قصه‌های كهن ایران در دنیای پرهیجان كارتون

 مجموعه انیمیشن «شكرستان» از تولیدات حوزه هنری است كه برای پخش به شبكه 2 سیما سپرده شده است. در ساخت این مجموعه كه كارگردانی آن به عهده بابك نظری است، حدود 100 نفر مشاركت داشته‌اند.
 
شكرستان كه مدتی است ظهرهای جمعه پخش می‌شود توانسته نظر مخاطبان زیادی را به سمت خود معطوف كند. شكرستان كه داستان‌های خود را از قصه‌های كهن ایرانی وام گرفته است، جزو معدود انیمیشن‌هایی است كه مخاطبان بزرگسال را نیز ترغیب كرده كه به تماشای آن بنشینند. در موفقیت شكرستان عوامل مختلفی دخیل هستند كه برای آشنایی با چند و چون آنها با كارگردان این مجموعه به گفت‌وگو نشستیم. نظری و تیم سازنده شكرستان تصمیم دارند ساخت این مجموعه را با همكاری مركز صبا ادامه دهند. این تصمیم زمانی گرفته شد كه شكرستان به یكی از آثار پربیننده شبكه 2 تبدیل شد.

چگونه وارد حوزه انیمیشن شدید؟ كمی از سابقه هنری‌تان بگویید.
سؤال سختی است! در رشته الكترونیك تحصیل كردم اما از كودكی به نقاشی علاقه‌مند بودم و در این حوزه فعالیت می‌كردم. همزمان با تحصیل در رشته الكترونیك، نقاشی را هم ادامه دادم. گمان می‌كنم تلفیق الكترونیك و نقاشی به انیمیشن انجامید. این ساده‌ترین تعریف از انگیزه ورودم به دنیای انیمیشن بود اما دلیل مهمترش این بود كه دنیای خیال‌پردازانه انیمیشن همیشه برایم جذاب بود. همین باعث شد از لحظه آشنایی با انیمیشن تا حالا نتوانم ذهنم را از این دنیای خیال‌انگیز جدا كنم و همچنان با عشق به انیمیشن پیش می‌روم.

هیچ‌وقت تصمیم نگرفتید كه در رشته انیمیشن تحصیل كنید و تكنیك‌های انیمیشن را به شیوه آكادمیك بیاموزید؟
در قالب یك مسیر آكادمیك نه، اما به شكل شخصی بیشتر تكنیك‌ها را آموخته‌ام و مسیر آكادمیك را خارج از فضای دانشگاهی پیموده‌ام. حتی برای گذراندن دوره‌های آموزشی به كشورهای دیگر مثل كانادا هم سفر كرده‌ام و نكات زیادی آموخته‌ام كه در زمان كار عملی به كمكم آمد.

پیش از آن كه كارتان را به صورت جدی آغاز كنید از استادان انیمیشن و انیماتورهای فعال با كسی آشنا بودید؟
به هر حال چون كار نقاشی می‌كردم با تعدادی از دوستانی كه در حوزه انیمیشن فعالیت می‌كردند،آشنا بودم. دنیای انیمیشن در ایران دنیای بزرگی نیست و اكنون هم نیست؛ به همین دلیل به سادگی می‌شد با بیشتر كسانی كه انیمیشن كار می‌كنند ارتباط برقرار كرد و آشنا شد.

شكرستان اولین تجربه جدی شما برای تولید در حوزه انیمیشن بود؟
نه، شكرستان اولین تجربه سریال‌سازی‌ام است، اما پیش از آن فیلم‌های انیمیشن كوتاهی ساخته‌ام كه در جشنواره‌ها شركت داده شده‌اند و جوایزی هم به دست آورده‌اند. همان جایزه‌ها و حضور فعالم در جشنواره‌ها باعث شد كه با مختصات این فضا بیشتر آشنا شوم و با انیماتورهای جوان ارتباط برقرار كنم.

گروه تولید شكرستان را چگونه دور هم جمع كردید؟
یكی از سخت‌ترین مراحل كار همین انتخاب و گرد آوردن اعضای گروه بود. به نوعی كاربلدترین و بهترین كسانی كه در حیطه انیمیشن فعالیت می‌كنند را برای گروه تولید شكرستان انتخاب كردیم و خوشبختانه یك تیم بسیار حرفه‌ای و باانگیزه پشت كار بود.

