به موسوی گفتم شما هیچ مشکلی برای حضور در صدا و سیما ندارید،شما می‎توانید بیایید حرف‎‎های‎تان را بزنید. به‎شرطی که ...

پارسینه: عزت الله ضرغامی، مدیرعامل سازمان صداوسیما در گفتگویی مشروح با نشریه پنجره به بیان عملکرد خود در سالهای اخیر، حوادث بعد از انتخابات ریاست جمهوری 88 و چالش ها و آسیب های صداوسیما پرداخت. متن این گفتگو را از نظر می گذرانید:

***


بسیاری از مخاطبین رسانه‎ و کسانی‎که پی‎گیر اخبار آن هستند، می‎دانند که شما اهل مصاحبه نیستید (و شاید برخی به این مسأله نقد هم داشته باشند)؛ جناب مهندس چرا این‎قدر کم مصاحبه می‎کنید و چه شد که این فرصت را یافتیم که در خدمت شما باشیم؟

تشکر می‎کنم از زحمتی که متحمل شده و برای گفت‎وگویی کارشناسانه و دوستانه تشریف آوردید. مطلب مورد اشاره شما درست است. فکر می‎کنم در طول این هفت سال و چند ماهی که مسئولیت اداره سازمان صدا و سیما از سوی رهبر معظم انقلاب بر عهده من گذاشته شده، مصاحبه‎ اختصاصی با نشریات و خبرگزاری‎‎ها نداشته‎ام؛ تنها به‎طور پراکنده در جلسات و نشست‎‎هایی که برگزار شده، به سؤالات خبرنگاران پاسخ داده‎ام.

به عقیده من کار صدا و سیما به‎‎گونه‎ای است که حاصل آن روی آنتن رفته و پیش‎روی همه مردم - اعم از 70 میلیون جمعیت داخل کشور و میلیون‎‎ها نفر مخاطب دیگر در سراسر دنیا - قرار می‎گیرد. بنابراین بهترین گفت‎وگو و بیان عملکرد، خروجی رسانه است که مردم بر روی آنتن دریافت می‎کنند، به همین علت سعی می‎کنم کمتر گفت‎وگو کرده و بیشتر عمل کنم. امروز اگر با نشریه خوب پنجره گفت‎وگو می‎کنم، هم به‎خاطر دوستی و رفاقت با عزیزان اداره‎کننده این نشریه است و هم این‎که احساس وظیفه کردم تا به بعضی از سؤالات مهم در ارتباط با عملکرد سازمان و مدیریت آن پاسخ دهم.

گویا نگاه شما در نحوه مدیریت بر سازمان صدا و سیما، در همایش‎های افق رسانه که آخرین نشست آن با حضور رییس‎ جمهوری برگزار شد، تجلی پیدا می‎کند؟

بله، از سال 83 حرکت جدیدی را در ارتباط با مدیران سازمان شروع کردیم، اصول علمی مدیریت استراتژیک می‎گوید، برای اداره سازمان، باید فرصت‎‎ها و تهدید‎‎ها و همچنین نقاط قوت و ضعف داخلی، خوب احصا شود. تا بر اساس آن راه‎برد و سیاست‎‎ها و برنامه‎های اجرایی تنظیم شود. بعد از شش ماه کار مستمر، با حضور بسیاری از کارشناسان، اساتید دانشگاه‎ و مدیران عالی و میانی سازمان و تقسیم کار خوبی که صورت گرفت، نقاط قوت و ضعف سازمان و نیز تهدید‎ها و فرصت‎‎های پیش‎رو احصا شد، و بر این اساس اولویت‎‎های راه‎بردی تدوین شد؛ این ‎که با چه توانمندی‎‎هایی باید از کدام نقطه به کدام نقطه برسیم، تهدید‎ها را چگونه پاسخ دهیم و از فرصت‎‎ها چگونه حداکثر بهره را ببریم.

در مدت نزدیک به هفت سال، 23 نشست تخصصی افق رسانه برگزار شده است. فکر می‎کنم برگزاری این نشست‎‎ها می‎تواند الگوی خوبی برای همه دستگاه‎‎ها باشد تا از بی‎برنامگی، ناهماهنگی و خدای ناکرده اختلافاتی که به‎دلیل عدم آگاهی نسبت به جهت‎گیری‎های سازمان خود بین مدیران ارشد و مدیران میانی و صف ایجاد می‎شود، جلوگیری کنند.

جلسات افق رسانه را می‎توان نوعی نقد درون گفتمانی در سازمان به‎حساب آورد که بعضی مواقع گویا فراتر از نقد هم در آن انجام می‎شود. آیا این جلسات، خروجی عملیاتی و کارگاهی هم دارد یا فقط در قالب تئوریک و مباحث جلسه‎ای برگزار می‎شود؟ آیا نتایج این‎‎ها را می‎توانيم در رسانه مشاهده کنیم؟

افق رسانه، در واقع یک کارگاه آموزشی بزرگ است؛ کارگاه آموزشی به‎معنای واقعی کلمه. ما در این جلسات سخنرانی نمی‎کنیم، بلکه بر اساس استراتژی‎ها، آخرین رویکرد‎‎ها و تاکتیک‎‎های عملیاتی را برای همکاران توضیح می‎دهیم تا حرکت‎‎های بعدی سازمان دقیقا بر اساس این تاکتیک‎‎ها و رویه‎‎های عملیاتی شکل گیرد.

