پارسینه: عزت الله ضرغامی، مدیرعامل سازمان صداوسیما در گفتگویی مشروح با نشریه پنجره به بیان عملکرد خود در سالهای اخیر، حوادث بعد از انتخابات ریاست جمهوری 88 و چالش ها و آسیب های صداوسیما پرداخت. متن این گفتگو را از نظر می گذرانید:
***
بسیاری از مخاطبین رسانه و کسانیکه پیگیر اخبار آن هستند، میدانند که شما اهل مصاحبه نیستید (و شاید برخی به این مسأله نقد هم داشته باشند)؛ جناب مهندس چرا اینقدر کم مصاحبه میکنید و چه شد که این فرصت را یافتیم که در خدمت شما باشیم؟
تشکر میکنم از زحمتی که متحمل شده و برای گفتوگویی کارشناسانه و دوستانه تشریف آوردید. مطلب مورد اشاره شما درست است. فکر میکنم در طول این هفت سال و چند ماهی که مسئولیت اداره سازمان صدا و سیما از سوی رهبر معظم انقلاب بر عهده من گذاشته شده، مصاحبه اختصاصی با نشریات و خبرگزاریها نداشتهام؛ تنها بهطور پراکنده در جلسات و نشستهایی که برگزار شده، به سؤالات خبرنگاران پاسخ دادهام.
به عقیده من کار صدا و سیما بهگونهای است که حاصل آن روی آنتن رفته و پیشروی همه مردم - اعم از 70 میلیون جمعیت داخل کشور و میلیونها نفر مخاطب دیگر در سراسر دنیا - قرار میگیرد. بنابراین بهترین گفتوگو و بیان عملکرد، خروجی رسانه است که مردم بر روی آنتن دریافت میکنند، به همین علت سعی میکنم کمتر گفتوگو کرده و بیشتر عمل کنم. امروز اگر با نشریه خوب پنجره گفتوگو میکنم، هم بهخاطر دوستی و رفاقت با عزیزان ادارهکننده این نشریه است و هم اینکه احساس وظیفه کردم تا به بعضی از سؤالات مهم در ارتباط با عملکرد سازمان و مدیریت آن پاسخ دهم.
گویا نگاه شما در نحوه مدیریت بر سازمان صدا و سیما، در همایشهای افق رسانه که آخرین نشست آن با حضور رییس جمهوری برگزار شد، تجلی پیدا میکند؟
بله، از سال 83 حرکت جدیدی را در ارتباط با مدیران سازمان شروع کردیم، اصول علمی مدیریت استراتژیک میگوید، برای اداره سازمان، باید فرصتها و تهدیدها و همچنین نقاط قوت و ضعف داخلی، خوب احصا شود. تا بر اساس آن راهبرد و سیاستها و برنامههای اجرایی تنظیم شود. بعد از شش ماه کار مستمر، با حضور بسیاری از کارشناسان، اساتید دانشگاه و مدیران عالی و میانی سازمان و تقسیم کار خوبی که صورت گرفت، نقاط قوت و ضعف سازمان و نیز تهدیدها و فرصتهای پیشرو احصا شد، و بر این اساس اولویتهای راهبردی تدوین شد؛ این که با چه توانمندیهایی باید از کدام نقطه به کدام نقطه برسیم، تهدیدها را چگونه پاسخ دهیم و از فرصتها چگونه حداکثر بهره را ببریم.
در مدت نزدیک به هفت سال، 23 نشست تخصصی افق رسانه برگزار شده است. فکر میکنم برگزاری این نشستها میتواند الگوی خوبی برای همه دستگاهها باشد تا از بیبرنامگی، ناهماهنگی و خدای ناکرده اختلافاتی که بهدلیل عدم آگاهی نسبت به جهتگیریهای سازمان خود بین مدیران ارشد و مدیران میانی و صف ایجاد میشود، جلوگیری کنند.
جلسات افق رسانه را میتوان نوعی نقد درون گفتمانی در سازمان بهحساب آورد که بعضی مواقع گویا فراتر از نقد هم در آن انجام میشود. آیا این جلسات، خروجی عملیاتی و کارگاهی هم دارد یا فقط در قالب تئوریک و مباحث جلسهای برگزار میشود؟ آیا نتایج اینها را میتوانيم در رسانه مشاهده کنیم؟
افق رسانه، در واقع یک کارگاه آموزشی بزرگ است؛ کارگاه آموزشی بهمعنای واقعی کلمه. ما در این جلسات سخنرانی نمیکنیم، بلکه بر اساس استراتژیها، آخرین رویکردها و تاکتیکهای عملیاتی را برای همکاران توضیح میدهیم تا حرکتهای بعدی سازمان دقیقا بر اساس این تاکتیکها و رویههای عملیاتی شکل گیرد.