همه اعضای گروه شكرستان حرفه‌ای بودند یا اعضای آماتور هم داشتید؟
تقریبا در همه بخش‌ها اعضای گروه حرفه‌ای بودند. تعدادی هم كه پیش از این تجربه چندانی نداشتند، دوره‌های آموزشی را سپری كردند، شگردهای كار عملی را آموختند و آماده فعالیت شدند. حتی هماهنگ‌كننده‌ها هم دوره فشرده و اختصاصی دیدند. نتیجه این كوشش‌ها این شد گروهی كه آماده شدند اكنون یكی از بهترین تیم‌های تولید انیمیشن در ایران هستند و همكاری من با آنها نیز همچنان ادامه دارد.

تولید انیمیشن آن هم در سطح كیفی بالایی مثل شكرستان كه به صورت سریالی و برای مخاطب گسترده تلویزیون ساخته می‌شود كار پیچیده و پرزحمتی است و نیاز به تعداد زیادی نیروی انسانی ورزیده و كارآمد دارد. گروه تولید شكرستان چند عضو داشت و چگونه كارها را بین آنها تقسیم می‌كردید؟
به نكته درستی اشاره كردید. تولید انیمیشن بسیار پرزحمت است و حتما باید به بخش‌های مختلف و جزئی‌تر تفكیك شود كه هر بخش را یك یا چند نفر به عهده بگیرند. به افراد زیادی نیاز داشتیم تا این همه كار را طبق یك برنامه‌ریزی دقیق انجام دهند، حتی پس از تولید و در مرحله پس از تولید نیز یك گروه حرفه‌ای از بهترین دوبلورهای ایران بخش دوبله را انجام دادند. دست كم 20 نفر درگیر دوبله این سریال بودند.

قصه‌ها و ماجراهای داستانی سریال را خودتان طراحی كردید یا بخش قصه‌پردازی به عهده كسان دیگری بود؟ اساسا درباره نحوه شكل‌گیری فیلمنامه و روند تكوین آن توضیح دهید.
قصه‌ها را خودم طراحی نكردم و یك گروه نویسنده طراحی قصه‌ها را به عهده داشتند. آقای اسماعیلی سرپرستی گروه نویسندگان را به عهده داشت. شكل كار این‌گونه بود كه اعضای گروه، نویسندگان ایده‌های دراماتیك مختلفی را پیشنهاد می‌كردند و از بین آنها ایده‌ای كه مناسب‌تر به نظر می‌رسید انتخاب می‌شد و آقای اسماعیلی آن را تبدیل به فیلمنامه قابل اجرا می‌كرد.

درباره شخصیت‌ها چطور؟ برای طراحی شخصیت هم یك گروه ویژه داشتید یا گروه قصه‌پردازی طراحی شخصیت‌ها را هم انجام می‌داد؟
من به عنوان كارگردان سریال مشخصه‌های اخلاقی و خصوصیات شخصیت‌پردازی كاراكترها را تعیین می‌كردم، سپس شخصیت‌ها از شاه و وزیر گرفته تا بهلول و جاهل نوشته می‌شدند تا همه جزئیات شخصیتی آنها دقیقا پردازش شود و هویتی مشخص و دقیق پیدا كنند. حتی در مواردی شخصیت را بازی می‌كردیم تا خصوصیت‌هایش به طراح شخصیت منتقل شود و دستش بیاید كه این شخصیت دقیقا چه‌جور رفتار و كنش‌هایی باید داشته باشد. در مرحله بعد طراح براساس این اطلاعات تست می‌زد و نمونه آزمایشی بارها ویرایش و تكمیل می‌شد تا در نهایت یك گروه چند نفره درباره میمیك چهره، فیگورها و پزهای مختلف شخصیت تصمیم‌گیری می‌كرد و ظرایفی به شخصیت اضافه می‌شد تا در نهایت نسخه كامل شكل بگیرد.