با این حساب قائلید که تمام مباحث مطرح شده در این جلسات، در رسانه ملی هم عملیاتی می‎شود؟

بله. تا حد بسیار زیادی. چون به‎‎عنوان شاخص طرح شده‎اند، عملیاتی می‎شوند؛ البته در حد انتظاری که ما از حرکت یک سازمان پیچیده‎ مثل رسانه ملی داریم. امروز افق رسانه به‎عنوان فرهنگ سازمانی درآمده است. یکی از آسیب‎‎هایی که در بسیاری از سازمان‎‎ها وجود دارد این است که برای راه‎برد‎های خود مطالعات زیادی می‎کنند، کتاب‎‎های متعددی تألیف می‎کنند ولی وقتی با مدیران آن سازمان صحبت می‎کنید، می‎بینید هیچ اطلاعی از راه‎برد‎های سازمانی خود و مصوباتی که هست و قوانینی که باید به آن عمل کنند؛ ندارند. خیلی از آن‎‎ها حتی یک‎بار کتاب استراتژی‎‎‎ها و تحقیقات سازمان خود را تورق نکرده‎اند.

و به تناوب دستور کار به روز می‎شود.

بله. بعنوان مثال ما در دوره دوم و بعد از ابلاغ مجدد رهبری معظم انقلاب و توصیه ایشان به اولویت قرار گرفتن چهار اصل امید، آگاهی، دین و اخلاق؛ همه بضاعت سازمان را یک‎سره در خدمت اجرای این‎چهار اصل قرار دادیم. بنابراین بحث‎‎های افق رسانه را یک‎بار دیگر جمع‎بندی کردیم و با یک نگاه نو نسبت به اولویت داشتن این‎چهار اصل، مجددا بحث‎‎های جدیدتری را با همکاری دوستان آماده کرده و در اولین جلسه افق رسانه‎ به‎صورت دقیق مورد آنالیز و تحلیل قرار دادیم و اولویت‎‎های برنامه‎ای را مشخص کردیم.

اشاره‎ای داشتید به توصیه‎ های مقام معظم رهبری، شما به‎‎عنوان متولی رسانه ملی، خودتان را در تحقق‎ بخشی به خواسته‎‎ها و دغدغه‎‎ های رهبری انقلاب و آن شاخصه‎‎هایی که بر آن تأکید داشتند، موفق می‎دانید؟

از سال 83 به بعد، در جلسات افق رسانه و در جلسات متعدد سازمان، محوریت و شاخص‎‎ها همان فرمایشات رهبری است. برای تنظیم راهبرد‎‎ها و برنامه‎‎های سازمان، رهنمود‎های ایشان در همه حوزه‎‎ها، منابع بسیار غنی و ارزشمندی هستند. خوشبختانه این فرهنگ سازمانی در بخش‎‎های مختلف سازمان امروز بسیار خوب جا افتاده است، اما این‎که ما چقدر در این کار موفقیم، نیاز به ارزیابی دیگران دارد.

می‎خواستم ارزیابی شما را در این‎باره بدانم؟

تصور من این است که سازمان تمام تلاش خود را انجام داده و با توجه به مجموعه بضاعت‎‎هایی که دارد، در حد مطلوبی موفق عمل کرده است. منتها ما با اختلاف‎سلیقه‎‎‎ها هم روبه‎رو هستیم. خیلی مواقع شاهد این هستیم که دو نفر از شخصیت‎‎های فرهنگی که کاملا در اصول فرهنگی با هم اتفاق‎نظر دارند و هیچ اختلافی بین آن‎‎ها نیست، در یک مورد خاص، برداشت‎هایی کاملا متفاوت دارند و این مسأله درباره تمامی پدیده‎‎های رسانه‎ای صادق است. به‎عنوان مثال در حوزه آگاهی‎بخشی و مصون‎سازی جوانان و نوجوانان - که وظیفه ماست آن‎‎ها را نسبت به آسیب‎‎‎ها و خطراتی که در جامعه پیش‎روی‎‎شان است آگاه کنیم - برنامه‎‎های متعددی ساخته می‎شود و نوعا این برنامه‎‎ها از پرمخاطب‎ترین برنامه‎‎ها در بین جوانان هستند. اگر فردی که با فرهنگ و زبان رسانه آشنایی ندارد به‎ صورت مجرد و انتزاعی یک قسمت از این برنامه‎‎ها را ببیند، احساس می‎کند که برخی از خط قرمز‎‎ها به هم ریخته و یا اشاعه فحشا و سیاه‎نمایی صورت گرفته؛ بنابراین به‎صورت مجرد ممکن است اتهاماتی را متوجه آن برنامه کند، ولی اگر با مطالعه دقیق و تحقیقات فشرده، رسالت‎‎هایی را که سازمان بر عهده دارد بررسی کند و توضیحات را متوجه شود، می‎گوید که نه؛ این کار یک کار لازمی بوده و اگر این کار را نمی‎کردید، باید پاسخ‎گوی مردم می‎شدید. اصلا مصونیت ‎بخشی یا واکسینه کردن جامعه، مثل واکسنی که در پیش‎گیری پزشکی مطرح است، یک مقدار درد دارد، تب و سردرد می‎آورد، ولی در آینده بدن را در برابر بیماری‎‎های سهمگین مصون می‎کند. آن‎چیزی که معمولا به‎عنوان نقطه ضعف قضاوت در مورد سازمان مطرح می‎کنیم، این است که قضاوت‎‎ها نوعا بدون یک نگرش جامع و سیستمی به تولیدات رسانه انجام می‎شود.

