به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا) نگاه دستگاه دیپلماسی ترکیه پیش از رویدادهای پرونده هستهیی تمایل چندانی به تحکیم روابط با ایران نداشت، چنانچه علی باباجان، وزیر امور خارجه قبلی و معاون نخست وزیر کنونی این کشور توسعه و تحکیم روابط با غرب را در دستورکار سیاست خارجی قرار داد، اما با به وزارت رسیدن احمد داوود اوغلو، سیاستهای قبلی وزارت امور خارجه در ارتباط با افزایش روابط با غرب جای خود را به توسعه روابط با ایران داد. چنانکه در رویدادی تحکیم بخش در روابط دوجانبه، ترکیه اعلام کرد که نام ایران را از فهرست کشورهایی که از نظر ترکیه به نوعی تهدیدی علیه امنیت ملی این کشور محسوب می شوند، خارج کرده است.
این فهرست تازه از کشورها که توسط شورای امنیت ملی ترکیه ارائه شده، از سال گذشته عملی شده است. در این لیست از ایران به عنوان کشوری که تهدیدی خاص علیه ترکیه محسوب می شود، یاد نشده است، اما در همین لیست، شورای امنیت ملی ترکیه برای نخستین بار اسرائیل را به عنوان تهدید راهبردی برای ترکیه و نیز برای خاورمیانه تعریف کرده است؛ حذف ایران و افزودن اسراییل برای اولین بار در این فهرست صورت می گیرد.
ترکیه پیش از این نیز اقدامات اسرائیل را بزرگترین چالش استراتژیک برای ترکیه توصیف، و تاکید کرده است که سیاستهای اسرائیل را عمده ترین خطر برای تمامی خاورمیانه می داند.
این سند راهبردی که موقعیت ترکیه را در 5 سال آینده تبیین کرده است، تغییری اساسی و البته بی سابقه در دکترین سیاست خارجی و امنیت ملی ترکیه علیه اسراییل و نزدیکی به ایران ارزیابی می شود.
تلاشها و کنشهای ترکیه برای نزدیکی بیشتر به ایران در حالی با استقبال تهران مواجه شده است، که اروپا و امریکا بر سیر انتقادات فزاینده خود از این کشور افزوده اند. چنانچه باراک اوباما، رییس جمهوری امریکا در تماس تلفنی با عبدالله گل، همتای ترکش از نزدیکی بیش از پیش این کشور به ایران ابراز نگرانی کرده بود، اما ظاهراً جذابیت ها و علاقه مندی های رابطه به ایران به میزانی است که ترکیه سرزنش های انتقاد آمیز واشنگتن و بروکسل را به جان خریده است و در راه توسعه و تحکیم روابط با تهرانی قدم برمی دارد که این روزها با خواست جامعه جهانی برای تحریم و تنبیه مواجه است.
مردی که دیگر بیمار نیست!
ترکیه دیروز بعد از پشت سر نهادن چندین دهه مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی که طی آن کشور بازمانده از امپراطوری عثمانی به مرد بیمار اروپا شهرت یافته بود، به ترکیه امروزی تبدیل شده است که یکی از ۲۰ قدرت بزرگ اقتصادی دنیا به شمار می رود. البته موفقیتهای ترکیه تنها در عرصه اقتصادی نیست، رجب طیب اردوغان سال 2009 بعنوان موفق ترین رهبر خاورمیانه نیز انتخاب شد و دیپلماسی ترکها همواره مورد تایید بسیاری از کشورهای قرار گرفته است. ترکیه اگر چه در این دیپلماسی راه نزدیکی به مسلمانان را در پیش گرفته است، اما همچنان در رویای الحاق به جامعه اروپاییان است؛ این رویا باعث انتظار بیش از یک دهه ای ترکها شده است. در طول این سالها نرمش و کرنش ترکیه در مقابل یورو به نتیجه ای نینجامیده است. از این رو شاید به ناچار و برای اثبات توانمندی ها و قابلیت های ورود به جامعه اروپایی به جامعه اسلامی نزدیکی شده است. در کنار توسعه تعاملات سیاسی این کشور در عرصه اقتصادی نیز از راه عادی سازی روابط خارجی خود و با تکیه بر توسعه اقتصادی و انسانی پایدار توانست عصر تجربه تورم نجومی سالانه را پشت سر گذارد و اینک با درآمد ارزی سالانه بالغ بر 130 میلیارد دلار به عنوان عضو گروه ۲۰ در ردیف قدرتهای جهانی قرار گیرد. البته جایگاهی که ترکیه در جمع 20 قدرت اقتصادی برای خود فراهم ساخته است نسبت به همسایه غربی اش؛ ایران قابل مقایسه نیست. به واقع این جایگاه ترکیه در شرایطی است که این کشور با جمعیتی مساوی در مسابقه توسعه اقتصادی و انسانی با دستانی خالی تر از ایران که برخوردار از منابع و درآمدهای سرشار نفت و گاز است با فاصله زیادی پیشی گرفته است.
