باطلاق افغانستان
روند بهبود وضعیت امنیتی افغانستان طی سال گذشته با دشواری‌های بسیاری همراه بود. طی هشت سال گذشته جامعه بین‌المللی دهها هزار سرباز امدادگر و نیروهای آموزشی پلیس را به افغانستان اعزام كرده است. تلاش برای اعزام نیرو به افغانستان در حالی صورت می‌گیرد كه وضعیت امنیتی این كشور در سال 2009 با بهبود كمی همراه بود و حتی در برخی زمینه‌ها شاهد وخیم‌تر شدن اوضاع امنیتی بودیم. بدتر شدن اوضاع افغانستان در حالی است كه باراك اوباما، رییس جمهور آمریكا، در آغاز فعالیتش پایان دادن به جنگ افغانستان را یكی از برنامه‌های اصلی دولت خود خوانده بود.
اوباما دو ماه بعد از آن كه وارد كاخ سفید شد، از استراتژی جدید جنگی خود خبر داد؛ استراتژی‌ای كه شامل آموزش بهتر و قوی‌تر نیروهای امنیتی افغانستان، بازسازی بیشتر و تلاش برای مبارزه با افراطیون بود، همانند اقداماتی كه سال 2007 در عراق انجام شد. این تغییر استراتژی در حالی صورت گرفت كه پایان سال نتیجه‌ای متفاوت از آنچه كه برآورد شده بود به دست آمد، یعنی با حدود 100 هزار سرباز نیز بهبودی در اوضاع افغانستان حاصل نشد. طالبان كنترل بسیاری از مناطق را به دست گرفت و هم چون سابق 90 درصد تولید خشخاش در افغانستان صورت می‌گیرد. وضعیت امنیتی نیز در بسیاری از مناطق نسبت به گذشته وخیم‌تر شد، به گونه‌ای كه تنها در ماه اوت بیش از 1500 غیر نظامی كشته شدند و هفته‌های قبل و بعد از انتخابات ریاست جمهوری خونبا‌ترین زمان‌ها از تهاجم سال 2001 بود.
انتخابات نقطه‌ی عطف سیاسی سال 2009 در افغانستان بود. جامعه بین‌المللی مردم افغانستان را به رفتن به پای صندوق‌های رای دعوت كرد و بعد از آن از بروز تقلب‌های گسترده انتخاباتی سخن به میان آورد و در پایان نیز انتخاب مجدد حامد كرزای را تبریك گفت! گرچه وی تنها توانست 18 درصد آراء دارندگان حق رای را به خود اختصاص دهد.
اكنون نیز مساله‌ی تردید برانگیز و مشكوك این است كه آیا 30 هزار سرباز اضافی آمریكا كه به زودی در افغانستان مستقر خواهند شد، در كنار 50 هزار سرباز كشورهای عضو ناتو خواهند توانست برآورنده خواست افغان‌ها باشند و افغان‌ها خواهند توانست نهایتا روی آرامش را به خود ببیند. البته زمان برای تحقق چنین هدفی بسیار اندك می‌باشد.
پاكستان به دنبال ثبات
از مهمترین تغییراتی كه طی سال 2009 در پاكستان ایجاد شد، تغییر رویه یا به عبارتی سنت شكنی آصف علی زرداری، رییس جمهور پاكستان، نسبت به مقامات سابق خود بود. وی نه كشورش را به عنوان مقر ویژه‌ی آمریكا معرفی كرد و نه از طالبان اعلام حمایت كرد.
طی سالی كه گذشت، پاكستانی‌ها به این نتیجه دست یافتند كه افراطیون نه تنها تهدیدی برای مناطق مرزی افغانستان و پاكستان هستند، بلكه برای مناطق مهم داخل پاكستان نیز تهدید جدی محسوب می‌شوند. اتفاقاتی كه از سوی طالبان در دره سوات صورت گرفت و تلاش آنها برای ایجاد رژیمی در سراسر پاكستان، نمونه‌ای از این تهدید‌ها بود؛ چرا كه افراطیون مسلح اوایل سال از دره‌ی سوات به سمت مناطق همجوار شروع به حركت كردند. دولت پاكستان نیز با واكنش بسیار سخت علیه طالبان وارد عمل شد.
علاوه بر این، باراك اوباما در ماه آوریل تهدید كرد در صورتی كه پاكستان علیه طالبان شدت عمل بیشتری به خرج ندهد، دولت آمریكا وارد عمل خواهد شد.