در طرح‎‎ها و برنامه‎ ریزی‎‎های سازمان جهت تحقق‎بخشی به دغدغه‎های مقام معظم رهبری، در آگاهی‎بخشی به‎جامعه موفق بوده‎اید. ولی شاخصه‎‎های دیگر محل بحث هستند، به‎خصوص در بحث دین‎مداری و اخلاق، ما ریزه‎کاری‎‎هایی را داریم که در خیلی از برنامه‎‎‎ها به‎ویژه برنامه‎های نمایشی رعایت نمی‎شوند، طبق نظر شما باید یک پکیج را از ابتدا تا انتها با هم دید و قضاوت کرد، اما رصد‎کننده هم خوراک آنی می‎گیرد و هم خوراک غایی و در لحظه، جست‎وجوگر نقاط ضعف‎ است.

حوزه اخلاق، حوزه پیچیده‎ای است. مثلا در مورد برنامه‎‎های نمایشی که اشاره کردید، کار‎های نمایشی به هر حال بر اساس درام مشخصی شکل می‎گیرند و اقتضائات دراماتیکی داستان باید در نظر گرفته شود. هر قصه شخصیت‎‎های مختلفی دارد و تا آخر برنامه نباید معلوم شود که این شخصیت‎‎ها چگونه هستند، این‎‎ها بالأخره یک رفتاری با هم دارند. این رفتار بایستی باورپذیر باشد. یعنی کسی‎ که به قول غربی‎‎ها بدمن «Bad Man» درام است، باید به‎خوبی ترسیم شده و یک‎سری خصوصیات داشته باشد. من اصلا نمی‎خواهم خطا‎هایی را که صورت گرفته توجیه کنم. این مسأله در خیلی جا‎‎ها برمی‎گردد به ضعف داستان‎پردازی و شخصیت‎پردازی... .

در سازمان چهار حلقه برای کار‎های نمایشی وجود دارد، حلقه اول، اتاق فکر و نظریه‎ پردازی است که باید به طراحی کار و سوژه برسد، حلقه دیگر حلقه بررسی کارشناسی و تصویب. حلقه سوم نظارت بر فرآیند تولید است و حلقه چهارم آنتن و نظارت بر خروجی کار یا محصول نهایی. مدیران گروه‎‎ها به‎همراه متولیان امور هنری و بصری از کارگردان گرفته تا تهیه‎کننده و... در حلقه اول هستند، اما به‎نظر می‎رسد حلقه دوم که حلقه نظارت است و اتفاقا مهمترین حلقه و اتصال‎دهنده همه حلقه‎‎ ها با هم است و ورودی و خروجی را با هم تنظیم می‎کند؛ آنچنان که باید و شاید به چشم نمی‎آید. سؤالی که پیش می‎آید این است که خیلی از طرح‎‎های اولیه که به سازمان می‎رسند، طرح‎‎های خوبی هستند و اگر درست پردازش شوند به نتایج خوبی هم می‎رسند، ولی در نهایت مخاطب خروجی خوبی را مشاهده نمی‎کند. با توجه به حلقه‎های چهار‎گانه، این مسأله را چگونه ارزیابی می‎کنید؟

نظارت امر بسیار مهمی است، به‎ویژه نظارت «درون‎زا» که در واقع نظارت در فرآیند تولید و ارائه مشاوره‎های لازم جهت اصلاحات است. یکی از سیاست‎‎های ما در خصوص کار‎های نمایشی، نظارت در مراحل مختلف است؛ از زمان شکل‎گیری ایده تا نوشتن فیلم‎نامه و مراحل تصویربرداری و خروجی نهایی.‎ساز و کار آن را هم فراهم کرده‎ایم. از مرکز نظارت بر برنامه‎‎ها تا نظارت سیما و شبکه‎ها.

ببینید وقتی یک روحانی می‎خواهد سخنرانی کند، اگر بگویند که شما در جنوب شهر سخنرانی کن، مطالبی را در نظر گرفته و یک بیانی را انتخاب می‎کند و اگر بگویند که در شمال شهر صحبت کن - با یک مخاطب خاص و در یک مجلس ختمی که خیلی از کسانی ‎که در آن حاضرند شاید سالی یک‎بار هم پای‎شان به مسجد باز نشود - یک سبک دیگر صحبت می‎کند، یعنی یک سخنرانی ساده توسط شخصیتی که فقط خودش است و بیان و علم و قدرت خطابه‎ای که دارد، در فضا‎های مختلف، تفاوت دارد. حتی خیلی از مواقع منبری را می‎رود و وقتی تمام می‎شود با همه مطالعه‎ای که انجام داده، با خودش می‎گوید منبر نگرفت و خوب نبود و نتوانستم حرفم را در این منبر بزنم. این مسأله وقتی وارد کار نمایشی می‎شود بسیار پیچیده‎تر می‎شود. 30 حرفه دست به دست هم می‎دهند تا یک کار نمایشی ساخته شود. 30 صنف و 30 شغل تخصصی و سطح بالا با فن‎آوری‎‎های جدید، همه این‎‎ها باید با هم لینک و همراه و هم‎فکر و هماهنگ باشند تا کاری که ساخته می‎شود، کار خوبی از آب درآید. متن، کارگردان، نور، ‎موسیقی، تدوین، صحنه‎آرایی، چهره‎آرایی و... همه باید درست باشند. بنابراین کار نمایش از این جهت پیچیده است. لذا ما باید در نظر داشته باشیم که کارگردان و تهیه‎کننده وقتی می‎خواهد فیلمی را بسازد مشکلات زیادی دارد تا خروجی کارش، قابل‎ توجه و مورد قبول باشد. نظارت در تمامی بخش‎‎ها صورت می‎گیرد، اتفاقا بعضی مواقع نظارت‎‎ها خیلی سنگین است، وقتی شما پای صحبت هنرمندان می‎نشینید می‎بینید که از نظارت گله می‎کنند. حالا ممکن است شما به من بگویید که این نظارت، نظارت عالمانه و کارشناسانه نیست؟ اما من معتقدم نه، این‎طور نیست.