مناسبات اقتصادی دوجانبه
این سبقت ترکها در مسابقه اقتصادی و سیاسی از ایرانی ها شاید به نوعی به ذات و ماهیت آنها برگردد. چنانچه بازخوانی نمودار همکاری های دوجانبه ترکیه و ایران در طول 3 دهه اخیر و در ماتریس تحولات منطقه ای از جنگ تحمیلی گرفته تا تحریم اقتصادی نموداری از مصلحت گرایی سیاسی و منفعت طلبی بازرگانی بوده است. به واقع ترکیه با درک جایگاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ایران در جغرافیای غرب آسیا و خاورمیانه سعی کرده به تحکیم پیوندهای بازرگانی و تجاری با تهران به منظور تثبیت جایگاه و نقش خود بپردازد. در این راستا نیز مناسبات اقتصادی دوجانبه همواره رشد چشمگیری داشته است. چنانچه در ادامه این روند حجم مبادلات تجارت خارجی ایران و ترکیه در سال ۲۰۰۸ نیز افزایش یافت و از مرز ۱۵ میلیارد دلار گذشت. البته سال 2009 ضمن کاهش حجم تجارت خارجی ایران مبادلات با ترکیه نیز به ۱۰ میلیارد دلار کاهش یافت. در حال حاضر نیز موازنه تجارت خارجی میان ایران و ترکیه، به دلیل صادرات حامل های انرژی نظیر گاز و نفت به نفع ایران است. البته ترکیه تلاش دارد تا با افزایش حجم صادرات کالاهای مصرفی این موازنه را به سود خود تغییر دهد. با این وجود حجم مبادلات تجاری ایران و ترکیه در در 6 ماه اول سال 2010 به رقم 4/5 میلیارد دلار رسیده است، در حالی که این رقم در دوره مشابه سال 2008 معادل 7/5 میلیارد دلار بوده است. البته این کاهش حجم مبادلات تجاری به نوعی تابعی از شرایط اقتصادی بین المللی است، چرا که شرایط یک سال اخیر که گریبانگیر اقتصاد جهانی شده است بر روابط اقتصادی دو کشور نیز اثر گذاشته است و بر این اساس حجم مبادلات بازرگانی در سال جاری به کمتر از میزان قبلی رسیده است.
با وجود مناسبات اقتصادی دو کشور، اما رقبای دیگری در ابتدای لیست شرکای اقتصادی جای گرفته اند. چنانکه به قول مهدی غضنفری وزیر بازرگانی جمهوری اسلامی ایران چهاردهمین شریک صادراتی و دهمین شریک وارداتی ترکیه است و ترکیه نیز هفتمین شریک صادراتی و دهمین شریک وارداتی ایران است.
شاید همین مسئله سبب واکنش انتقاد آمیز رحیمی در دیدار اخیرش با اردوغان شد؛ معاون اول رئیس جمهور در این دیدار با انتقاد نسبت به اینکه مبادله تجاری 11 میلیارد دلاری بین کشورهای ایران و ترکیه شایسته دو کشور نیست، از هدف گذاری 30 میلیارد دلاری تجارت بین این دو کشور خبر داد. البته در این دیدار رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه با محمدرضا رحیمی، معاون اول رییس جمهور ایران اعلام شد که حجم مناسبات دوجانبه ظرف 5 سال آینده قرار است، سه برابر شود.
مناسباتی دوستانه و مشترک
سفر اخیر محمدرضا رحیمی معاون اول رییس جمهور ایران به ترکیه تنها یکی از سفرهای متعدد مقامات دو کشور ایران و ترکیه است. در طول یک اخیر و پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم این سفرها افزایش یافته است. این رفت و آمدها و آمد و شدهای دیپلماتیک متقابل و عموماً متعدد مقامات دو کشور با دستورکارهای انرژی، امنیت، پرونده هسته ای ایران، خاورمیانه در کنار علاقه مندی اقتصادی صدور گاز ایران و سرمایه گذاری نفتی و گازی ترکیه صورت می گیرد. حجم بالای مراودات سیاسی و مناسبات اقتصادی ترکیه با ایران البته بارها با انتقاد و اعتراض غرب مواجه شده است، اما رجب طیب اردوغان که 8 سال است نخست وزیری ترکیه را بر عهده دارد در مصاحبه با گاردین محمود احمدی نژاد را دوست ما خوانده و تاکید کرده است که به عنوان دو دوست تا به حال روابط بسیار خوبی داشته و با هیچ مشکلی رو به رو نشده ایم.
واقعیت امر هم گویای همین نکته ای است که اردوغان بر آن تاکید می کند؛ ایران و ترکیه تاکنون روابط خوبی داشته و با مشکل خاصی مواجه نشده اند. چنانچه سیری کوتاه در بایگانی روابط دو کشور گویای سابقه ای طولانی در مناسبات دوستانه و صلح آمیز دو کشوری است که به قول عبداله گل، رییس جمهور ترکیه دو کشور در طول 4 قرن اخیر هیچ تخاصم و تنشی را تجربه نکرده اند. در مقابل نیز به همین میزان و بیشتر همکاری و مراوده را تجربه کرده اند. نداشتن پایگاه مخالفین و اپوزیسیون دو کشور در خاک کشور دیگر تا حدی باعث همکاری های امنیتی دو کشور در مبارزه با گروههای تروریستی شده است. حزب کارگران کردستان ترکیه و نیز گروه پژاک، شاخه ایرانی آن که در ترکیه و ایران به فعالیت های تروریستی مبادرت می کنند تنها یکی از سرفصل های همکاری های امنیتی است که باعث پیوندهای تنگاتنگی اطلاعاتی شده است. وجود مشترکات دینی و مذهبی، تاریخی و فرهنگی و عضویت در پیمانهای سیاسی و اقتصادی نظیر سازمان کنفرانس اسلامی و جنبش غیرمتعدها (نم) سبب پیوند روابط و مناسبات دوستانه و عمیق دو کشور همسایه و مسلمان ایران و ترکیه شده است؛ روابطی که از آن به عنوان روابط دو برادر یاد می شود و بسیاری این روابط را برادرانه می دانند که در آن ترکیه البته می کوشد نقش برادر بزرگتر را ایفا کند. البته این روابط رو به رشد تحت تاثیر تحولات 2 ساله اخیر خاورمیانه عربی عموماً و تحولات سوریه خصوصاً دستخوش تنش و چالش شده است.
دوری از اسراییل و نزدیکی به ایران
هرمونتیکشناسی سیاسی و امنیتی آنکارا حداقل در طول نیم دهه اخیر بازگوی اتخاذ دیپلماسی ابهام و تردید از سوی ترکهاست. نزدیکی بیش از حد به سیاست های میلیتاریستی ایالات متحده و حمایت از سیاست سرکوب اسراییل تا حدی به عدم اعتماد دوستان مسلمان ترکیه از سویی و از سوی دیگر فاصله گرفتن متحدان نظامی و سیاسی اروپایی ترکیه شده بود. ترکیه که به اسب تراوای کاخ سفید در ناتو، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، معروف است سعی داشته تا ضمن دوری از اسراییل به کشورهای اسلامی نزدیک شود؛ فصل ممیزی همسان انگاری با جامعه اسلامی نیز به مسئله فلسطین و اسراییل برمی گردد.