معمولا عنصر حركت در انیمیشن‌های ایرانی چندان چشمگیر نیست. خیلی از قاب‌های انیمیشن ثابت هستند و فقط اجزای كوچكی از تصویر حركت دارند، اما در شكرستان چیزی كه بسیار به چشم می‌آید متحرك بودن اجزای انیمیشن است كه حسی از پویایی و طراوت را به مخاطب منتقل می‌كند. برای رسیدن به این سطح از كیفیت حركتی، چه شیوه‌ای را به كار بستید؟
یكی از امتیازات شكرستان كه وقت و انرژی زیادی از گروه گرفت همین متحرك‌سازی بود. متحرك‌سازی در شكرستان فقط روی نقاشی و پس‌زمینه‌های بصری متكی نیست بلكه بازی و حركت دارد. برای همه شخصیت‌ها پیش از طراحی بازیگری به صورت زنده انجام می‌شد. یعنی انیماتورها همان حركت‌هایی را كه یك بازیگر واقعی انجام می‌داد تبدیل به انیمیشن می‌كردند. به غیر از آن سرپرست گروه متحرك‌سازی شكرستان یكی از بهترین انیماتورهای ایران است و گروه دوره دیده و كارآزموده‌ای در اختیار داشت كه به او فرصت می‌داد خیلی از جزئیاتی را كه معمولا نادیده گرفته می‌شود در اجرایش رعایت كند. تمام تلاش‌مان این بود كه بخش متحرك‌سازی شكرستان مطابق با استانداردهای كیفی روز دنیا باشد. از این جهت متحرك‌سازی در این سریال قابل رقابت با نمونه‌های بین‌المللی است و در تناسب با گرافیك بالای سریال قرار دارد.

دقیقا از چه تكنیكی در ساخت شكرستان استفاده كردید و از انیمیشن‌های روز دنیا كدام‌یك به شكرستان نزدیك هستند؟
تكنیك اصلی این سریال «كات اوت» است، اما تفاوتش با نمونه‌های دیگر كات اوت این است كه در نرم‌افزار سه‌بعدی‌ساز اجرا شده است. جزئیاتی كه به كار اضافه شده به قدری زیاد است كه در نگاه اول شبیه نمونه‌های رایج تكنیك كات اوت به نظر نمی‌رسد و حتی برای بیننده حرفه‌ای نیز قابل تشخیص نیست.

تولید هر قسمت 15 دقیقه‌ای چقدر زمان می‌برد؟
دقیقا نمی‌توانم عدد مشخصی بگویم چون در قسمت‌های مختلف ممكن است زمان‌های متفاوتی صرف شده باشد اما تولید مجموعه 90 قسمتی حدود یك سال و نیم زمان برد.

تولید 90 قسمت پیش از آغاز پخش به پایان رسید یا همزمان مشغول تولید هستید؟
تولید 90 قسمت اكنون به پایان رسیده و مشغول ساخت سری جدید این سریال هستیم كه با همكاری موسسه صبا تولید می‌شود.

شما به غیر از انیمیشن در زمینه كارگردانی فیلم زنده هم فعالیت كرده‌اید یا صرفا در حوزه انیمیشن فعال هستید؟
پیش از این تجربه‌ای در زمینه فیلم زنده نداشتم اما به تازگی شروع كرده‌ام به كار در زمینه سینمای غیر انیمیشن.