با این حساب قائلید که تمام مباحث مطرح شده در این جلسات، در رسانه ملی هم عملیاتی میشود؟
بله. تا حد بسیار زیادی. چون بهعنوان شاخص طرح شدهاند، عملیاتی میشوند؛ البته در حد انتظاری که ما از حرکت یک سازمان پیچیده مثل رسانه ملی داریم. امروز افق رسانه بهعنوان فرهنگ سازمانی درآمده است. یکی از آسیبهایی که در بسیاری از سازمانها وجود دارد این است که برای راهبردهای خود مطالعات زیادی میکنند، کتابهای متعددی تألیف میکنند ولی وقتی با مدیران آن سازمان صحبت میکنید، میبینید هیچ اطلاعی از راهبردهای سازمانی خود و مصوباتی که هست و قوانینی که باید به آن عمل کنند؛ ندارند. خیلی از آنها حتی یکبار کتاب استراتژیها و تحقیقات سازمان خود را تورق نکردهاند.
و به تناوب دستور کار به روز میشود.
بله. بعنوان مثال ما در دوره دوم و بعد از ابلاغ مجدد رهبری معظم انقلاب و توصیه ایشان به اولویت قرار گرفتن چهار اصل امید، آگاهی، دین و اخلاق؛ همه بضاعت سازمان را یکسره در خدمت اجرای اینچهار اصل قرار دادیم. بنابراین بحثهای افق رسانه را یکبار دیگر جمعبندی کردیم و با یک نگاه نو نسبت به اولویت داشتن اینچهار اصل، مجددا بحثهای جدیدتری را با همکاری دوستان آماده کرده و در اولین جلسه افق رسانه بهصورت دقیق مورد آنالیز و تحلیل قرار دادیم و اولویتهای برنامهای را مشخص کردیم.
اشارهای داشتید به توصیه های مقام معظم رهبری، شما بهعنوان متولی رسانه ملی، خودتان را در تحقق بخشی به خواستهها و دغدغه های رهبری انقلاب و آن شاخصههایی که بر آن تأکید داشتند، موفق میدانید؟
از سال 83 به بعد، در جلسات افق رسانه و در جلسات متعدد سازمان، محوریت و شاخصها همان فرمایشات رهبری است. برای تنظیم راهبردها و برنامههای سازمان، رهنمودهای ایشان در همه حوزهها، منابع بسیار غنی و ارزشمندی هستند. خوشبختانه این فرهنگ سازمانی در بخشهای مختلف سازمان امروز بسیار خوب جا افتاده است، اما اینکه ما چقدر در این کار موفقیم، نیاز به ارزیابی دیگران دارد.
میخواستم ارزیابی شما را در اینباره بدانم؟
تصور من این است که سازمان تمام تلاش خود را انجام داده و با توجه به مجموعه بضاعتهایی که دارد، در حد مطلوبی موفق عمل کرده است. منتها ما با اختلافسلیقهها هم روبهرو هستیم. خیلی مواقع شاهد این هستیم که دو نفر از شخصیتهای فرهنگی که کاملا در اصول فرهنگی با هم اتفاقنظر دارند و هیچ اختلافی بین آنها نیست، در یک مورد خاص، برداشتهایی کاملا متفاوت دارند و این مسأله درباره تمامی پدیدههای رسانهای صادق است. بهعنوان مثال در حوزه آگاهیبخشی و مصونسازی جوانان و نوجوانان - که وظیفه ماست آنها را نسبت به آسیبها و خطراتی که در جامعه پیشرویشان است آگاه کنیم - برنامههای متعددی ساخته میشود و نوعا این برنامهها از پرمخاطبترین برنامهها در بین جوانان هستند. اگر فردی که با فرهنگ و زبان رسانه آشنایی ندارد به صورت مجرد و انتزاعی یک قسمت از این برنامهها را ببیند، احساس میکند که برخی از خط قرمزها به هم ریخته و یا اشاعه فحشا و سیاهنمایی صورت گرفته؛ بنابراین بهصورت مجرد ممکن است اتهاماتی را متوجه آن برنامه کند، ولی اگر با مطالعه دقیق و تحقیقات فشرده، رسالتهایی را که سازمان بر عهده دارد بررسی کند و توضیحات را متوجه شود، میگوید که نه؛ این کار یک کار لازمی بوده و اگر این کار را نمیکردید، باید پاسخگوی مردم میشدید. اصلا مصونیت بخشی یا واکسینه کردن جامعه، مثل واکسنی که در پیشگیری پزشکی مطرح است، یک مقدار درد دارد، تب و سردرد میآورد، ولی در آینده بدن را در برابر بیماریهای سهمگین مصون میکند. آنچیزی که معمولا بهعنوان نقطه ضعف قضاوت در مورد سازمان مطرح میکنیم، این است که قضاوتها نوعا بدون یک نگرش جامع و سیستمی به تولیدات رسانه انجام میشود.