از طرف دیگر باید توجه داشت که بالأخره هنر پدیده‎ای است توأم با آفرینش، هنرمند باید آزادی عمل احساس کند تا بتواند آن‎چیزی را که در فکر و روح و روان دارد، به‎خصوص در کار دراماتیک، خلق کند. لذا شما خیلی مواقع از صبورترین هنرمندان هم این انتقاد را می‎شنوید که چرا مثلا این نظارت، بر ما سخت می‎گیرد.

بحث من این نظارتی که شما فرمودید نبود. منظور من، نظارت سازمان به‎عنوان نهاد متولی برقراری ارتباط بین ورودی مجموعه با خروجی آن‎‎ها به‎خصوص در محتواست. اما آن نظارتی که شما می‎گویید، نظارت و ممیزی‎های بعضا سخت‎گیرانه‎ای است که من هم به آن قائل نیستم.

بحث من هم همین بود، منتها نظارت در همه ابعاد منظورم بود. یک نظارت ممکن است روی حجاب و آرایش و گریم و غیره باشد که در جای خود، سازمان روی آن خیلی جدی است. داخل پرانتز این را بگویم که از روز اول، یکی از رویکرد‎های بنیادی من روی مسأله حجاب بوده است؛ همین نگاه را در سینما هم داشتم، متأسفانه بعضی از افراد مدعی امروز، آن ‎موقع این حرکت جدی ما را زیر سؤال می‎بردند و می‎گفتند آقای ضرغامی چرا به لباس و موی سر بند کرده است؟! من همیشه می‎گفتم ما باید در همه حوزه‎‎‎ها وظیفه‎مان را به‎خوبی انجام دهیم؛ دستور اسلام، حجاب کامل است که حداقل آن پوشش کامل موی سر و عدم استفاده از لباس تحریک‎کننده است و این باید در همه فیلم‎‎های سینمایی رعایت شود. شما فیلم‎‎های سینمایی سال‎های مسئولیت من در معاونت سینمایی را نگاه کنید، هیچ‎کدام چنین مشکلی ندارند. بنده از روز اول در کار مدیریت سازمان روی این موضوع خیلی سخت‎گیری کردم. در آن زمان برای اولین‎بار جزوه ضوابط ظاهری را با حضور تمام دست اندرکاران سیما تدوین کرده و به‎طور جدی به اجرا گذاشتیم.

خبری را شنیدم که شاید شما در جریان نباشید. این‎که آقای ضرغامی یک دستور درون سازمانی درباره حجاب داده. این مسأله درست است؟

نه، شایعه است. این‎که عرض می‎کنم مربوط به سال 83 و در مورد تولیدات سازمان است. امروز با افتخار می‎گوئیم علی‎رغم همه تبلیغات دشمن در سطح جامعه مشکل بدحجابی در سیما نداریم. برخی به ما انتقاد می‎کنند که زن‎‎هایی که شما در تلویزیون نشان می‎دهید، با واقعیت خارجی جامعه مطابقت ندارند! بله شما در خیابان که حرکت می‎کنید، بسیاری از زن‎‎ها را طور دیگری می‎بینید؛ ولی در تلویزیون - بازیگران سریال‎‎ها و مجری‎‎ها - آن‎گونه نیستند؛ دلیلش این است که صداوسیما باید الگوسازی کند. ما این‎جا الگوسازی می‎کنیم، حجاب خوب را نشان می‎دهیم.

همین حجاب خوب باید متنوع باشد. مصوبه کمیسیون فرهنگی مجلس هفتم در خصوص سامان‎دهی مد و لباس، این وظیفه را به عهده صداوسیما گذاشته که بتواند حجاب اسلامی را در مد‎‎ها و رنگ‎های متنوع و مختلف به‎خصوص برای جوانان، معرفی کند تا اقبال بیشتری به حجاب اسلامی شود. البته چادر حجاب برتر است و ما امروز در مورد بسیاری از نقش‎های نمایشی از چادر استفاده می‎کنیم که نسبت به گذشته بسیار افزایش یافته و به‎صورت یک فرهنگ غالب درآمده است که پیش از این در صداوسیما نبود؛ اما در کنار آن، ترویج حجاب اسلامی متنوع را طبق وظیفه قانونی خود انجام می‎دهیم؛ حالا یک نفر سلیقه‎اش این‎طور است که اگر یک روسری آبی ببیند خیال می‎کند که این اشکال دارد، ولی نه هیچ اشکالی ندارد. برخی طرح‎‎های زیبای لباس و روسری و مقنعه کامل، هیچ اشکال شرعی ندارد و وظیفه ماست که این تنوع را تبلیغ کنیم. اما اگر کسی بگوید که زنان جامعه، به‎دلیل هزار مشکل اجتماعی از جمله تأثیرپذیری فرهنگی، تصویری متفاوت با آن‎چه در فیلم‎‎ها و مجموعه‎های تلویزیونی به تصویر کشیده می‎شود، دارند، بازهم عقب‎نشینی نمی‎کنیم و می‎گوییم که داریم برای جامعه الگوسازی می‎کنیم.