قواعد كار در حوزه انیمیشن چه تفاوت‌هایی با سینمای زنده دارد؟ تصور عمومی این است كه فعالیت در حوزه انیمیشن لااقل در كشور ما كه چرخه عرضه و اكران برای فیلم‌های انیمیشن وجود ندارد كار دشواری است و ریسك بالایی دارد. واقعا اگر تلویزیون در زمینه تولید و پخش انیمیشن سرمایه‌گذاری نكند و فضایی برای ارائه آثار انیمیشن در نظر نگیرد چگونه می‌توان انیمیشن‌های تولید شده را به مخاطب عرضه كرد كه ضمنا سوددهی هم داشته باشد؟
دنیای انیمیشن دنیایی بسیار تخصصی است كه بخش‌های پرشمار و گسترده‌ای دارد كه هر كدام از این بخش‌ها هم تخصصی و حرفه‌ای هستند. برای این كه یك كار خوب به نتیجه برسد لازم است كه در همه بخش‌ها از افراد متخصص استفاده شود. گردآوردن این همه متخصص و سامان‌دهی آنها در یك پروژه پرهزینه و زمان‌بر آنقدر دشوار است كه انیمیشن را چند برابر گونه‌های دیگر هنرهای تصویری سخت می‌كند. به همین دلیل افراد كمی وارد این دنیا می‌شوند. حتی كسانی كه در یك بخش متخصص هستند اگر بخواهند یك فیلم یا سریال بلند را كارگردانی كنند در مواجهه با بخش‌های دیگری كه در آنها تخصصی ندارند دچار مشكل می‌شوند. ممكن است یك طراح خیلی خوب وارد حرفه كارگردانی انیمیشن شود اما كارهایش فقط از لحاظ طراحی قوی هستند و در بقیه بخش‌ها ضعیفند. مثلا ریتم، صداگذاری، پس‌زمینه گرافیكی و خیلی از اجزای دیگر كارش كیفیت ندارند. كارگردانی انیمیشن نیاز به یك احاطه كلی به همه بخش‌های كار دارد. كارگردان انیمیشن باید شناخت كافی از همه تخصص‌های دنیای انیمیشن و توان نسبی برای اجرای همه بخش‌ها را داشته باشد. دلیل این‌كه انیمیشن‌های ایرانی این روزها ضعیف به نظر می‌رسند این است كه در یكی از بخش‌ها خوب هستند ولی در كلیت كار آن كیفیت یكدست را در همه بخش‌ها ندارند. چون كارگردان‌ها اغلب با داستان‌نویسی، گرافیك، متحرك‌سازی، موسیقی، صدا و طراحی آشنایی كافی ندارند یا فقط در یك بخش دارای تخصص هستند.

شكرستان یك دنیای ویژه و منحصربه‌فرد دارد كه با نشانه‌های ایرانی شناخته می‌شود. مثلا برای این‌كه خصوصیات روحی یك شخصیت انیمیشنی را نشان بدهید از نشانه‌ها و عناصری در ظاهر و لباس و طرز بیانش استفاده كرده‌اید كه مخاطب ظرف مدتی كوتاه می‌تواند شناخت جامعی از آن شخصیت پیدا كند. چگونه به این سیستم نشانه‌گذاری و این دنیای اختصاصی رسیدید؟
طراحی این دنیای انیمیشنی آگاهانه انجام شده. قصدمان از ابتدا این بود كه حكایت‌ها و ضرب‌المثل‌های اصیل ایرانی را به قصه تبدیل كنیم و می‌خواستیم ویژگی‌های كاملا ایرانی داشته باشد و خصوصیات بارزی از جهان بومی ما را نشان بدهد. به همین دلیل در همه اجزا این خصوصیت ایرانی بودن دیده می‌شود. مثل موسیقی فوق‌العاده زیبای استاد ذوالفنون كه بخوبی روی صحنه‌ها نشسته و حال و هوای كاملا ایرانی دارد. ساخت دنیای شكرستان كار پیچیده‌ای بود، چون هم لوكیشن‌ها و فضاهای داستان متفاوت بود و هم طیف گسترده‌ای از شخصیت‌ها را در بر می‌گرفت؛ از پری و جن گرفته تا آدم‌های مختلف از فرهنگ‌ها و قومیت‌ها و طبقات اجتماعی گوناگون. باید فضایی را خلق می‌كردیم كه این طیف ناهمگون و متفاوت از مكان‌ها و شخصیت‌ها در قالب آن بگنجند. نتیجه این شد كه شهر شكرستان به وجود آمد كه بخش عمده‌ای از فضاها و موقعیت‌های داستانی در دل آن تعریف می‌شوند و اتفاق می‌افتند.

شكرستان فضای تئاترگونه‌ای دارد كه بیشتر كاراكترها در آن نقش بازی می‌كنند. فكر می‌كنید این فضای نمایشی برای نقل حكایت‌های قدیمی فضای مناسبی است؟
بله، شخصیت‌ها آگاهند كه در دل یك موقعیت نمایشی قرار دارند. حتی بعضی وقت‌ها یكی از شخصیت‌ها با راوی دعوا می‌كند و گلایه دارد كه چرا همیشه نقش‌های منفی را به او می‌دهد! این یك دنیای نمایشی است كه حتی از لحاظ نمایشی هم ایرانی است.