در طرحها و برنامه ریزیهای سازمان جهت تحققبخشی به دغدغههای مقام معظم رهبری، در آگاهیبخشی بهجامعه موفق بودهاید. ولی شاخصههای دیگر محل بحث هستند، بهخصوص در بحث دینمداری و اخلاق، ما ریزهکاریهایی را داریم که در خیلی از برنامهها بهویژه برنامههای نمایشی رعایت نمیشوند، طبق نظر شما باید یک پکیج را از ابتدا تا انتها با هم دید و قضاوت کرد، اما رصدکننده هم خوراک آنی میگیرد و هم خوراک غایی و در لحظه، جستوجوگر نقاط ضعف است.
حوزه اخلاق، حوزه پیچیدهای است. مثلا در مورد برنامههای نمایشی که اشاره کردید، کارهای نمایشی به هر حال بر اساس درام مشخصی شکل میگیرند و اقتضائات دراماتیکی داستان باید در نظر گرفته شود. هر قصه شخصیتهای مختلفی دارد و تا آخر برنامه نباید معلوم شود که این شخصیتها چگونه هستند، اینها بالأخره یک رفتاری با هم دارند. این رفتار بایستی باورپذیر باشد. یعنی کسی که به قول غربیها بدمن «Bad Man» درام است، باید بهخوبی ترسیم شده و یکسری خصوصیات داشته باشد. من اصلا نمیخواهم خطاهایی را که صورت گرفته توجیه کنم. این مسأله در خیلی جاها برمیگردد به ضعف داستانپردازی و شخصیتپردازی... .
در سازمان چهار حلقه برای کارهای نمایشی وجود دارد، حلقه اول، اتاق فکر و نظریه پردازی است که باید به طراحی کار و سوژه برسد، حلقه دیگر حلقه بررسی کارشناسی و تصویب. حلقه سوم نظارت بر فرآیند تولید است و حلقه چهارم آنتن و نظارت بر خروجی کار یا محصول نهایی. مدیران گروهها بههمراه متولیان امور هنری و بصری از کارگردان گرفته تا تهیهکننده و... در حلقه اول هستند، اما بهنظر میرسد حلقه دوم که حلقه نظارت است و اتفاقا مهمترین حلقه و اتصالدهنده همه حلقه ها با هم است و ورودی و خروجی را با هم تنظیم میکند؛ آنچنان که باید و شاید به چشم نمیآید. سؤالی که پیش میآید این است که خیلی از طرحهای اولیه که به سازمان میرسند، طرحهای خوبی هستند و اگر درست پردازش شوند به نتایج خوبی هم میرسند، ولی در نهایت مخاطب خروجی خوبی را مشاهده نمیکند. با توجه به حلقههای چهارگانه، این مسأله را چگونه ارزیابی میکنید؟
نظارت امر بسیار مهمی است، بهویژه نظارت «درونزا» که در واقع نظارت در فرآیند تولید و ارائه مشاورههای لازم جهت اصلاحات است. یکی از سیاستهای ما در خصوص کارهای نمایشی، نظارت در مراحل مختلف است؛ از زمان شکلگیری ایده تا نوشتن فیلمنامه و مراحل تصویربرداری و خروجی نهایی.ساز و کار آن را هم فراهم کردهایم. از مرکز نظارت بر برنامهها تا نظارت سیما و شبکهها.
ببینید وقتی یک روحانی میخواهد سخنرانی کند، اگر بگویند که شما در جنوب شهر سخنرانی کن، مطالبی را در نظر گرفته و یک بیانی را انتخاب میکند و اگر بگویند که در شمال شهر صحبت کن - با یک مخاطب خاص و در یک مجلس ختمی که خیلی از کسانی که در آن حاضرند شاید سالی یکبار هم پایشان به مسجد باز نشود - یک سبک دیگر صحبت میکند، یعنی یک سخنرانی ساده توسط شخصیتی که فقط خودش است و بیان و علم و قدرت خطابهای که دارد، در فضاهای مختلف، تفاوت دارد. حتی خیلی از مواقع منبری را میرود و وقتی تمام میشود با همه مطالعهای که انجام داده، با خودش میگوید منبر نگرفت و خوب نبود و نتوانستم حرفم را در این منبر بزنم. این مسأله وقتی وارد کار نمایشی میشود بسیار پیچیدهتر میشود. 30 حرفه دست به دست هم میدهند تا یک کار نمایشی ساخته شود. 30 صنف و 30 شغل تخصصی و سطح بالا با فنآوریهای جدید، همه اینها باید با هم لینک و همراه و همفکر و هماهنگ باشند تا کاری که ساخته میشود، کار خوبی از آب درآید. متن، کارگردان، نور، موسیقی، تدوین، صحنهآرایی، چهرهآرایی و... همه باید درست باشند. بنابراین کار نمایش از این جهت پیچیده است. لذا ما باید در نظر داشته باشیم که کارگردان و تهیهکننده وقتی میخواهد فیلمی را بسازد مشکلات زیادی دارد تا خروجی کارش، قابل توجه و مورد قبول باشد. نظارت در تمامی بخشها صورت میگیرد، اتفاقا بعضی مواقع نظارتها خیلی سنگین است، وقتی شما پای صحبت هنرمندان مینشینید میبینید که از نظارت گله میکنند. حالا ممکن است شما به من بگویید که این نظارت، نظارت عالمانه و کارشناسانه نیست؟ اما من معتقدم نه، اینطور نیست.