ترکیه این مسئله را به خوبی متوجه شده است و در طول این سالها تلاش داشته تا با دوری رسانه ای از اسراییل برادری خود را برای جامعه مسلمانان به اثبات رساند.
به واقع دوری رسانه ای ترکیه از اسرائیل که از اجلاس جهانی اقتصاد در داووس سوییس و درگیری لفظی اردوغان با پرز آغاز شد طی روزهای پس از حمله اسراییل به ناوگان آزادی تشدید شد، اما ضمن حفظ سرفصلهای همکاریهای اصلی و همچنین عادیسازی روابط آنکارا با ایروان به تثبیت موقعیت ترکیه در منطقه بیش از پیش افزوده است. به واقع شاید بتوان گفت که روابط ترکیه با ایران به نوعی تابعی از روابط این کشور با امریکا و اسراییل است. به طوری که هر زمان روابط ایران و ترکیه توسعه یافته این کشور بیشتر از اسراییل فاصله گرفته، و هر گاه نیز با اسراییل به سمت توسعه مناسبات حرکت کرده، سطح روابطش با ایران پیشرفت چشمگیری نیافته است. یک نمونه از این پاندول معکوس روابط ترکیه با اسراییل در 3 سال پیش رخ داد؛ حمله نیروهای اسرائیلی به کشتی های حامل کمک های انسان دوستانه برای غزه که تحت محاصره زمینی و دریایی قرار دارند با واکنش های گسترده ای در جهان روبرو شده است که شدت این واکنش ها در ترکیه بیشتر بود. البته روابط ترکیه و اسرائیل که از متحدان راهبردی به شمار می روند پس از سال ۲۰۰۸ و حمله اسرائیل به نوار غزه دچار تنش شد و به سردی گرایید. پس از آن و در ژانویه ۲۰۰۹ رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه در جریان یک گفت و گوی رسانه ای با شیمون پرز رییس جمهور اسرائیل در حاشیه جلسات مجمع جهانی اقتصاد در داووس سوییس به شدت عصبانی شد و جلسه را با غضب ترک کرد. نخست وزیر ترکیه در این دیدار و در سخنان خود حملات اسرائیل به نوار غزه را محکوم کرد که در اثر آن ۱۴۰۰ فلسطینی کشته شده بودند. پس از این رویداد نیز مناسبات آنکارا و تل آویو تیرگی دیگری را تجربه کرد؛ این بار حمله کماندویی اسراییل به ماوی مرمره که در آن 8 تبعه ترک کشته شدند، این تنش را تشدید کرد. توقف مانور نظامی مشترک بین اسراییل و ترکیه، توقف پخش یک سریال ضداسراییلی در تلویزیون ترکیه، عذرخواهی اسراییل از ترکیه به خاطر برخورد نامناسب با سفیر ترکیه و رویدادهای نه چندان دوستانه دیگر باز هم روابط دو کشور را متشنج تر ساخت. حمله اخیر رژیم صهیونیستی به نوار غزه نیز با انتقاد شدید ترکیه مواجه شد.
مواضع دوگانه گل و اردوغان
به موازات دوری ترکیه از اسراییل و بعد هم آمریکا و اروپا این کشور به ایران و دیگر کشورهای منطقه و مسلمان نزدیک شده است؛ در این میان ضریب و نرخ نزدیکی به ایران افزونتر بوده است. عمده این همکاریهای ایرانی و ترکی در قالب مناسبات تجاری و بازرگانی قابل تعریف و تبیین است. البته ایران نیز متقابلاً از گسترش روابط تجاری با ترکیه استقبال می کند، چرا که گسترش و توسعه روابط تجاری و مالی با ترکیه یک گذرگاه مناسب برای ورود تهران به شبکه مالی و اعتباری اروپاست. از این رو احمدی نژاد با توجه به انعطاف موجود، طی دیدار اخیر خود از ترکیه، علاقه مندی ایران را به استفاده از پولهای محلی بجای ارزهای معتبر بین المللی در مبادلات دو جانبه مورد تاکید قرار داد.
بر این مبنا باید گفت که منفعت طلبی ترکها در مواجهه با ایران سبب شده تا آنکارا به تهران نگاهی تجاری داشته باشد که در لعابی از دیپلماسی پوشیده است. ترکیه پس از تصویب قطعنامه 1929 شورای امنیت سازمان ملل متحد سعی در تقویت مناسبات و مراودات تجاری و بازرگانی با ایران کرده است. بسیاری بر این باورند که در صورت افزایش حجم صادرات کالاهای مصرفی به ایران، ترکیه می تواند بدون نقض تحریم های شورای امنیت، اقدامات تنبیهی جامعه جهانی علیه ایران را تا حدود قابل ملاحظه ای خنثی سازد. این در حالی است که ایالات متحده، اتحادیه اروپایی، کره جنوبی، امارات، ژاپن، کانادا و استرالیا نیز دست به تصویب تحریم های یک جانبه و مضاعفی علیه ایران زده اند. اما ترکیه با وجود رایزنی های فشرده آمریکا و اروپا تاکنون در عمل به جبهه تحریمهای علیه ایران نپیوسته و در جهت اجرای مفاد قطعنامههای تحریمی شورای امنیت علیه ایران اقدام خاصی را صورت نداده است. چنانچه آنکارا اعلام کرده است که صادرات کالاهای مصرفی به ایران را طی 5 سال آینده تا ۳۰۰ در صد افزایش خواهد داد. این رویکرد ترکیه البته مورد انتقاد غرب نیز قرار گرفته است، چنانچه استیوارت لوی معاون وزیر خزانه داری آمریکا در سفر به این کشور مراتب اعتراض واشنگتن را نسبت به دور زدن تحریم های علیه ایران از سوی این کشور اعلام داشت. اما ظفر چاغلایان وزیر تجارت خارجی ترکیه تاکید کرده بود که آنچه مشخص است، این است که هیچ یک از بانکهای ترکیه و یا شرکت های بازرگانی و تجاری تحریم های شورای امنیت و ممنوعیت هایی که در تحریم ها ذکر شده را زیر پا نگذاشته اند.