ساخت مجموعه‌ای مثل شكرستان به‌خاطر الزامات تكنیكی زیادی كه برای سازندگانش ایجاد می‌كند، علاوه بر ذوق و ادراك هنری نیاز به امكانات و ابزار ویژه‌ای هم دارد. آیا به امكانات كافی برای ساخت سریال دسترسی داشتید؟
شكرستان تجربه بزرگی بود كه برای اولین بار در این سطح از انیمیشن تولید می‌شد و در بخش‌هایی مجبور بودیم ریسك كنیم. به‌عنوان نمونه در این سریال با وجود كمبود وقت به شكل پررنگی از تصویرسازی كودك استفاده شد كه خیلی خوب هم جواب داد و بعد از ما خیلی از گروه‌های دیگر این شیوه را تكرار كردند. پایه تصویرسازی در طراحی كاراكترها نقش مهمی داشت. در بخش سخت‌افزاری و تكنیكی هم چند دنیای انیمیشنی را با هم تركیب كردیم؛ دنیای تصویرسازی و گرافیك را با دنیای 3D تلفیق كردیم و از كات‌اوت و نقاشی دوبعدی هم بهره گرفتیم. یكی از دلایل این رویكرد هم این بود كه خودم علاقه زیادی به تكنیك‌های مختلف انیمیشن داشتم و چند سالی در این حوزه فعالیت كرده بودم. آزمون و خطاهایی كه در آن دوران روی فیلم‌های كوتاه انیمیشن انجام داده بودم با دنیای سه‌بعدی تركیب شد و همه آن تجربه‌ها در زمان ساخت سریال به كارم آمد. تقریبا مشكلی در زمینه سخت‌افزار و امكانات نداشتیم، چون از همان امكانات موجود استفاده كردیم و سعی كردیم ایده‌های‌مان را در قالب قابلیت‌های فنی موجود تعریف كنیم.

از لحاظ تكنیكی چه فاصله‌ای میان شكرستان و سریال‌های انیمیشن مشابه آن كه امروزه در دنیا ساخته می‌شود، وجود دارد؟
فاصله چندانی وجود ندارد. جایزه‌های مختلفی كه شكرستان از گوشه و كنار دنیا دریافت كرد نشان می‌دهد كه این سریال كیفیتی جهانی و استاندارد دارد. خیلی از كشورهای دنیا امتیاز پخش شكرستان را خریده‌اند و حتی یك مجموعه 4 قسمتی از این سریال در فرانسه روی پرده سینماها می‌رود. در مواردی حتی در كشورهایی كه تصور نمی‌كردیم با شكرستان ارتباط برقرار كنند استقبال از سریال قابل توجه بود و الان در حال دوبله به چند زبان است. در همه مراحل ساخت و تولید شكرستان سعی كردیم مطابق با استانداردهای بین‌المللی پیش برویم و خوشبختانه نتیجه این سختكوشی و سختگیری راضی‌كننده از كار درآمد.

در گروه تولید شكرستان از حضور عوامل خارجی هم استفاده كردید یا همه گروه ایرانی بودند؟
اعضای گروه همه ایرانی بودند و باید بگویم این گروه توانایی و مهارت زیادی دارند كه اگر از آنها حمایت شود در عرصه بین‌المللی حرف‌های زیادی برای گفتن دارند. انیمیشن تا چند سال پیش چندان مورد توجه نبود و به جنبه‌های فرهنگ‌ساز آن اهمیت داده نمی‌شد. خوشبختانه به‌تازگی سرمایه‌گذاری در این حوزه افزایش یافته است، اما همچنان بودجه‌هایی كه برای انیمیشن در نظر گرفته می‌شود اندك و ناكافی است. فراموش نكنیم كه كودكان در دورانی كه شخصیت‌شان شكل می‌گیرد بیش از هر چیزی از كارتون‌ها و انیمیشن‌ها تأثیر می‌پذیرند. باید برای رشد فكری و فرهنگی كودكان‌مان سرمایه‌گذاری كنیم و انیمیشن یكی از بهترین مسیرهای پرورش فكری كودكان است.