از طرف دیگر باید توجه داشت که بالأخره هنر پدیدهای است توأم با آفرینش، هنرمند باید آزادی عمل احساس کند تا بتواند آنچیزی را که در فکر و روح و روان دارد، بهخصوص در کار دراماتیک، خلق کند. لذا شما خیلی مواقع از صبورترین هنرمندان هم این انتقاد را میشنوید که چرا مثلا این نظارت، بر ما سخت میگیرد.
بحث من این نظارتی که شما فرمودید نبود. منظور من، نظارت سازمان بهعنوان نهاد متولی برقراری ارتباط بین ورودی مجموعه با خروجی آنها بهخصوص در محتواست. اما آن نظارتی که شما میگویید، نظارت و ممیزیهای بعضا سختگیرانهای است که من هم به آن قائل نیستم.
بحث من هم همین بود، منتها نظارت در همه ابعاد منظورم بود. یک نظارت ممکن است روی حجاب و آرایش و گریم و غیره باشد که در جای خود، سازمان روی آن خیلی جدی است. داخل پرانتز این را بگویم که از روز اول، یکی از رویکردهای بنیادی من روی مسأله حجاب بوده است؛ همین نگاه را در سینما هم داشتم، متأسفانه بعضی از افراد مدعی امروز، آن موقع این حرکت جدی ما را زیر سؤال میبردند و میگفتند آقای ضرغامی چرا به لباس و موی سر بند کرده است؟! من همیشه میگفتم ما باید در همه حوزهها وظیفهمان را بهخوبی انجام دهیم؛ دستور اسلام، حجاب کامل است که حداقل آن پوشش کامل موی سر و عدم استفاده از لباس تحریککننده است و این باید در همه فیلمهای سینمایی رعایت شود. شما فیلمهای سینمایی سالهای مسئولیت من در معاونت سینمایی را نگاه کنید، هیچکدام چنین مشکلی ندارند. بنده از روز اول در کار مدیریت سازمان روی این موضوع خیلی سختگیری کردم. در آن زمان برای اولینبار جزوه ضوابط ظاهری را با حضور تمام دست اندرکاران سیما تدوین کرده و بهطور جدی به اجرا گذاشتیم.
خبری را شنیدم که شاید شما در جریان نباشید. اینکه آقای ضرغامی یک دستور درون سازمانی درباره حجاب داده. این مسأله درست است؟
نه، شایعه است. اینکه عرض میکنم مربوط به سال 83 و در مورد تولیدات سازمان است. امروز با افتخار میگوئیم علیرغم همه تبلیغات دشمن در سطح جامعه مشکل بدحجابی در سیما نداریم. برخی به ما انتقاد میکنند که زنهایی که شما در تلویزیون نشان میدهید، با واقعیت خارجی جامعه مطابقت ندارند! بله شما در خیابان که حرکت میکنید، بسیاری از زنها را طور دیگری میبینید؛ ولی در تلویزیون - بازیگران سریالها و مجریها - آنگونه نیستند؛ دلیلش این است که صداوسیما باید الگوسازی کند. ما اینجا الگوسازی میکنیم، حجاب خوب را نشان میدهیم.
همین حجاب خوب باید متنوع باشد. مصوبه کمیسیون فرهنگی مجلس هفتم در خصوص ساماندهی مد و لباس، این وظیفه را به عهده صداوسیما گذاشته که بتواند حجاب اسلامی را در مدها و رنگهای متنوع و مختلف بهخصوص برای جوانان، معرفی کند تا اقبال بیشتری به حجاب اسلامی شود. البته چادر حجاب برتر است و ما امروز در مورد بسیاری از نقشهای نمایشی از چادر استفاده میکنیم که نسبت به گذشته بسیار افزایش یافته و بهصورت یک فرهنگ غالب درآمده است که پیش از این در صداوسیما نبود؛ اما در کنار آن، ترویج حجاب اسلامی متنوع را طبق وظیفه قانونی خود انجام میدهیم؛ حالا یک نفر سلیقهاش اینطور است که اگر یک روسری آبی ببیند خیال میکند که این اشکال دارد، ولی نه هیچ اشکالی ندارد. برخی طرحهای زیبای لباس و روسری و مقنعه کامل، هیچ اشکال شرعی ندارد و وظیفه ماست که این تنوع را تبلیغ کنیم. اما اگر کسی بگوید که زنان جامعه، بهدلیل هزار مشکل اجتماعی از جمله تأثیرپذیری فرهنگی، تصویری متفاوت با آنچه در فیلمها و مجموعههای تلویزیونی به تصویر کشیده میشود، دارند، بازهم عقبنشینی نمیکنیم و میگوییم که داریم برای جامعه الگوسازی میکنیم.