و حتما قبول دارید که در برخی برنامه ‎‎ها هم مشکلاتی دیده می‎شود.

اگر استثنایی دیده شود، تخلف است. در هر کاری تخلف صورت بگیرد، برخورد شده و اصلاح می‎شود. بعضی مواقع، به‎خصوص در مورد کار‎های تاریخی، کارگردان اصرار می‎کند و می‎گوید که این صحنه را باید این‎طور در بیاورم؛ در نتیجه می‎بینیم که بعضی سکانس‎‎ها حذف می‎شوند. در بعضی مواقع نگران می‎شوم وقتی می‎بینم برخی دوستان و هم‎فکران ما که باید در تحقق دستورات اسلامی و سیاست‎‎های فکری و عقیدتی پشتیبان رسانه ملی باشند؛ موضعی انتقادی می‎گیرند، یعنی به‎جای این‎که یک موضع حمایتی بگیرند که اگر صداوسیما سخت‎گیری کرده و این سکانس را حذف کرده به‎خاطر مسأله حجاب و یا به‎خاطر یک کلام نامربوط بوده است خودشان تریبونی می‎شوند برای کسانی‎که این مسأله را زیر سؤال می‎برند. این رفتار متناقض را معمولا در تریبون‎‎های هم‎فکران خودمان می‎بینیم که قابل‎ توجیه نیست.

در حوزه کار‎های نظارتی، سخت‎گیری‎‎های ما زیاد است و در بسیاری از برنامه‎‎ ها وضعیت گریم خیلی بهتر شده است. الان کمتر می‎توان آرایش را در چهره بازیگران و مجریان دید و به واقع آرایش معنا ندارد. بازیگر باید گریم متناسب با نقش را داشته باشد. امری که در گذشته بیشتر با آرایش انجام می‎شد تا گریم. اما خیلی مواقع مسائل پیش‎بینی نشده و بیرونی باعث می‎شود تصور کنیم تخلفی صورت گرفته است. ما گروه‎‎های نظارتی تشکیل دادیم. آن‎‎ها سر صحنه رفته‎اند و از خانم‎‎هایی که مسئول این کار هستند، بازدید کرده و دیده‎ اند که هیچ‎گونه آرایشی نیست، گریم هم بسیار منطقی و مطلوب است، اما هنگام پخش به‎ دلیل عدم تنظیم درست رنگ‎‎های مانیتور‎‎ها و گیرنده‎‎‎ها احساس می‎شود که آرایش غلیظی صورت گرفته است؛ در واقع در کنتراست رنگ چنین اتفاقی می‎افتد.

من هم با نظر شما موافقم؛ از نظر حجاب شرعی و عرفی در سازمان مشکل حادی نداریم. ولی در بحث عفاف و حیا مشکلاتی وجود دارد، نه فقط در سیما که در صدا هم هست. به‎عنوان مثال ممکن است حجاب رعایت شده باشد اما شاهد حرکات، لحن‎ها و یا ورود به حریم‎هایی هستیم که عفاف و حیا را خدشه‎دار می‎کند.

حجاب، بخشی از عفاف است و بخش مهمی هم هست. در بحث روابط بین زن و مرد به‎خصوص در کار‎های نمایشی، ما باید بیشتر کار کنیم. اغلب در گفت‎وگو با شخصیت‎‎های دینی، حوزه‎‎های علمیه و روحانیت یکی از مباحثی که مطرح می‎کنم این است که در کار نمایشی رابطه بین زن و مرد را چگونه باید نشان داد؟ رابطه زن و شوهر، رابطه مادر و فرزند و یا رابطه صمیمی بین خواهر و برادر.

مردم از ما پذیرفته‎اند که زنان را با حجاب کامل حتی در رختخواب نشان دهیم. اما وقتی می‎خواهیم روابط عاطفی و حسی را نشان دهیم، چه باید بکنیم؟ در کشور ما متأسفانه بعضی از نگاه‎‎ها افراطی است. مثلا یک عالم مجتهد در یک جلسه به ما گفت :‎ اخبار گفتن خانم‎‎ها چون یک عده را تحریک می‎کند خلاف شرع است. و یا امام جمعه محترم دیگری می‎گوید فیلم‎‎های خارجی به‎دلیل بی‎حجابی زنان، مطلقا نباید نشان داده شوند.

البته ما این نظرات را اجرا نمی‎کنیم، به‎عنوان یک نظر محترم هستند، اما ملاک ما نظرات حضرت امام (رحمت‎الله‎علیه) و رهبری (مدظله‎العالی)‎ در این زمینه است.

اما آیا واقعا یک گوینده خبر ممکن است برای عده‎ای تحریک‎ کننده باشد؟ اگر این‎طور باشد، آن عده باید خودشان را اصلاح کنند! اگر کسی با نگاه کردن به گوینده خبر دچار آزار و اذیت می‎شود یا نباید نگاه کند یا باید خودش را اصلاح کند.