از سوی دیگر و در حالی که در راستای اجرای قطعنامه های تحریمی شورای امنیت علیه ایران تاکنون تنها ۳۴ کشور به تصویب قوانین داخلی در این مورد مبادرت ورزیده اند، ترکیه با داشتن یکی از کرسی های غیردائم شورای امنیت در این لیست قرار ندارد.
این رفتارهای دوگانه ترکیه البته انتقاد و اعتراض غرب را به همراه آورده است، اما آنکارا نیز به مانند مسکو به موضعگیریهای دوجانبه سعی دارد بار این انتقادات فزاینده را خنثی کند. چنانچه عبدالله گل به مانند ولادیمیر پوتین رویکردی اروپایی و امریکایی دارد و رجب طیب اردوغان نیز همانند دیمیتری مدودف نگاهی ایرانی و اسلامی دارد. با این وجود در مقابل عدم رضایت غرب نسبت به رفتار فرصت طلبانه ترکیه در قبال ایران عبدالله گل رییس جمهور آن کشور اظهار داشت که در رابطه با برنامه های هستهیی ایران، این کشور می باید مصوبات شورای امنیت را رعایت کند.
از این رو به باور بسیاری مواضع دوگانه بعضاً رئیس جمهور و نخست وزیر ترکیه در قبال پرونده هستهیی و پذیرش و یا عدم پذیرش تحریمهای غرب علیه ایران موضوعی است که برخی آن را سیاست این کشور در راستای کسب حداکثر منافع از سوی ایران و غرب ارزیابی میکنند.
همه چیز برای عضویت در اتحادیه اروپایی
با این وجود نمیتوان همه علاقهمندیهای ترکیه در توسعه روابط با ایران را تنها در چارچوب جذابیتهای تجاری و بازرگانی دانست. ترکیه پس از به قدرت رسیدن حزب اسلامگرای عدالت و توسعه در سال 2002 سیاست چرخش به خاور نزدیک و خارج نزدیک را در دستور سیاست خارجی خود قرار داده است؛ سیاستی چندجانبه که همزمان با شروع مذاکرات الحاق به اتحادیه اروپایی تلاش داشته با اسراییل، سوریه و ایران روابط خود را گسترش دهد. این راهبرد چندبخشی تلاش می کند تا ترکیه را به نقطه ثقل و کانون تمرکز معادلات منطقه ای پیوند زند. آنکارا از این رهرو تلاش دارد تا با اتخاذ مواضع بیطرفانه و میانجی گرانه به مثابه یک میانجی در مناقشات و تنش های منطقه ای ظاهر شود، تا از این طریق به زعم طراحان استراتژی سیاست خارجی ترکیه به عنوان یک قدرت منطقه ای تاثیرگذار خود را به بازیگران فعال منطقه ای و فرامنطقه ای دیکته کند. غایت عالی و ایده آل نهایی ترکها هم پیوستن به اتحادیه اروپایی است. ترکیه در اتخاذ این راهبرد می کوشد تا وزن سیاسی و اقتصادی آنکارا را بالا برده و بتوانند مخالفان سنتی ترکیه نظیر فرانسه را که باعث شده اند آنکارا بیش از یک دهه در پشت دیوار ستبر الحاق به یورو به انتظار بشیند را مجاب کنند که دارای نقشی بااهمیت و پیش برنده در بحران های منطقهای است.
به واقع ترکیه پس از به قدرت رسیدن اسلام گرایان به این نتیجه رسیده که با روند هارمونی رویدادها و داشته های کنونی نمی تواند به عضویت اتحادیه اروپایی درآید. چرا که یورو در موضع انتخاب دست به انتخاب ترکیه که درگیر مشکلات اقتصادی و امنیتی بود، نمی زند. از این رو ترکیه روی به سمت کشورهای اسلامی آورد تا با تقویت جایگاه و نقش سیاسی و اقتصادی خود این بار کشورهای اروپایی را مجاب کند که به عضویت این کشور در اتحادیه اروپایی آری بگویند.
به باور بسیاری یک از محرکه های نزدیکی ترکیه به سوی کشورهای اسلامی موضع گیری کشورهای اروپایی است. یکی از این افراد رابرت گیتس وزیر دفاع سابق آمریکا است که بی اعتنایی اتحادیه اروپا را یکی از دلایل سوق یافتن ترکیه طی سال های اخیر به سمت کشورهای اسلامی دانسته است.
به هر شکل، ترکیه در دوره حاکمیت اسلامگرایان تلاش دارد ضمن فاصله گرفتن از سیاستهای ژنرالهای لائیک ترک زمینه های الحاق به اتحادیه اروپا را به گونه ای دیگر فراهم آورد. یکی از ابزارهای ترکیه در راه نیل به این هدف برنامه هستهیی ایران است؛ برنامهای که پهنه ای وسیع و گسترده را برای مانور آنکارا فراهم آورده است. این کشور هم سعی داشته تا با کارت ایران به یک بازی برد برد با غرب دست بزند. چنانچه نخست وزیر ترکیه با هدف بازی با کارت ایران در معادلات بین المللی اخیراً اعلام کرد که آنکارا در رابطه با ایران سازکارهای تجارت آزاد را مشابه مناسباتی که اروپا در اختیار ترکیه قرار داده است مورد عمل قرار خواهد داد. این مناسبات تجاری از سوی منتقدان عضویت ترکیه در اتحادیه اروپایی نظیر فرانسه و آلمان اتخاذ شده است تا به جای عضویت آنکار در یورو این کشور از تسهیلات ویژه تجاری و لغو تعرفه های بازرگانی برخوردار شود. این موضعگیری زیرکانه اردوغان نشانی از نارضایتی و البته کنش مقابله ای به عدم عضویت از سوی اروپاست.