و حتما قبول دارید که در برخی برنامه ها هم مشکلاتی دیده میشود.
اگر استثنایی دیده شود، تخلف است. در هر کاری تخلف صورت بگیرد، برخورد شده و اصلاح میشود. بعضی مواقع، بهخصوص در مورد کارهای تاریخی، کارگردان اصرار میکند و میگوید که این صحنه را باید اینطور در بیاورم؛ در نتیجه میبینیم که بعضی سکانسها حذف میشوند. در بعضی مواقع نگران میشوم وقتی میبینم برخی دوستان و همفکران ما که باید در تحقق دستورات اسلامی و سیاستهای فکری و عقیدتی پشتیبان رسانه ملی باشند؛ موضعی انتقادی میگیرند، یعنی بهجای اینکه یک موضع حمایتی بگیرند که اگر صداوسیما سختگیری کرده و این سکانس را حذف کرده بهخاطر مسأله حجاب و یا بهخاطر یک کلام نامربوط بوده است خودشان تریبونی میشوند برای کسانیکه این مسأله را زیر سؤال میبرند. این رفتار متناقض را معمولا در تریبونهای همفکران خودمان میبینیم که قابل توجیه نیست.
در حوزه کارهای نظارتی، سختگیریهای ما زیاد است و در بسیاری از برنامه ها وضعیت گریم خیلی بهتر شده است. الان کمتر میتوان آرایش را در چهره بازیگران و مجریان دید و به واقع آرایش معنا ندارد. بازیگر باید گریم متناسب با نقش را داشته باشد. امری که در گذشته بیشتر با آرایش انجام میشد تا گریم. اما خیلی مواقع مسائل پیشبینی نشده و بیرونی باعث میشود تصور کنیم تخلفی صورت گرفته است. ما گروههای نظارتی تشکیل دادیم. آنها سر صحنه رفتهاند و از خانمهایی که مسئول این کار هستند، بازدید کرده و دیده اند که هیچگونه آرایشی نیست، گریم هم بسیار منطقی و مطلوب است، اما هنگام پخش به دلیل عدم تنظیم درست رنگهای مانیتورها و گیرندهها احساس میشود که آرایش غلیظی صورت گرفته است؛ در واقع در کنتراست رنگ چنین اتفاقی میافتد.
من هم با نظر شما موافقم؛ از نظر حجاب شرعی و عرفی در سازمان مشکل حادی نداریم. ولی در بحث عفاف و حیا مشکلاتی وجود دارد، نه فقط در سیما که در صدا هم هست. بهعنوان مثال ممکن است حجاب رعایت شده باشد اما شاهد حرکات، لحنها و یا ورود به حریمهایی هستیم که عفاف و حیا را خدشهدار میکند.
حجاب، بخشی از عفاف است و بخش مهمی هم هست. در بحث روابط بین زن و مرد بهخصوص در کارهای نمایشی، ما باید بیشتر کار کنیم. اغلب در گفتوگو با شخصیتهای دینی، حوزههای علمیه و روحانیت یکی از مباحثی که مطرح میکنم این است که در کار نمایشی رابطه بین زن و مرد را چگونه باید نشان داد؟ رابطه زن و شوهر، رابطه مادر و فرزند و یا رابطه صمیمی بین خواهر و برادر.
مردم از ما پذیرفتهاند که زنان را با حجاب کامل حتی در رختخواب نشان دهیم. اما وقتی میخواهیم روابط عاطفی و حسی را نشان دهیم، چه باید بکنیم؟ در کشور ما متأسفانه بعضی از نگاهها افراطی است. مثلا یک عالم مجتهد در یک جلسه به ما گفت : اخبار گفتن خانمها چون یک عده را تحریک میکند خلاف شرع است. و یا امام جمعه محترم دیگری میگوید فیلمهای خارجی بهدلیل بیحجابی زنان، مطلقا نباید نشان داده شوند.
البته ما این نظرات را اجرا نمیکنیم، بهعنوان یک نظر محترم هستند، اما ملاک ما نظرات حضرت امام (رحمتاللهعلیه) و رهبری (مدظلهالعالی) در این زمینه است.
اما آیا واقعا یک گوینده خبر ممکن است برای عدهای تحریک کننده باشد؟ اگر اینطور باشد، آن عده باید خودشان را اصلاح کنند! اگر کسی با نگاه کردن به گوینده خبر دچار آزار و اذیت میشود یا نباید نگاه کند یا باید خودش را اصلاح کند.
به نظر شما آیا میتوان به خاطر برخی نکات مهمتر، از پارهای خط قرمزها صرفنظر کرد؟
به طور کلی نه! ولی اصل با محتوا و تأثیرگذاری نهائی پیام یک فیلم و یا سریال است، سریال دکتر قریب از کارهایی بود که رهبری در یک جلسهای از آن اعلام رضایت کردند.