به ‎نظر شما آیا می‎توان به‎ خاطر برخی نکات مهم‎تر، از پاره‎ای خط قرمز‎‎ها صرف‎نظر کرد؟

به‎ طور کلی نه! ولی اصل با محتوا و تأثیرگذاری نهائی پیام یک فیلم و یا سریال است، سریال دکتر قریب از کار‎هایی بود که رهبری در یک جلسه‎ای از آن اعلام رضایت کردند.

این سریال مربوط به زندگی و خدمات دکتر محمد قریب است و بسیاری از صحنه‎‎ های این مجموعه در بیمارستان کنار مریض‎ها، پرستار‎‎ها و منطبق با حال و هوای سال‎‎های دور تصویر شده. شخصا همیشه نگران نحوه نمایش این روابط بودم، بسیاری از روابط، روابطی عاطفی و حسی بود؛ ولی رهبری فرمودند که این سریال کار خوبی بوده، نه این‎که اشکال نداشته باشد. من چندین‎بار که از ایشان در مورد این‎گونه مشکلات سؤال کردم، رهبری فرمایش بسیار بلند و حکیمانه‎ای داشتند و فرمودند: همه این ضوابط باید رعایت شوند، ولی دقت کنید به آن پیام اصلی که منتقل می‎شود. در مورد سریال یوسف هم به ایشان عرض کردم که آرایش همسر فرعون زیاد است و یک جا‎هایی خود ما به آن اشکال داریم، ایشان فرمودند: اگر آن پیام کلی و معنوی که منتقل می‎شود، برتری و تفوق خود را نشان دهد، این مسائل می‎تواند قابل‎‎اغماض باشد.

پس شاخص در این زمینه تفوق پیام بر ظاهر است؟

بله. شاخص این است، اما این شاخص معنایش آن نیست که در آن زمینه زیاده‎روی کنیم، من فکر می‎کنم ما در حوزه نمایش هنوز نیاز داریم که حوزه‎‎های علمیه و شخصیت‎‎های علمی ما کار کنند. بالأخره وقتی یک پدر و دختر، یک مادر و پسر، یک زن و شوهر به هم می‎رسند، چه باید بکنند؟ ‎

ظاهرا شما تلاش‎هایی در این مسیر داشتید تا یک‎سری ایرادات را مرتفع کنید...

بله ما در این حوزه‎‎ها خیلی کار کردیم، به‎نظر من روز به روز روش‎‎های مناسب‎تری را با مبانی دینی تجربه می‎کنیم و خداوند هم توفیقات خوبی داده است. نظرسنجی‎‎‎ها نشان می‎دهد که تولیدات نمایشی مثل فیلم و سریال بالاترین درصد جذب مخاطب را دارند. البته ممکن است بعضی برنامه‎‎های گفت‎وگو محور به‎دلیل شرایطی که دارند و در مقاطع خاص؛ مخاطب خیلی زیادی داشته باشند که همین الان در صداوسیما برخی از آن‎‎ها را داریم. اما کار‎های نمایشی نوعا مخاطب بالاتری دارند.

با توجه به نیازی که در کار نمایش احساس می‎شد و پیچیدگی‎‎هایی که داشت، سرمایه‎گذاری ویژه‎ای انجام دادیم، الان تقریبا تولید برنامه‎‎های نمایشی ما نسبت به ابتدای دوره‎ای که من آمدم، به بیش از پنج برابر رسیده.

حتی در حوزه تولید انیمیشن که کار پیچیده و سختی است و هزینه بالایی هم می‎خواهد، توفیقات خوبی داشتیم.

در زمینه پخش آثار نمایشی هم نسبت به گذشته رشد زیادی داشته‎ایم، یعنی در سال 82 که سال قبل از مسئولیتم در رسانه ملی بود، پخش برنامه‎‎های نمایشی حدود 3 هزار و 500 ساعت بود، اما امروز تقریبا بیش از 40 هزار ساعت پخش برنامه‎‎های نمایشی داریم؛ یعنی بیش از 10 برابر. تنوع تولیدات ما در حوزه‎‎های مختلف زیاد شده، تولید برنامه‎های نمایشی مانند فیلم، سریال و انیمیشن پنج برابر سال 82 و میزان پخش برنامه‎های نمایشی بیش از 10 برابر آن است. نسبت پخش سریال ایرانی به خارجی از نسبت 1 به 2 به نسبت 2 به 1 تغییر یافته و بسیاری از ساختار‎های متنوع که نتیجه نوآوری همکاران برای ارتباط مؤثر با مخاطب است با موفقیت همراه بوده است.

مثلا در مجموعه‎‎های معارفی، سریال‎‎های معارفی به‎ معنای خاص که به موضوعات دینی و معارفی بپردازد، نداشتیم. ما از سریال «کمکم کن» شروع کردیم، بعد سریال‎‎هایی از قبیل او یک فرشته بود، آخرین گناه، روز حسرت، اغماء، صاحبدلان و... ، مجموعه‎‎هایی بودند که اتفاقا برای اولین‎بار موضوعاتی مثل شیطان، برزخ و آخرت را موضوع قرار دادند که هیچ‎وقت در یک سریال جذاب با یک درام مشخص ارائه نشده بودند. البته این ایده، ابتدای کار سختی‎‎های خودش را داشت و با اعتراضات زیادی هم مواجه شد. مثلا در سریال اغماء ابتدا برخی علماء‎ اعتراض کردند، برخی از شخصیت‎‎‎ها فکر می‎کردند این‎که ما شیطان را نشان می‎دهیم یا به شیطان می‎گوییم الیاس، یعنی یک اسم مذهبی روی شیطان گذاشته‎ایم، کار نادرستی است. در حالی‎ که شیطان به ‎صورت‎‎های مختلف درمی‎آید و طبیعی است وقتی می‎خواهد یک انسان مؤمن را منحرف کند، باید ظاهر و اسم و همه‎چیزش شبیه او باشد.