این بازی منفعت طلبانه ترکیه با کارت ایران در میز اتحادیه اروپایی یادآور توافق و تبانی روسیه با آمریکاست. البته ترکیه نیز به مانند روسیه در رویای بازیابی و احیای نقش و جایگاه یک کشور بزرگ اسلامی و بازگشت به امپراتوری عثمانی است.
این فهرست تازه از کشورها که توسط شورای امنیت ملی ترکیه ارائه شده، از سال گذشته عملی شده است. در این لیست از ایران به عنوان کشوری که تهدیدی خاص علیه ترکیه محسوب می شود، یاد نشده است، اما در همین لیست، شورای امنیت ملی ترکیه برای نخستین بار اسرائیل را به عنوان تهدید راهبردی برای ترکیه و نیز برای خاورمیانه تعریف کرده است؛ حذف ایران و افزودن اسراییل برای اولین بار در این فهرست صورت می گیرد.
ترکیه پیش از این نیز اقدامات اسرائیل را بزرگترین چالش استراتژیک برای ترکیه توصیف، و تاکید کرده است که سیاستهای اسرائیل را عمده ترین خطر برای تمامی خاورمیانه می داند.
این سند راهبردی که موقعیت ترکیه را در 5 سال آینده تبیین کرده است، تغییری اساسی و البته بی سابقه در دکترین سیاست خارجی و امنیت ملی ترکیه علیه اسراییل و نزدیکی به ایران ارزیابی می شود.
تلاشها و کنشهای ترکیه برای نزدیکی بیشتر به ایران در حالی با استقبال تهران مواجه شده است، که اروپا و امریکا بر سیر انتقادات فزاینده خود از این کشور افزوده اند. چنانچه باراک اوباما، رییس جمهوری امریکا در تماس تلفنی با عبدالله گل، همتای ترکش از نزدیکی بیش از پیش این کشور به ایران ابراز نگرانی کرده بود، اما ظاهراً جذابیت ها و علاقه مندی های رابطه به ایران به میزانی است که ترکیه سرزنش های انتقاد آمیز واشنگتن و بروکسل را به جان خریده است و در راه توسعه و تحکیم روابط با تهرانی قدم برمی دارد که این روزها با خواست جامعه جهانی برای تحریم و تنبیه مواجه است.
مردی که دیگر بیمار نیست!
ترکیه دیروز بعد از پشت سر نهادن چندین دهه مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی که طی آن کشور بازمانده از امپراطوری عثمانی به مرد بیمار اروپا شهرت یافته بود، به ترکیه امروزی تبدیل شده است که یکی از ۲۰ قدرت بزرگ اقتصادی دنیا به شمار می رود. البته موفقیتهای ترکیه تنها در عرصه اقتصادی نیست، رجب طیب اردوغان سال 2009 بعنوان موفق ترین رهبر خاورمیانه نیز انتخاب شد و دیپلماسی ترکها همواره مورد تایید بسیاری از کشورهای قرار گرفته است. ترکیه اگر چه در این دیپلماسی راه نزدیکی به مسلمانان را در پیش گرفته است، اما همچنان در رویای الحاق به جامعه اروپاییان است؛ این رویا باعث انتظار بیش از یک دهه ای ترکها شده است. در طول این سالها نرمش و کرنش ترکیه در مقابل یورو به نتیجه ای نینجامیده است. از این رو شاید به ناچار و برای اثبات توانمندی ها و قابلیت های ورود به جامعه اروپایی به جامعه اسلامی نزدیکی شده است. در کنار توسعه تعاملات سیاسی این کشور در عرصه اقتصادی نیز از راه عادی سازی روابط خارجی خود و با تکیه بر توسعه اقتصادی و انسانی پایدار توانست عصر تجربه تورم نجومی سالانه را پشت سر گذارد و اینک با درآمد ارزی سالانه بالغ بر 130 میلیارد دلار به عنوان عضو گروه ۲۰ در ردیف قدرتهای جهانی قرار گیرد. البته جایگاهی که ترکیه در جمع 20 قدرت اقتصادی برای خود فراهم ساخته است نسبت به همسایه غربی اش؛ ایران قابل مقایسه نیست. به واقع این جایگاه ترکیه در شرایطی است که این کشور با جمعیتی مساوی در مسابقه توسعه اقتصادی و انسانی با دستانی خالی تر از ایران که برخوردار از منابع و درآمدهای سرشار نفت و گاز است با فاصله زیادی پیشی گرفته است.
مناسبات اقتصادی دوجانبه
این سبقت ترکها در مسابقه اقتصادی و سیاسی از ایرانی ها شاید به نوعی به ذات و ماهیت آنها برگردد. چنانچه بازخوانی نمودار همکاری های دوجانبه ترکیه و ایران در طول 3 دهه اخیر و در ماتریس تحولات منطقه ای از جنگ تحمیلی گرفته تا تحریم اقتصادی نموداری از مصلحت گرایی سیاسی و منفعت طلبی بازرگانی بوده است. به واقع ترکیه با درک جایگاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ایران در جغرافیای غرب آسیا و خاورمیانه سعی کرده به تحکیم پیوندهای بازرگانی و تجاری با تهران به منظور تثبیت جایگاه و نقش خود بپردازد. در این راستا نیز مناسبات اقتصادی دوجانبه همواره رشد چشمگیری داشته است. چنانچه در ادامه این روند حجم مبادلات تجارت خارجی ایران و ترکیه در سال ۲۰۰۸ نیز افزایش یافت و از مرز ۱۵ میلیارد دلار گذشت. البته سال 2009 ضمن کاهش حجم تجارت خارجی ایران مبادلات با ترکیه نیز به ۱۰ میلیارد دلار کاهش یافت. در حال حاضر نیز موازنه تجارت خارجی میان ایران و ترکیه، به دلیل صادرات حامل های انرژی نظیر گاز و نفت به نفع ایران است. البته ترکیه تلاش دارد تا با افزایش حجم صادرات کالاهای مصرفی این موازنه را به سود خود تغییر دهد. با این وجود حجم مبادلات تجاری ایران و ترکیه در در 6 ماه اول سال 2010 به رقم 4/5 میلیارد دلار رسیده است، در حالی که این رقم در دوره مشابه سال 2008 معادل 7/5 میلیارد دلار بوده است. البته این کاهش حجم مبادلات تجاری به نوعی تابعی از شرایط اقتصادی بین المللی است، چرا که شرایط یک سال اخیر که گریبانگیر اقتصاد جهانی شده است بر روابط اقتصادی دو کشور نیز اثر گذاشته است و بر این اساس حجم مبادلات بازرگانی در سال جاری به کمتر از میزان قبلی رسیده است.