این سریال مربوط به زندگی و خدمات دکتر محمد قریب است و بسیاری از صحنه های این مجموعه در بیمارستان کنار مریضها، پرستارها و منطبق با حال و هوای سالهای دور تصویر شده. شخصا همیشه نگران نحوه نمایش این روابط بودم، بسیاری از روابط، روابطی عاطفی و حسی بود؛ ولی رهبری فرمودند که این سریال کار خوبی بوده، نه اینکه اشکال نداشته باشد. من چندینبار که از ایشان در مورد اینگونه مشکلات سؤال کردم، رهبری فرمایش بسیار بلند و حکیمانهای داشتند و فرمودند: همه این ضوابط باید رعایت شوند، ولی دقت کنید به آن پیام اصلی که منتقل میشود. در مورد سریال یوسف هم به ایشان عرض کردم که آرایش همسر فرعون زیاد است و یک جاهایی خود ما به آن اشکال داریم، ایشان فرمودند: اگر آن پیام کلی و معنوی که منتقل میشود، برتری و تفوق خود را نشان دهد، این مسائل میتواند قابلاغماض باشد.
پس شاخص در این زمینه تفوق پیام بر ظاهر است؟
بله. شاخص این است، اما این شاخص معنایش آن نیست که در آن زمینه زیادهروی کنیم، من فکر میکنم ما در حوزه نمایش هنوز نیاز داریم که حوزههای علمیه و شخصیتهای علمی ما کار کنند. بالأخره وقتی یک پدر و دختر، یک مادر و پسر، یک زن و شوهر به هم میرسند، چه باید بکنند؟
ظاهرا شما تلاشهایی در این مسیر داشتید تا یکسری ایرادات را مرتفع کنید...
بله ما در این حوزهها خیلی کار کردیم، بهنظر من روز به روز روشهای مناسبتری را با مبانی دینی تجربه میکنیم و خداوند هم توفیقات خوبی داده است. نظرسنجیها نشان میدهد که تولیدات نمایشی مثل فیلم و سریال بالاترین درصد جذب مخاطب را دارند. البته ممکن است بعضی برنامههای گفتوگو محور بهدلیل شرایطی که دارند و در مقاطع خاص؛ مخاطب خیلی زیادی داشته باشند که همین الان در صداوسیما برخی از آنها را داریم. اما کارهای نمایشی نوعا مخاطب بالاتری دارند.
با توجه به نیازی که در کار نمایش احساس میشد و پیچیدگیهایی که داشت، سرمایهگذاری ویژهای انجام دادیم، الان تقریبا تولید برنامههای نمایشی ما نسبت به ابتدای دورهای که من آمدم، به بیش از پنج برابر رسیده.
حتی در حوزه تولید انیمیشن که کار پیچیده و سختی است و هزینه بالایی هم میخواهد، توفیقات خوبی داشتیم.
در زمینه پخش آثار نمایشی هم نسبت به گذشته رشد زیادی داشتهایم، یعنی در سال 82 که سال قبل از مسئولیتم در رسانه ملی بود، پخش برنامههای نمایشی حدود 3 هزار و 500 ساعت بود، اما امروز تقریبا بیش از 40 هزار ساعت پخش برنامههای نمایشی داریم؛ یعنی بیش از 10 برابر. تنوع تولیدات ما در حوزههای مختلف زیاد شده، تولید برنامههای نمایشی مانند فیلم، سریال و انیمیشن پنج برابر سال 82 و میزان پخش برنامههای نمایشی بیش از 10 برابر آن است. نسبت پخش سریال ایرانی به خارجی از نسبت 1 به 2 به نسبت 2 به 1 تغییر یافته و بسیاری از ساختارهای متنوع که نتیجه نوآوری همکاران برای ارتباط مؤثر با مخاطب است با موفقیت همراه بوده است.
مثلا در مجموعههای معارفی، سریالهای معارفی به معنای خاص که به موضوعات دینی و معارفی بپردازد، نداشتیم. ما از سریال «کمکم کن» شروع کردیم، بعد سریالهایی از قبیل او یک فرشته بود، آخرین گناه، روز حسرت، اغماء، صاحبدلان و... ، مجموعههایی بودند که اتفاقا برای اولینبار موضوعاتی مثل شیطان، برزخ و آخرت را موضوع قرار دادند که هیچوقت در یک سریال جذاب با یک درام مشخص ارائه نشده بودند. البته این ایده، ابتدای کار سختیهای خودش را داشت و با اعتراضات زیادی هم مواجه شد. مثلا در سریال اغماء ابتدا برخی علماء اعتراض کردند، برخی از شخصیتها فکر میکردند اینکه ما شیطان را نشان میدهیم یا به شیطان میگوییم الیاس، یعنی یک اسم مذهبی روی شیطان گذاشتهایم، کار نادرستی است. در حالی که شیطان به صورتهای مختلف درمیآید و طبیعی است وقتی میخواهد یک انسان مؤمن را منحرف کند، باید ظاهر و اسم و همهچیزش شبیه او باشد.
