تلویزیون را دنبال می‌كنید، جز تعدادی نماهای تكراری و از زاویه های بارها دیده شده، چیزی نگاه شما را به خود جلب نمی‌كند. بازیگران نیز در اغلب موارد صرفا به تكرار همان دیالوگ ها می‌پردازند و هیچ حس و حال خاصی را در بازی خود به مخاطب ارائه نمی‌دهند و اگر از چند بازی خوب بازیگران محلی صرف نظر كنیم، تقریبا مطلب دندان گیری نصیب مخاطب نمی‌شود. كافی است این وضعیت را با سریال «روزی روزگاری» مقایسه كنید كه در آن كارگردان با فرم خاصی از تصویر و همراهی جذاب موسیقی چنان مخاطب را درگیر می‌كرد كه شنیدن موسیقی در خارج از سریال آن تصاویر را تداعی می‌كرد و دیدن آن تصاویر هم ناخودآگاه موسیقی را در ذهن مخاطب شكل می‌داد. چگونه می‌توان از ایده جذاب عنوان بندی آغاز سریال روزی روزگاری، صحنه انتظار یاران مراد بیك برای غارت كاروان، گله پرویز پورحسینی كه در آن هر گوسفندی به یك رنگ در آمده بود، ملاقات خواستگار با پدر زن كر و لال، شیرین كاری های حسین پناهی و... صرف نظر كرد و به جای آن صحنه هایی طولانی را تماشا كرد كه كمترین معادل تصویری برای آنها در نظر گرفته شده است؟ سریال پشت كوه های بلند متكی بر چند شخصیت محوری همچون: سامشا تلخك، قشون سالار، وزیر.... است كه لحن و دیالوگ های خاص خود را دارند و گاهی هم جملاتی را تكرار یا به اشتباه بیان می‌كنند كه همین مساله نیز بر زمان كلی داستان اضافه می‌كند. گهگاه در جمع این شخصیت ها اتفاقی رخ می‌دهد یا فرد تازه واردی به جمع آنها اضافه می‌شود كه مسیری جدید برای داستان تعریف می‌كند. مثلازمانی كه پادشاه تصمیم گرفته تا در سفر به ولایت های مختلف، هر روز سراغ یك آبادی رفته و آنجا را آباد كند، ناگهان خبر می‌رسد كه شاه دخترون گم شده و به همین دلیل پادشاه، مملكت داری را به زمانی دیگر واگذار می‌كند و به همراه خدم و حشم به دنبال یافتن دخترش می‌رود. در این میان یكی از نوكران شاه كه مخفیانه مكالمه شاه و درباریان را شنیده، سوار اسب شده و به تاخت از اردوگاه خارج می‌شود. در ادامه شاه دخترون و پسرك همراهش به مزرعه یی می‌روند كه در آن دختری كر و لال به همراه پدرش حضور دارند. پدر در خواب است و همزمان نوكر پادشاه كه از اردوگاه بیرون آمده با او روبه رو می‌شود. مرد كشاورز خطاب به نوكر پادشاه كه از او نشانی پرسیده می‌گوید: «اسبت رو برای من بذار و برو»! كشاورز تصمیم گرفته از آن روز دیگر همه چیز را به زور از دیگران بگیرد و بر اساس همین منطق با نوكر پادشاه درگیر می‌شود و او را بیهوش می‌كند. بچه ها هم شاهد این صحنه هستند و در نهایت مرد كشاورز بچه های پادشاه را گرفته و می‌گوید در قبال تحویل آنها پول هنگفتی از پادشاه خواهد گرفت. در قسمتی دیگر هم شخصیت عموی ملك خاتون وارد اردوگاه می‌شود و برای افراد حاضر در اردوگاه مسوولیت های جدیدی تعریف می‌كند و هر كسی را سر كاری می‌گذارد كه در آن تخصص ندارد. می‌توان در پس این كنایه ها و اشاره های ضعیف به نكات خاصی رسید و نبوغ كارگردان را در شبیه سازی برخی رویدادهای تاریخی تحسین كرد اما مشكل این است كه هیچ یك از این وقایع به صورت تصویری روایت نمی‌شود و صرفا برخی وقایع پشت سر هم قرار می‌گیرند تا زمان كلی یك قسمت را تكمیل كنند والااگر قرار بود احمدجو برای هر یك از این اتفاق ها تصویرسازی كند، قطعا با ایجاز بیشتر در دیالوگ ها مخاطبان شاهد اثر تصویری بسیار جذاب تری بودند. متاسفانه آنچه این روزها در قالب سریال تلویزیونی «پشت كوه های بلند» از شبكه سه سیما در حال پخش است، سریالی تاریخی نیست و صرفا نمایشی است كه آدم های آن، لباس تاریخی بر تن كرده اند. چنین سبكی از كار تصویری هم تقریبا بعد از سریال «شب های برره» در تلویزیون رواج یافت كه طی آن، با چند تخته و مقداری كاهگل و اندكی لباس های پرزرق و برق، فضایی شبیه قهوه خانه ها و سفره خانه های سنتی پدید می‌آمد. اگر به چنین فضاهایی دقت كرده باشید، معمولاخدمه هم لباس هایی قدیمی می‌پوشند و حالاچنین فضایی در سریال هایی از این دست بیشتر تداعی كننده فضاهای قهوه خانه یی است كه با استانداردهای تلویزیون هم فاصله زیادی دارد.