برای اولین‎‎ بار برنامه‎‎های شبانه از حالت اپیزودیک خارج شد و به ‎صورت یک قصه و درام واحد درآمد. این روند با سریال‎‎هایی مثل نرگس شروع شد و با مجموعه‎‎هایی مثل دلنوازان، رستگاران، ترانه مادری و... ادامه پیدا کرد که این‎‎ها همه با مخاطب‎‎هایی نوعا بالای 70 درصد و رضایت‎مندی‎‎هایی بین 80 تا 90 درصد، جزو موفق‎ترین برنامه‎‎های رسانه ملی بودند. در بسیاری از حوزه‎‎های سیاسی ملاحظه می‎کنید که برخی نیاز‎ها به بهترین نحو در یک کار دراماتیک صورت گرفته که نمونه‎ هایش سریال‎‎هایی مثل «ارمغان تاریکی» یا «مرگ تدریجی یک رؤیا» است. برخی مستند‎ها مثل مستند گرگ‎‎ها که ماهیت ضدانسانی و پلید منافقین را برای انسان‎های فعلی و آینده روشن کرد نیز از کار‎های خوب سیاسی است.

در کار‎های نمایشی، کمیت را بالا بردیم و همزمان با آن در ساختار‎‎ها نیز تنوع ایجاد کردیم. مثلا در مورد طنز، یکی دو گروه بودند که کار می‎کردند، اما امروز حداقل 10 گروه هستند که کار‎های خوبی ارائه می‎دهند. در کار‎های نمایشی اغلب فکر می‎کنیم هر کار نمایشی باید کاری فاخر مثل مختار باشد. حالا نمی‎خواهم راجع به سریال مختار صحبت کنم، این سریال احتیاج به یک بحث مستقلی دارد.

آن قدر در سریال مختار پیام‎‎های سیاسی، حکومتی و درس‎‎ها و عبرت‎‎های جامعه هست که به‎ نظر من هر قسمت آن می‎تواند موضوع ده‎‎ها سخنرانی و مقاله قرار بگیرد. مختارنامه کار برجسته، فاخر و استثنایی است و آقای میرباقری، یک ظرفیت استثنایی در کشور هستند و یک کار بی‎نظیری را سامان دادند، کاری که از هر لحاظ می‎تواند برای کار‎های نمایشی کشور تراز باشد اما در کنار این، مجموعه‎ای داريم مثل ستایش و حتی دیگر سریال‎‎هایی که من نمی‎خواهم اسم ببرم یا مجموعه‎‎ های طنزی که ممکن است برخی از مخاطبان احساس کنند یک مقدار سطحی است، ولی آن‎‎ها هم مخاطب خاص خودشان را دارند و با رضایتمندی‎های بالا. برخی دوستان بعضا به ستایش برخی برنامه‎‎های ماهواره‎ای می‎پردازند که غیر از ابتذال و نمایش روابط بسیار شنیع غیراخلاقی و سطحی‎ترین قصه‎‎ ها و درام‎‎ها چیز دیگری ندارد.

آن ‎وقت از صداوسیما سؤال می‎کنند که شما چرا این چنین سریال‎‎هایی نمی‎سازید؟ ! در حالی‎که اگر یک مقدار دقت کنند؛ متوجه می‎شوند که آن سریال‎‎ها فوق‎العاده سطحی هستند. مردم به انواع و اقسام ژانر‎ها و البته کیفیت‎‎ها نیاز دارند، گاه نخبگان ما، در سطح اساتید دانشگاه و دانشجویان، مخاطب همین برنامه‎‎ها هستند. چون یک آدم نخبه هم وقتی به منزل می‎رود، الزاما نمی‎خواهد کار‎های سنگین و جدی ببیند، دنبال همین برنامه‎‎های مفرحی است که یک مقدار ساده مسائل را مطرح می‎کنند. بنابراین ما در حوزه نمایش با توجه به مخاطب‎شناسی درستی که انجام دادیم توانستیم نیاز‎های واقعی مردم را ارزیابی کنیم. از این رو هم به ‎لحاظ کمی و کیفی و هم به ‎لحاظ ورود به ساختار‎های مختلف، فکر می‎کنم کار سازمان، کار موفقی بوده است.

به بحث مخاطب اشاره کردید، شما مخاطبین رسانه ملی را رصد می‎کنید و حتما دسته‎ بندی هم دارید، اگر امکان دارد یک گزارشی از رصد مخاطبین رسانه‎ای توسط مدیریت سازمان یا مجموعه سازمان بدهید و بگویید اصالت از دید شما با کدام طیف از مخاطبان است؟

برای ارزیابی کار رسانه‎ای و به‎خصوص کار نمایشی، همه‎چیز باید با هم دیده شود و نمی‎توان گفت که اصالت با کدام است. مخاطب هم یکی از این مسائل است. اولا برنامه‎ای که دیده نشود، به درد نمی‎خورد. منتها بعضی‎‎ها بلافاصله بحث اصالت مخاطب را به‎گونه‎ای مطرح می‎کنند گویی آن‎چه مهم است فقط میزان مخاطب است. نه، میزان مخاطب به تنهائی هیچ‎ وقت اصالت ندارد. اولین سؤالی که در ارزیابی مطرح می‎شود هدف‎گذاری آن و پیام‎‎هایی است که می‎خواهد منتقل کند.