برای اولین بار برنامههای شبانه از حالت اپیزودیک خارج شد و به صورت یک قصه و درام واحد درآمد. این روند با سریالهایی مثل نرگس شروع شد و با مجموعههایی مثل دلنوازان، رستگاران، ترانه مادری و... ادامه پیدا کرد که اینها همه با مخاطبهایی نوعا بالای 70 درصد و رضایتمندیهایی بین 80 تا 90 درصد، جزو موفقترین برنامههای رسانه ملی بودند. در بسیاری از حوزههای سیاسی ملاحظه میکنید که برخی نیازها به بهترین نحو در یک کار دراماتیک صورت گرفته که نمونه هایش سریالهایی مثل «ارمغان تاریکی» یا «مرگ تدریجی یک رؤیا» است. برخی مستندها مثل مستند گرگها که ماهیت ضدانسانی و پلید منافقین را برای انسانهای فعلی و آینده روشن کرد نیز از کارهای خوب سیاسی است.
در کارهای نمایشی، کمیت را بالا بردیم و همزمان با آن در ساختارها نیز تنوع ایجاد کردیم. مثلا در مورد طنز، یکی دو گروه بودند که کار میکردند، اما امروز حداقل 10 گروه هستند که کارهای خوبی ارائه میدهند. در کارهای نمایشی اغلب فکر میکنیم هر کار نمایشی باید کاری فاخر مثل مختار باشد. حالا نمیخواهم راجع به سریال مختار صحبت کنم، این سریال احتیاج به یک بحث مستقلی دارد.
آن قدر در سریال مختار پیامهای سیاسی، حکومتی و درسها و عبرتهای جامعه هست که به نظر من هر قسمت آن میتواند موضوع دهها سخنرانی و مقاله قرار بگیرد. مختارنامه کار برجسته، فاخر و استثنایی است و آقای میرباقری، یک ظرفیت استثنایی در کشور هستند و یک کار بینظیری را سامان دادند، کاری که از هر لحاظ میتواند برای کارهای نمایشی کشور تراز باشد اما در کنار این، مجموعهای داريم مثل ستایش و حتی دیگر سریالهایی که من نمیخواهم اسم ببرم یا مجموعه های طنزی که ممکن است برخی از مخاطبان احساس کنند یک مقدار سطحی است، ولی آنها هم مخاطب خاص خودشان را دارند و با رضایتمندیهای بالا. برخی دوستان بعضا به ستایش برخی برنامههای ماهوارهای میپردازند که غیر از ابتذال و نمایش روابط بسیار شنیع غیراخلاقی و سطحیترین قصه ها و درامها چیز دیگری ندارد.
آن وقت از صداوسیما سؤال میکنند که شما چرا این چنین سریالهایی نمیسازید؟ ! در حالیکه اگر یک مقدار دقت کنند؛ متوجه میشوند که آن سریالها فوقالعاده سطحی هستند. مردم به انواع و اقسام ژانرها و البته کیفیتها نیاز دارند، گاه نخبگان ما، در سطح اساتید دانشگاه و دانشجویان، مخاطب همین برنامهها هستند. چون یک آدم نخبه هم وقتی به منزل میرود، الزاما نمیخواهد کارهای سنگین و جدی ببیند، دنبال همین برنامههای مفرحی است که یک مقدار ساده مسائل را مطرح میکنند. بنابراین ما در حوزه نمایش با توجه به مخاطبشناسی درستی که انجام دادیم توانستیم نیازهای واقعی مردم را ارزیابی کنیم. از این رو هم به لحاظ کمی و کیفی و هم به لحاظ ورود به ساختارهای مختلف، فکر میکنم کار سازمان، کار موفقی بوده است.
به بحث مخاطب اشاره کردید، شما مخاطبین رسانه ملی را رصد میکنید و حتما دسته بندی هم دارید، اگر امکان دارد یک گزارشی از رصد مخاطبین رسانهای توسط مدیریت سازمان یا مجموعه سازمان بدهید و بگویید اصالت از دید شما با کدام طیف از مخاطبان است؟
برای ارزیابی کار رسانهای و بهخصوص کار نمایشی، همهچیز باید با هم دیده شود و نمیتوان گفت که اصالت با کدام است. مخاطب هم یکی از این مسائل است. اولا برنامهای که دیده نشود، به درد نمیخورد. منتها بعضیها بلافاصله بحث اصالت مخاطب را بهگونهای مطرح میکنند گویی آنچه مهم است فقط میزان مخاطب است. نه، میزان مخاطب به تنهائی هیچ وقت اصالت ندارد. اولین سؤالی که در ارزیابی مطرح میشود هدفگذاری آن و پیامهایی است که میخواهد منتقل کند.