لهجه های شنیدنی
شاید یكی از بخش های موفق سریال «پشت كوه های بلند» را بتوان موفقیت در ارائه لهجه های خوب و متنوع آن دانست. در سریال، لهجه ها متعدد و متنوع است و از لهجه اصفهانی گرفته تا مشهدی و تهرانی در كار شنیده می‌شود. احمدجو برخلاف دیگر كارگردان هایی كه معمولاتمام خدم و حشم مربوط به ساخت سریال را از تهران انتخاب می‌كنند، به سراغ نیروهای بومی‌هم رفته كه البته این اقدام هوشمندانه باعث خنثی شدن اعتراض های احتمالی به سریال نیز شده است. در بخش های مختلفی از سریال می‌توان ایرادهایی بنی اسراییلی استخراج كرد و جنجال هایی از نوع آنچه برای سریال در مسیر زاینده رود، شهر دقیانوس و.... اتفاق افتاد را سامان داد اما در این سریال حضور بازیگران اصفهانی كار را تضمین كرده است. همان گونه كه اشاره شد، در این سریال مخاطب شاهد بازی چندان درخشانی از بازیگران نیست. گروهی از بازیگران محترم سینمای ایران صرفا دور هم جمع شده اند و بر اساس فیلمنامه حرف های خوب و خوشمزه بین خودشان رد و بدل می‌كنند. البته گاهی هم لهجه آنها به قدری غلیظ است كه نمی‌توان متوجه كلمات شد. مثلادر قسمت پخش شده در تاریخ 29 خرداد واقعا معلوم نبود نام شخصیت عمو «لهراسب» است یا «لهراس» یا چیزی دیگر؟!
كار از نظر بازیگری هم به شدت فقیر است و در انتخاب اغلب نقش ها به سراغ نمونه های كاملادم دستی رفته است. حال آنكه این كار می‌توانست انتخاب های بهتری داشته باشد و حداقل برای سریالی كه قرار است از شبكه جوان پخش شود، برای چند نقش از بازیگران جوان و شناخته شده استفاده كند هرچند مشخص نیست كلیت این سریال با اهداف و ماموریت های شبكه سه- به عنوان شبكه جوان و ورزش -چه تناسبی دارد؟ قطعا چنین سریالی بیشتر مناسب شبكه یك سیماست اما در حال حاضر مساله تقسیم بندی حرفه یی شبكه ها بر اساس اهداف و ماموریت هایشان تقریبا فراموش شده و اصل ماجرا بر جذب هرچه بیشتر مخاطبان قرار گرفته است و بر همین اساس شبكه سه می‌تواند در كنار سریالی مانند ستایش، پشت كوه های بلند نیز تولید كند.
طراحی های شلخته
سریال هایی كه عنوان «تاریخی» را با خود حمل كرده و می‌كنند، از افرادی با عنوان «طراح صحنه و لباس» استفاده می‌كنند كه بخش مهمی‌از بار هنری كار را به دوش می‌كشند. آنها همیشه با ایده های خلاقانه خود فضاهایی جذاب در كار شكل می‌دهند و به درك بهتر فیلمنامه كمك می‌كنند. بد نیست بدانید به طور متوسط در یك اثر تاریخی یك سوم بودجه صرف بخش لباس، صحنه، دكور و آكسسوار (وسایل صحنه) می‌شود اما به نظر می‌رسد در سریال «پشت كوه های بلند» به میزان دستمزد یكی از بازیگران، هزینه صرف این بخش شده است!
فضای طراحی این سریال بیش از آنكه تداعی كننده اثری تلویزیونی و تاریخی باشد، یادآور تئاترهای هارون الرشیدی لاله زاری است كه در آن، همه چیز از شدت نو و تازه بودن برق می‌زند، حاكم و سلطان همیشه و در همه حال ـ حتی در اتاق خواب ـ تاج شاهی بر سر دارند و... بعد از خواندن این مطلب كافی است به تزیینات كلاه سامشا دقت كنید تا این نكته را متوجه شوید كه تقریبا تمام جواهرها و سنگ های زینتی به كار رفته روی كلاه از جایی مانند «كوچه برلن تهران» تهیه شده است! این سنگ های زینتی مصنوعی صیقل داده شده و احتمالاچینی بدجوری توی ذوق می‌زند و نشان می‌دهد برای این بخش از كار، هزینه بسیار اندكی در نظر گرفته شده است.