قبول دارید كه كارتون‌های قدیمی با وجود ضعف‌های تكنیكی، بسیار اثرگذار بودند و در شكل‌دهی به ذهن و احساس و سلیقه كودكان چند نسل نقش جدی داشتند؟
بله، اصلا این خاصیت انیمیشن است. آشنایی نسل ما با انیمیشن با كارتون‌های ژاپنی بود كه دنیای منحصربه‌فردی داشتند و ذهنیت ما از كارتون را شكل دادند. الان اگر بخواهیم انیمیشنی بسازیم كه با بچه‌های نسل امروز ارتباط برقرار كند باید این نكته را در نظر بگیریم كه این بچه‌ها ساعت‌ها پای بازی‌های رایانه‌ای می‌نشینند و به ریتم تند و گرافیك خشن و پركنتراست عادت دارند. اگر انیمیشنی با ریتم كند و درونمایه آرام طراحی شود بچه را خسته می‌كند، چون ذهنش به دنیای پرسرعت و خشن بازی‌های رایانه‌ای عادت كرده است.

فكر می‌كنید این عادت كودكان امروزی قابل تغییر است؟
قابل تغییر است، اما باید بهای آن را پرداخت و دشواری‌های این تغییر ذائقه را تحمل كرد.

مخاطب شكرستان فقط كودكان نیستند، چون بخش‌هایی از سریال بیشتر برای بزرگسالان قابل فهم است تا كودكان. موافقید؟
اساسا برنامه و هدف ما این بود كه شكرستان برای مخاطبان بزرگسال ساخته شود و حتی قرار بود ساعت 9 شب پخش شود. منتها به‌قدری مشكل و سنگ‌اندازی داشتیم كه مجبور شدیم طیف مخاطبان سریال را به كودكان تغییر دهیم تا بتوانیم كار را عرضه كنیم. جالب است كه كودكان هم از شكرستان استقبال كرده‌اند و البته همچنان گروهی از مخاطبان ما بزرگسالان هستند.

امكان اكران انیمیشن‌های سینمایی در ایران وجود دارد؟
تا كنون فقط 2 ،‌ 3 فیلم بلند سینمایی در كشور ما ساخته شده كه آنها هم اكران محدودی داشته‌اند، چون كیفیت بالایی نداشتند و برای عموم مخاطبان آنقدر جذاب نبودند كه آنها را به بلیت خریدن و تماشا در سالن‌های سینما قانع كنند، اما فیلم‌های كوتاه انیمیشن در جاهایی مثل جشنواره‌ها به نمایش درمی‌آیند. طبیعی است وقتی ارزش زیادی به انیمیشن داده نمی‌شود نتیجه این می‌شود كه اكران فیلم‌های سینمایی هم معنایی ندارد. در صورتی كه انیمیشن‌های روز دنیا جزو پرفروش‌ترین فیلم‌های هر سال محسوب می‌شوند. فیلم‌های مطرحی مثل شرك، راتاتویی، داستان اسباب‌بازی‌ها و... ركوردهای فروش را جابه‌جا می‌كنند و رقیب فیلم‌های زنده هستند.

سخت‌ترین بخش كار انیمیشن كدام است؟
مدیریت یك گروه 100 نفری. این‌كه این‌همه آدم با اخلاق‌ها و نگرش‌های مختلف به مدت طولانی با هم همكاری كنند و نظمی ساختاری در كارشان وجود داشته باشد، لااقل در جامعه ما كه عادت به كار گروهی ندارد خیلی دشوار است. مشكل بعدی تغییر مدیران حوزه انیمیشن است. چند ماه طول می‌كشد تا مدیر جدید با زیر و بم این حرفه آشنا شود و درست زمانی كه شناخت نسبی از دنیای این حرفه پیدا می‌كند عوضش می‌كنند. یكی دیگر از آفت‌های انیمیشن این است كه هر كسی یك گوشه‌ای به‌صورت انفرادی برای خودش فیلم كوتاه یا سریال می‌سازد و هیچ انسجام حرفه‌ای و ساختاری وجود ندارد. پراكندگی انیمیشن‌سازها باعث شده كه اغلب تولیدات آثار كوچك و بی‌كیفیتی باشند. در حالی كه در دنیای انیمیشن كار گروهی و روی هم گذاشتن تجربه‌ها و دانسته‌ها و مهارت‌ها بسیار مهم است و باعث بهبود كیفی می‌شود.