بنابراین مهندسی پیام، جزو اصول کار ماست. پیامی خوب مهندسی میشود که بتواند غیرمستقیم باشد. پیام غیرمستقیم، نهادینه شده و در دل و جان مخاطب مینشیند، البته پیامهای مستقیم هم تأثیرگذاری خاص خود را دارند. یکی از کارهای موفق خارجی، سریال کلید اسرار بود که اتفاقا سریال سادهای است و موضوع مکافات عمل را تکرار میکند، مردم هم از آن استقبال کردند. یکی از شخصیتهای برجسته کشور به من گفت کلید اسرار برنامه خوبی است، گفتم حاج آقا، پیامهایش خیلی مستقیم و تکراری هستند و ضمنا قسمتهای بد زیادی هم دارد که آنها را حذف میکنیم. چون این ساختار مورد توجه بخشی از جامعه قرار گرفت، مشابه آن را با مزیتهای بیشتر تولید کردیم مانند سریال «شاید برای شما اتفاق بیافتد» که سریال پرمخاطبی هم شده است.
شما میزان دیده شدن این برنامهها را از طریق نظرسنجی رصد میکنید؟
بله. مرکز نظرسنجی سازمان، از معتبرترین مراکز نظرسنجی کشور است. و بهطور مستمر در سطح تهران و استانهای کشور بازخورد مناسب مخاطبان را از زوایای گوناگون به مدیران و برنامهسازان ارائه میدهد.
برویم سراغ مقوله نقد، شما به عنوان رییس رسانه ملی چقدر به نقد اعتقاد دارید، آیا از نقد استقبال میکنید؟
بدون تردید رسانه با نقد پیش میرود. این مسأله در مورد هر فعالیت و حوزه و سازمان دیگری به نوبه خود صادق است، اما در کار رسانه که دارای ابعاد متنوع و ساختار منشوری است، فقط با اظهارنظر و نقد عالمانه میتوان کار را ارتقا داد. رسانه ملی بهعنوان پلی بین مردم و مسئولین، همواره یکی از رویکردهای جدیاش نقد سالم است. بنابراین در بسیاری مواقع اگر قرار است رسانه ملی مورد نقد قرار بگیرد، باید از این جهت نقد شود که آیا نقادی میکند یا نه؟ اگر نقادی میکند، عالمانه است؟ دلسوزانه است؟ و یا اینکه سیاهنمایی میکند.
چند وقت پیش سخنرانیای راجع به شهید مطهری داشتم در حضور همسر ایشان، بعدها مکرر به من گفتند که بهترین تعابیری که در طول این 30 سال راجع به شهید مطهری شنیدهاند در همین سخنرانی بوده است. این مدال افتخاری برای من است، زیرا خود را از مریدان شهید مطهری میدانم و خدا را شکر میکنم که از دوران جوانی تا امروز، با آثار ایشان آشنا شده؛ آنها را تدریس کردهام و سخنرانیای نیست که یادی از آن شهید بزرگوار نکنم. مطلب من در آن سخنرانی این بود که استاد مطهری، شهید راه نقد بود. اولین بار بود که بحثی با این صراحت تئوریزه میشد.
به اعتقاد من شهید مطهری ویژگیهای برجسته زیادی داشت که همه را با هم جمع کرده بود، ولی آن چیزی که مطهری را شهید کرد، نقد بود؛ نقد مردانه. نقد مردانه را هم تبیین کردم با همین واژه مردانه. اولا وقتی میخواست کسی را نقد کند مردانگی از خودش نشان میداد؛ یعنی چه؟ یعنی نامردی در حق آن فرد نمیکرد. نامردی نکردن به چه معنا؟ یعنی اینکه حرف طرف مقابلش را درست مطرح میکرد و کم و زیاد نمیکرد. آیا امروز در فضای نقادی ما اینگونه است؟ آیا اگر میخواهند کسی را نقد کنند، تمام حرفهایش را کامل کنار هم میگذارند؟
همین گفتوگویی که امروز من با شما میکنم و شما منعکس میکنید، آیا اگر کسی خواست صحبت من را نقد کند، تمام حرفهای من را کنار هم میگذارد؟
نقد مردانه وجه دومی هم دارد یعنی او در نقد به قدری قوی و همجانبه و مستدل عمل میکرد که جایی برای توجیه و فرار طرف مقابل نمیگذاشت. حجت را تمام میکرد. به همین دلیل او را تحمل نکردند.
شما علاوهبر معیارهای موجود برای تقسیمبندیهای مرسوم، نقد مردانه و نامردانه را هم به ادبیات منتقدان افزودید.
بله. من معتقدم در جامعه، اشخاص و سیاسیون را میتوان به مرد و نامرد و یا با شخصیت و بیشخصیت نیز تقسیم کرد. این تقسیمبندی در مورد هنرمندان کشور هم صادق است.
بحث نقد بود... .
بله بعضی از نقد
- توضیحات
- بازدید: 3245