در جای دیگر مخاطب با كالسكه پادشاهی سامشا مواجه می‌شود كه چیزی در حد و اندازه كالسكه های موجود در میدان نقش جهان اصفهان است و اساسا هیچ جلال و جبروتی در آن دیده نمی‌شود. از نظر منطقی قابل قبول نیست كه تاج پادشاه با آن حجم از جواهر تنه به تنه تاج شاهی ناصرالدین شاه بزند اما درشكه اش یك لگن كم ارزش و ابتدایی باشد. نكته دیگر لباس های بازیگران است كه از شدت تازگی برق می‌زند و انگار نه انگار كه آنها ساعت ها در زیر آفتاب داغ اصفهان حضور داشته اند. چنین وضعیتی در پارچه های به كار رفته در چادر ها نیز دیده می‌شود و بدتر از همه اینها، مبل های استیلی است كه در جابه جای صحنه به چشم می‌خورد و حتی زحمتی برای تغییر كنده كاری روی مبل ها نیز كشیده نشده است. در سال های گذشته برای ساخت سریال های تاریخی كارگاه هایی برای ساخت وسایل صحنه یا دوخت و دوز لباس برپا می‌شد و همه وسایل ساخته شده، به دست هنرمندانی خلاق «كهنه كاری» می‌شد تا اثر كهنگی و قدیمی‌بودن روی لباس و وسایل، به درك تاریخی و قدیمی‌بودن فضا توسط مخاطب كمك كند اما ظاهرا برخی تهیه كنندگان محترم با هدف صرفه جویی اقتصادی این مرحله را حذف كرده و با مراجعه به بازار مولوی و تهیه پارچه از سویی و حضور در بازار یافت آباد و خرید مبل از سوی دیگر، قید هرگونه سلیقه هنری و احترام به سلیقه مخاطب را زده اند. در كنار همه این شاهكارها، نكته قابل تامل دیگری هم در سریال وجود دارد و آن هم این است كه برخی بناهای امروزی در شوت آف های دوربین دیده می‌شود كه این مساله در تلویزیون هایی با اینچ بالابه شدت محسوس است. ضمن آنكه مثلادر طراحی اتاق كدخدای كولیباد، اشیای تزیینی فراوانی روی دیوار دیده می‌شود كه صرفا در سال های اخیر از آفریقا وارد بازار ایران شده است! این دیگر از آن نكات تخیلی است كه حتی در فیلم های ژانر هجو نیز نمی‌توان نمونه یی برای آن پیدا كرد.
گریم های ارزان
بار مهمی از شلختگی تصویری در سریال «پشت كوه های بلند» بر عهده چهره پردازی این سریال است. البته اطلاع از واقعیت های تولید در تلویزیون برای نگارنده این مطلب این یقین را ایجاد می‌كند كه در چنین مواقعی نباید طراحان و دست اندركاران را مقصر دانست و باید علت ماجرا را در جای دیگری جست وجو كرد. «احسان روناسی» طراح گریم این سریال در تاریخ 16 خرداد در گفت وگو با روزنامه جام جم می‌گوید: «من زمانی به كار ملحق شدم كه سه روز به كلید زدن زمان داشتیم، اما با این حال قبل از كلید زدن سه چهارم از فیلمنامه را خوانده بودم. باید بگویم سه روز نخوابیدم تا بخش عمده یی از فیلمنامه مجموعه پشت كوه های بلند را بخوانم تا با ذهنی آماده كارم را شروع كنم. به هر حال یكی از وظایف طراح گریم اشراف داشتن به كل كار است تا بتواند به نحو مطلوبی كارش را انجام بدهد.»
حال در چنین شرایطی واقعا یك طراح چگونه می‌تواند خلاقیت به خرج دهد و كاری بدیع و تازه انجام دهد؟ نتیجه این می‌شود كه در سریال بی هیچ منطق خاصی صورت تمام بازیگران مرد تراشیده شده تا هزینه یی بابت بافتن ریش و زحمتی برای گذاشتن آن صورت نگیرد. «ریش» یكی از مولفه های جدی در تغییر چهره بازیگران در سریال ها و فیلم های تاریخی است كه در این سریال، تقریبا اثری از آن نیست چون هم بافت آن هزینه بر است و هم نصب آن زمان زیادی می‌برد و این مساله در سیستم تولید تلویزیون، از هر سم مهلكی بدتر است!