با وجود مناسبات اقتصادی دو کشور، اما رقبای دیگری در ابتدای لیست شرکای اقتصادی جای گرفته اند. چنانکه به قول مهدی غضنفری وزیر بازرگانی جمهوری اسلامی ایران چهاردهمین شریک صادراتی و دهمین شریک وارداتی ترکیه است و ترکیه نیز هفتمین شریک صادراتی و دهمین شریک وارداتی ایران است.
شاید همین مسئله سبب واکنش انتقاد آمیز رحیمی در دیدار اخیرش با اردوغان شد؛ معاون اول رئیس جمهور در این دیدار با انتقاد نسبت به اینکه مبادله تجاری 11 میلیارد دلاری بین کشورهای ایران و ترکیه شایسته دو کشور نیست، از هدف گذاری 30 میلیارد دلاری تجارت بین این دو کشور خبر داد. البته در این دیدار رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه با محمدرضا رحیمی، معاون اول رییس جمهور ایران اعلام شد که حجم مناسبات دوجانبه ظرف 5 سال آینده قرار است، سه برابر شود.
مناسباتی دوستانه و مشترک
سفر اخیر محمدرضا رحیمی معاون اول رییس جمهور ایران به ترکیه تنها یکی از سفرهای متعدد مقامات دو کشور ایران و ترکیه است. در طول یک اخیر و پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم این سفرها افزایش یافته است. این رفت و آمدها و آمد و شدهای دیپلماتیک متقابل و عموماً متعدد مقامات دو کشور با دستورکارهای انرژی، امنیت، پرونده هسته ای ایران، خاورمیانه در کنار علاقه مندی اقتصادی صدور گاز ایران و سرمایه گذاری نفتی و گازی ترکیه صورت می گیرد. حجم بالای مراودات سیاسی و مناسبات اقتصادی ترکیه با ایران البته بارها با انتقاد و اعتراض غرب مواجه شده است، اما رجب طیب اردوغان که 8 سال است نخست وزیری ترکیه را بر عهده دارد در مصاحبه با گاردین محمود احمدی نژاد را دوست ما خوانده و تاکید کرده است که به عنوان دو دوست تا به حال روابط بسیار خوبی داشته و با هیچ مشکلی رو به رو نشده ایم.
واقعیت امر هم گویای همین نکته ای است که اردوغان بر آن تاکید می کند؛ ایران و ترکیه تاکنون روابط خوبی داشته و با مشکل خاصی مواجه نشده اند. چنانچه سیری کوتاه در بایگانی روابط دو کشور گویای سابقه ای طولانی در مناسبات دوستانه و صلح آمیز دو کشوری است که به قول عبداله گل، رییس جمهور ترکیه دو کشور در طول 4 قرن اخیر هیچ تخاصم و تنشی را تجربه نکرده اند. در مقابل نیز به همین میزان و بیشتر همکاری و مراوده را تجربه کرده اند. نداشتن پایگاه مخالفین و اپوزیسیون دو کشور در خاک کشور دیگر تا حدی باعث همکاری های امنیتی دو کشور در مبارزه با گروههای تروریستی شده است. حزب کارگران کردستان ترکیه و نیز گروه پژاک، شاخه ایرانی آن که در ترکیه و ایران به فعالیت های تروریستی مبادرت می کنند تنها یکی از سرفصل های همکاری های امنیتی است که باعث پیوندهای تنگاتنگی اطلاعاتی شده است. وجود مشترکات دینی و مذهبی، تاریخی و فرهنگی و عضویت در پیمانهای سیاسی و اقتصادی نظیر سازمان کنفرانس اسلامی و جنبش غیرمتعدها (نم) سبب پیوند روابط و مناسبات دوستانه و عمیق دو کشور همسایه و مسلمان ایران و ترکیه شده است؛ روابطی که از آن به عنوان روابط دو برادر یاد می شود و بسیاری این روابط را برادرانه می دانند که در آن ترکیه البته می کوشد نقش برادر بزرگتر را ایفا کند. البته این روابط رو به رشد تحت تاثیر تحولات 2 ساله اخیر خاورمیانه عربی عموماً و تحولات سوریه خصوصاً دستخوش تنش و چالش شده است.
دوری از اسراییل و نزدیکی به ایران
هرمونتیکشناسی سیاسی و امنیتی آنکارا حداقل در طول نیم دهه اخیر بازگوی اتخاذ دیپلماسی ابهام و تردید از سوی ترکهاست. نزدیکی بیش از حد به سیاست های میلیتاریستی ایالات متحده و حمایت از سیاست سرکوب اسراییل تا حدی به عدم اعتماد دوستان مسلمان ترکیه از سویی و از سوی دیگر فاصله گرفتن متحدان نظامی و سیاسی اروپایی ترکیه شده بود. ترکیه که به اسب تراوای کاخ سفید در ناتو، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، معروف است سعی داشته تا ضمن دوری از اسراییل به کشورهای اسلامی نزدیک شود؛ فصل ممیزی همسان انگاری با جامعه اسلامی نیز به مسئله فلسطین و اسراییل برمی گردد.
ترکیه این مسئله را به خوبی متوجه شده است و در طول این سالها تلاش داشته تا با دوری رسانه ای از اسراییل برادری خود را برای جامعه مسلمانان به اثبات رساند.