بنابراین مهندسی پیام، جزو اصول کار ماست. پیامی خوب مهندسی می‎شود که بتواند غیرمستقیم باشد. پیام غیرمستقیم، نهادینه شده و در دل و جان مخاطب می‎نشیند، البته پیام‎‎های مستقیم هم تأثیرگذاری خاص خود را دارند. یکی از کار‎های موفق خارجی، سریال کلید اسرار بود که اتفاقا سریال ساده‎ای است و موضوع مکافات عمل را تکرار می‎کند، مردم هم از آن استقبال کردند. یکی از شخصیت‎‎های برجسته کشور به من گفت کلید اسرار برنامه خوبی است، گفتم حاج آقا، پیام‎‎هایش خیلی مستقیم و تکراری هستند و ضمنا قسمت‎‎های بد زیادی هم دارد که آن‎‎‎ها را حذف می‎کنیم. چون این ساختار مورد توجه بخشی از جامعه قرار گرفت، مشابه آن را با مزیت‎های بیشتر تولید کردیم مانند سریال «شاید برای شما اتفاق بیافتد» که سریال پرمخاطبی هم شده است.

شما میزان دیده شدن این برنامه‎‎ها را از طریق نظرسنجی رصد می‎کنید؟

بله. مرکز نظرسنجی‎ سازمان، از معتبرترین مراکز نظرسنجی کشور است. و به‎طور مستمر در سطح تهران و استان‎های کشور بازخورد مناسب مخاطبان را از زوایای گوناگون به مدیران و برنامه‎سازان ارائه می‎دهد.

برویم سراغ مقوله نقد، شما به‎ عنوان رییس رسانه ملی چقدر به نقد اعتقاد دارید، آیا از نقد استقبال می‎کنید؟

بدون تردید رسانه با نقد پیش می‎رود. این مسأله در مورد هر فعالیت و حوزه و سازمان دیگری به نوبه خود صادق است، اما در کار رسانه که دارای ابعاد متنوع و ساختار منشوری است، فقط با اظهارنظر و نقد عالمانه می‎توان کار را ارتقا داد. رسانه ملی به‎عنوان پلی بین مردم و مسئولین، همواره یکی از رویکرد‎های جدی‎اش نقد سالم است. بنابراین در بسیاری مواقع اگر قرار است رسانه ملی مورد نقد قرار بگیرد، باید از این جهت نقد شود که آیا نقادی می‎کند یا نه؟ اگر نقادی می‎کند، عالمانه است؟ دلسوزانه است؟ و یا این‎که سیاه‎نمایی می‎کند.

چند وقت پیش سخنرانی‎ای راجع به شهید مطهری داشتم در حضور همسر ایشان، بعد‎‎ها مکرر به من گفتند که بهترین تعابیری که در طول این 30 سال راجع به شهید مطهری شنیده‎اند در همین سخنرانی بوده است. این مدال افتخاری برای من است، زیرا خود را از مریدان شهید مطهری می‎دانم و خدا را شکر می‎کنم که از دوران جوانی تا امروز، با آثار ایشان آشنا شده؛ آن‎‎ها را تدریس کرده‎ام و سخنرانی‎ای نیست که یادی از آن شهید بزرگوار نکنم. مطلب من در آن سخنرانی این بود که استاد مطهری، شهید راه نقد بود. اولین‎ بار بود که بحثی با این صراحت تئوریزه می‎شد.

به اعتقاد من شهید مطهری ویژگی‎‎های برجسته زیادی داشت که همه را با هم جمع کرده بود، ولی آن چیزی که مطهری را شهید کرد، نقد بود؛ نقد مردانه. نقد مردانه را هم تبیین کردم با همین واژه مردانه. اولا وقتی می‎خواست کسی را نقد کند مردانگی از خودش نشان می‎داد؛ یعنی چه؟ یعنی نامردی در حق آن فرد نمی‎کرد. نامردی نکردن به چه معنا؟ یعنی این‎که حرف طرف مقابلش را درست مطرح می‎کرد و کم و زیاد نمی‎کرد. آیا امروز در فضای نقادی ما این‎گونه است؟ آیا اگر می‎خواهند کسی را نقد کنند، تمام حرف‎هایش را کامل کنار هم می‎گذارند؟

همین گفت‎وگویی که امروز من با شما می‎کنم و شما منعکس می‎کنید، آیا اگر کسی خواست صحبت من را نقد کند، تمام حرف‎‎های من را کنار هم می‎گذارد؟

نقد مردانه وجه دومی هم دارد یعنی او در نقد به قدری قوی و هم‎جانبه و مستدل عمل می‎کرد که جایی برای توجیه و فرار طرف مقابل نمی‎گذاشت. حجت را تمام می‎کرد. به همین دلیل او را تحمل نکردند.

شما علاوه‎‎بر معیار‎های موجود برای تقسیم‎بندی‎های مرسوم، نقد مردانه و نامردانه را هم به ادبیات منتقدان افزودید.

بله. من معتقدم در جامعه، اشخاص و سیاسیون را می‎توان به مرد و نامرد و یا با شخصیت و بی‎شخصیت نیز تقسیم کرد. این تقسیم‎بندی در مورد هنرمندان کشور هم صادق است.

بحث نقد بود... .

بله بعضی از نقد