شاید چنین مشكلاتی قابل درك باشد اما كار از جایی بیخ پیدا می‌كند كه مثلا می‌بینیم در بسیاری از صحنه ها پیشانی بازیگران فرعی یا هنرورها برق می‌زند چون از یك پن كیك ساده در چهره آنها استفاده نشده و به همین دلیل عرق پیشانی آنها باعث شده چهره شان در تصویر برق بزند و اصطلاحا نور را «رفله» كند. در جایی دیگر زمانی كه گروهی از پهلوان های زورخانه یی برای اجرای برنامه در اردوگاه حضور می‌یابند، می‌بینیم كه آنها با ریش و موی آنكارد شده و مدل موی كاملاامروزی حضور دارند و در این مرحله هیچ تلاشی برای نزدیك كردن چهره آنها به چهره دیگر بازیگران صورت نگرفته است.
تولید، ضد قصه
در عنوان بندی پایانی سریال پشت كوه های بلند ذكر شده كه این سریال در فاصله سال های 1388 تا 1391 ساخته شده است. از كل این مدت حدود 16 ماه زمان برای تصویربرداری در نظر گرفته شده بود اما سریال در 15 ماه ساخته شد كه به گفته كارگردان این اتفاق در سازمان صدا و سیما كم می‌افتد!
این سریال دو هزار دقیقه یی در مدت زمانی حدودا 450 روزه ساخته شده است یعنی به طور متوسط هر روز باید چهار دقیقه از سریال تصویربرداری می‌شد كه این میزان ضبط مفید برای سریالی تاریخی همچون پشت كوه های بلند بسیار مطلوب است. تمركز سریال در چند لوكیشن محدود نیز از امتیازهایی است كه ساخت چنین سریالی را به امری آسان تبدیل می‌كند. با وجود این مزیت ها شاهد ضعف های فراوانی در صحنه پردازی های سریال هستیم. مثلادر قسمتی كه نوكر ارباب از سوی مرد كشاورز مورد هدف پرتاب چوب قرار می‌گیرد، پرتاب ها نمایش داده می‌شود اما لحظه اصابت چوب و افتادن او بر زمین نمایش داده نمی‌شود چون اجرای چنین صحنه یی سخت است و به همین دلیل تیم سازنده ترجیح داده به سادگی از كنار آن عبور كند. در جایی دیگر عموی ملك خاتون سفارشی عجیب برای غذا می‌دهد. مخاطب آماده تماشای چنین سفره بزرگ و گسترده یی است اما به این دلیل احتمالی كه چیدن چنین سفره یی هزینه بر است، این سفره نمایش داده نمی‌شود و همه چیز در حد كلام باقی می‌ماند.
از این دست سهل انگاری ها در سریال بسیار دیده می‌شود كه در بخش صحنه و لباس به آن اشاره شد. در تلویزیون تهیه كننده نقش موثری در شكل گیری یك اثر و كیفیت آن دارد و بر همین اساس است كه برخی كارگردان ها ترجیح می‌دهند با تهیه كنندگان خاصی كار كنند. با مروری بر كارنامه تهیه كننده سریال «پشت كوه های بلند» در میان آثار پرتعداد جز سریال «صاحبدلان» ساخت محمدحسین لطیفی سایر سریال های تهیه شده توسط «رضا جودی» آثار متوسطی بوده اند. سریال «حیرانی» هم كه مدتی پیش از این تهیه كننده پخش شد، جنجال های فراوانی را پدید آورد.
در شرایطی كه در تلویزیون روز به روز مساله «بحران مخاطب» جدی تر می‌شود، به نظر می‌رسد نباید از كنار هنرمندان خلاقی همچون «امرالله احمدجو» گذشت و به جای فراهم آوردن بستری كه در آن، آثار ضعیف و سردستی تولید شود، باید با میدان دادن درست به چنین هنرمندانی زمینه یی را فراهم كرد كه حاصل زحمت و تلاش آنها كارهای خلاقه و دیدنی باشد نه آثار ضعیفی كه از حیث ساختار، كپی دست چندم سریال های كره یی یك بار مصرف و با كمترین میزان ظرافت هنری همچون «یانگوم» هستند.
www.seemorgh.com/culture
منبع: روزنامه اعتماد
مطالب پیشنهادی:
مطالب پیشنهادی:
گفتگو با جوان ترین و بی تجربه ترین بازیگر «پشت کوه های بلند»
محمد فیلی: خاطره خوبی از «تلخک» ندارم
گفت‌وگو با محمود پاك‌نیت بازیگر سریال پشت كوه‌های بلند
گفت وگو با انوشیروان ارجمند بازیگر سریال پشت كوه‌های بلند
درباره سریال پشت كوه‌های بلند
گفت وگو با انوشیروان ارجمند بازیگر سریال پشت كوه‌های بلند
درباره سریال پشت كوه‌های بلند