به واقع دوری رسانه ای ترکیه از اسرائیل که از اجلاس جهانی اقتصاد در داووس سوییس و درگیری لفظی اردوغان با پرز آغاز شد طی روزهای پس از حمله اسراییل به ناوگان آزادی تشدید شد، اما ضمن حفظ سرفصلهای همکاریهای اصلی و همچنین عادیسازی روابط آنکارا با ایروان به تثبیت موقعیت ترکیه در منطقه بیش از پیش افزوده است. به واقع شاید بتوان گفت که روابط ترکیه با ایران به نوعی تابعی از روابط این کشور با امریکا و اسراییل است. به طوری که هر زمان روابط ایران و ترکیه توسعه یافته این کشور بیشتر از اسراییل فاصله گرفته، و هر گاه نیز با اسراییل به سمت توسعه مناسبات حرکت کرده، سطح روابطش با ایران پیشرفت چشمگیری نیافته است. یک نمونه از این پاندول معکوس روابط ترکیه با اسراییل در 3 سال پیش رخ داد؛ حمله نیروهای اسرائیلی به کشتی های حامل کمک های انسان دوستانه برای غزه که تحت محاصره زمینی و دریایی قرار دارند با واکنش های گسترده ای در جهان روبرو شده است که شدت این واکنش ها در ترکیه بیشتر بود. البته روابط ترکیه و اسرائیل که از متحدان راهبردی به شمار می روند پس از سال ۲۰۰۸ و حمله اسرائیل به نوار غزه دچار تنش شد و به سردی گرایید. پس از آن و در ژانویه ۲۰۰۹ رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه در جریان یک گفت و گوی رسانه ای با شیمون پرز رییس جمهور اسرائیل در حاشیه جلسات مجمع جهانی اقتصاد در داووس سوییس به شدت عصبانی شد و جلسه را با غضب ترک کرد. نخست وزیر ترکیه در این دیدار و در سخنان خود حملات اسرائیل به نوار غزه را محکوم کرد که در اثر آن ۱۴۰۰ فلسطینی کشته شده بودند. پس از این رویداد نیز مناسبات آنکارا و تل آویو تیرگی دیگری را تجربه کرد؛ این بار حمله کماندویی اسراییل به ماوی مرمره که در آن 8 تبعه ترک کشته شدند، این تنش را تشدید کرد. توقف مانور نظامی مشترک بین اسراییل و ترکیه، توقف پخش یک سریال ضداسراییلی در تلویزیون ترکیه، عذرخواهی اسراییل از ترکیه به خاطر برخورد نامناسب با سفیر ترکیه و رویدادهای نه چندان دوستانه دیگر باز هم روابط دو کشور را متشنج تر ساخت. حمله اخیر رژیم صهیونیستی به نوار غزه نیز با انتقاد شدید ترکیه مواجه شد.
مواضع دوگانه گل و اردوغان
به موازات دوری ترکیه از اسراییل و بعد هم آمریکا و اروپا این کشور به ایران و دیگر کشورهای منطقه و مسلمان نزدیک شده است؛ در این میان ضریب و نرخ نزدیکی به ایران افزونتر بوده است. عمده این همکاریهای ایرانی و ترکی در قالب مناسبات تجاری و بازرگانی قابل تعریف و تبیین است. البته ایران نیز متقابلاً از گسترش روابط تجاری با ترکیه استقبال می کند، چرا که گسترش و توسعه روابط تجاری و مالی با ترکیه یک گذرگاه مناسب برای ورود تهران به شبکه مالی و اعتباری اروپاست. از این رو احمدی نژاد با توجه به انعطاف موجود، طی دیدار اخیر خود از ترکیه، علاقه مندی ایران را به استفاده از پولهای محلی بجای ارزهای معتبر بین المللی در مبادلات دو جانبه مورد تاکید قرار داد.
بر این مبنا باید گفت که منفعت طلبی ترکها در مواجهه با ایران سبب شده تا آنکارا به تهران نگاهی تجاری داشته باشد که در لعابی از دیپلماسی پوشیده است. ترکیه پس از تصویب قطعنامه 1929 شورای امنیت سازمان ملل متحد سعی در تقویت مناسبات و مراودات تجاری و بازرگانی با ایران کرده است. بسیاری بر این باورند که در صورت افزایش حجم صادرات کالاهای مصرفی به ایران، ترکیه می تواند بدون نقض تحریم های شورای امنیت، اقدامات تنبیهی جامعه جهانی علیه ایران را تا حدود قابل ملاحظه ای خنثی سازد. این در حالی است که ایالات متحده، اتحادیه اروپایی، کره جنوبی، امارات، ژاپن، کانادا و استرالیا نیز دست به تصویب تحریم های یک جانبه و مضاعفی علیه ایران زده اند. اما ترکیه با وجود رایزنی های فشرده آمریکا و اروپا تاکنون در عمل به جبهه تحریمهای علیه ایران نپیوسته و در جهت اجرای مفاد قطعنامههای تحریمی شورای امنیت علیه ایران اقدام خاصی را صورت نداده است. چنانچه آنکارا اعلام کرده است که صادرات کالاهای مصرفی به ایران را طی 5 سال آینده تا ۳۰۰ در صد افزایش خواهد داد. این رویکرد ترکیه البته مورد انتقاد غرب نیز قرار گرفته است، چنانچه استیوارت لوی معاون وزیر خزانه داری آمریکا در سفر به این کشور مراتب اعتراض واشنگتن را نسبت به دور زدن تحریم های علیه ایران از سوی این کشور اعلام داشت. اما ظفر چاغلایان وزیر تجارت خارجی ترکیه تاکید کرده بود که آنچه مشخص است، این است که هیچ یک از بانکهای ترکیه و یا شرکت های بازرگانی و تجاری تحریم های شورای امنیت و ممنوعیت هایی که در تحریم ها ذکر شده را زیر پا نگذاشته اند.
از سوی دیگر و در حالی که در راستای اجرای قطعنامه های تحریمی شورای امنیت علیه ایران تاکنون تنها ۳۴ کشور به تصویب قوانین داخلی در این مورد مبادرت ورزیده اند، ترکیه با داشتن یکی از کرسی های غیردائم شورای امنیت در این لیست قرار ندارد.
این رفتارهای دوگانه ترکیه البته انتقاد و اعتراض غرب را به همراه آورده است، اما آنکارا نیز به مانند مسکو به موضعگیریهای دوجانبه سعی دارد بار این انتقادات فزاینده را خنثی کند. چنانچه عبدالله گل به مانند ولادیمیر پوتین رویکردی اروپایی و امریکایی دارد و رجب طیب اردوغان نیز همانند دیمیتری مدودف نگاهی ایرانی و اسلامی دارد. با این وجود در مقابل عدم رضایت غرب نسبت به رفتار فرصت طلبانه ترکیه در قبال ایران عبدالله گل رییس جمهور آن کشور اظهار داشت که در رابطه با برنامه های هستهیی ایران، این کشور می باید مصوبات شورای امنیت را رعایت کند.
از این رو به باور بسیاری مواضع دوگانه بعضاً رئیس جمهور و نخست وزیر ترکیه در قبال پرونده هستهیی و پذیرش و یا عدم پذیرش تحریمهای غرب علیه ایران موضوعی است که برخی آن را سیاست این کشور در راستای کسب حداکثر منافع از سوی ایران و غرب ارزیابی میکنند.
همه چیز برای عضویت در اتحادیه اروپایی
با این وجود نمیتوان همه علاقهمندیهای ترکیه در توسعه روابط با ایران را تنها در چارچوب جذابیتهای تجاری و بازرگانی دانست. ترکیه پس از به قدرت رسیدن حزب اسلامگرای عدالت و توسعه در سال 2002 سیاست چرخش به خاور نزدیک و خارج نزدیک را در دستور سیاست خارجی خود قرار داده است؛ سیاستی چندجانبه که همزمان با شروع مذاکرات الحاق به اتحادیه اروپایی تلاش داشته با اسراییل، سوریه و ایران روابط خود را گسترش دهد. این راهبرد چندبخشی تلاش می کند تا ترکیه را به نقطه ثقل و کانون تمرکز معادلات منطقه ای پیوند زند. آنکارا از این رهرو تلاش دارد تا با اتخاذ مواضع بیطرفانه و میانجی گرانه به مثابه یک میانجی در مناقشات و تنش های منطقه ای ظاهر شود، تا از این طریق به زعم طراحان استراتژی سیاست خارجی ترکیه به عنوان یک قدرت منطقه ای تاثیرگذار خود را به بازیگران فعال منطقه ای و فرامنطقه ای دیکته کند. غایت عالی و ایده آل نهایی ترکها هم پیوستن به اتحادیه اروپایی است. ترکیه در اتخاذ این راهبرد می کوشد تا وزن سیاسی و اقتصادی آنکارا را بالا برده و بتوانند مخالفان سنتی ترکیه نظیر فرانسه را که باعث شده اند آنکارا بیش از یک دهه در پشت دیوار ستبر الحاق به یورو به انتظار بشیند را مجاب کنند که دارای نقشی بااهمیت و پیش برنده در بحران های منطقهای است.
به واقع ترکیه پس از به قدرت رسیدن اسلام گرایان به این نتیجه رسیده که با روند هارمونی رویدادها و داشته های کنونی نمی تواند به عضویت اتحادیه اروپایی درآید. چرا که یورو در موضع انتخاب دست به انتخاب ترکیه که درگیر مشکلات اقتصادی و امنیتی بود، نمی زند. از این رو ترکیه روی به سمت کشورهای اسلامی آورد تا با تقویت جایگاه و نقش سیاسی و اقتصادی خود این بار کشورهای اروپایی را مجاب کند که به عضویت این کشور در اتحادیه اروپایی آری بگویند.
به باور بسیاری یک از محرکه های نزدیکی ترکیه به سوی کشورهای اسلامی موضع گیری کشورهای اروپایی است. یکی از این افراد رابرت گیتس وزیر دفاع سابق آمریکا است که بی اعتنایی اتحادیه اروپا را یکی از دلایل سوق یافتن ترکیه طی سال های اخیر به سمت کشورهای اسلامی دانسته است.
به هر شکل، ترکیه در دوره حاکمیت اسلامگرایان تلاش دارد ضمن فاصله گرفتن از سیاستهای ژنرالهای لائیک ترک زمینه های الحاق به اتحادیه اروپا را به گونه ای دیگر فراهم آورد. یکی از ابزارهای ترکیه در راه نیل به این هدف برنامه هستهیی ایران است؛ برنامهای که پهنه ای وسیع و گسترده را برای مانور آنکارا فراهم آورده است. این کشور هم سعی داشته تا با کارت ایران به یک بازی برد برد با غرب دست بزند. چنانچه نخست وزیر ترکیه با هدف بازی با کارت ایران در معادلات بین المللی اخیراً اعلام کرد که آنکارا در رابطه با ایران سازکارهای تجارت آزاد را مشابه مناسباتی که اروپا در اختیار ترکیه قرار داده است مورد عمل قرار خواهد داد. این مناسبات تجاری از سوی منتقدان عضویت ترکیه در اتحادیه اروپایی نظیر فرانسه و آلمان اتخاذ شده است تا به جای عضویت آنکار در یورو این کشور از تسهیلات ویژه تجاری و لغو تعرفه های بازرگانی برخوردار شود. این موضعگیری زیرکانه اردوغان نشانی از نارضایتی و البته کنش مقابله ای به عدم عضویت از سوی اروپاست.
این بازی منفعت طلبانه ترکیه با کارت ایران در میز اتحادیه اروپایی یادآور توافق و تبانی روسیه با آمریکاست. البته ترکیه نیز به مانند روسیه در رویای بازیابی و احیای نقش و جایگاه یک کشور بزرگ اسلامی و بازگشت به امپراتوری عثمانی است.
گردآوری: گروه خبر سیمرغ
www.seemorgh.com/news
منبع: isna.ir
مطالب داغ سایر بخش ها:
بالاگرفتن درگیریها در ایرلند شمالی همزمان با حضور کلینتون
قیمت دلار افزایش و یورو کاهش یافت
آتشسوزی گسترده انباری در میدان راهآهن
"الهه وحشت" به دست اسد رسید/ عکس
آمانو: توافق ایران و ۱+۵ ربطی به پاسخگویی ایران به آژانس ندارد