در سه ماه پایانی سال نیز انفجارهای خونباری این كشور را تكان داد. اسلام آباد در ماه اكتبر لازم دید كه تهاجم گسترده‌ی دیگری را آغاز كند. حدود 28 هزار سرباز به استان‌های ناآرام وزیرستان جنوبی وارد شدند و به مقابله با 10 تا 15 هزار عضو طالبان و القاعده پرداختند. مطمئنا طالبان نیز به این زودی‌ها تسلیم نخواهد شد و پاكستان به عنوان یك قدرت اتمی هم چنان در جستجوی ثبات است.
خاورمیانه، شكست ابتكار عمل‌های اوباما
سال 2009 در خاورمیانه در حالی به پایان می‌رسد كه آغاز این سال در خاورمیانه با جنگ اسراییل علیه نوار غزه همراه بود. در این جنگ سه هفته‌ای حدود 1000 تن كشته شدند و اسراییل متهم به ارتكاب جنایات جنگی شد. همزمان با روی كار آمدن اوباما نیز وی اعلام كرد كه بار دیگر فرآیند صلح خاورمیانه را به جریان خواهد انداخت و جورج میچل را به عنوان میانجی صلح خاورمیانه برگزید. وی در ماه ژوئن در قاهره با یك سخنرانی با دنیای اسلام سخن گفت.
اوباما، بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسراییل را مجبور به پذیرش راه‌حل تشكیل دو كشور مستقل (اسراییل و فلسطین) كرد و محمود عباس رییس ضعیف تشكیلات خودگردان را به توقف شهرك سازی‌های اسراییل در كرانه غربی رود اردن و بیت‌المقدس شرقی و به عنوان پیش شرط مذاكرات صلح امیدوار كرد. این در حالی است كه اسراییل هم‌چنان به شهرك سازی‌های خود ادامه می‌دهد.
هیلاری كلینتون، وزیر امور خارجه آمریكا، اوایل ماه نوامبر بار دیگر بر لزوم توقف شهرك سازی‌ها تاكید كرد. در پایان ماه نوامبر نتانیاهو از توقف 10 ماهه‌ی شهرك سازی‌ها خبر داد، البته تنها در كرانه‌ی غربی رود اردن و البته نه به طور كامل.
عباس نیز برای آنكه از كاهش بیشتر محبوبیت خود جلوگیری كند، خبر داد كه بار دیگر برای حضور در انتخابات ریاست تشكیلات خودگردان در ژوئن 2010 كاندیدا نخواهد شد. با این حال این نیات خیر تغییری در اوضاع خاورمیانه ایجاد نكرد. باید این واقعیت را دریافت كه دگرگونی باید برآمده از خود این منطقه باشد.
عراق، بازگشت ترور
شهرهای عراق تا حدودی شامل بهبود اوضاع امنیتی بود. در شهرهای این كشور نشانه‌های رشدی آرام به همراه گرسنگی و خستگی از جنگ وجود دارد. نیروهای جنگی آمریكا از شهرهای عراق عقب نشینی كرده‌اند و قرار است در اوت سال 2010 نیز از تمام این كشور خارج شوند.
بهبود شرایط نسبی در عراق در حالی انتظار می‌رود كه بغداد، پایتخت عراق، در ماه‌ها و هفته‌های گذشته با انفجارهای مكرری همراه بوده است، به گونه‌ای كه مساجد شیعیان و بازار خرید این كشور به خاك و خون كشیده شد.
در این حملات صدها تن كشته شدند. عاملان انفجارها و دولت سهم زیادی در تنش‌های جدید در عراق دارند، چرا كه دولت با سستی در مجازات‌های قانونی، در راستای رفع تنش و حل اختلافات داخلی اهمال كرده است.
در بین 750 هزار نیروی امنیتی عراق اكنون ارتشاء موج می‌زند، به گونه‌ای كه برای عاملان انتحاری این مساله بدون هیچ مشكلی امكان پذیر شده است كه تا مرزهای منطقه سبز (الخضراء) بغداد نفوذ كنند. این مساله این تردید‌ها را در بین مردم عراق ایجاد كرده است كه آیا آنها می‌خواهند یا اساسا می‌توانند بدون كمك آمریكایی‌ها از عهده‌ی تروریست‌ها برآیند؟
دیدی كلی به تحولات عراق نیز از توافق اهل تسنن و شیعیان بر سر قانون انتخابات جدید در اوایل ماه دسامبر خبر دارد. طبق این قانون، انتخابات پارلمانی هفتم ماه مارس 2010 برگزار می‌شود، اما این كه این انتخابات همراه با صلح و دموكراسی باشد هنوز نامشخص است.
كره شمالی، ادامه تنش
جامعه بین‌المللی در ابتدای سال 2009 به حل مساله كره شمالی امیدوار بود، چرا كه پیونگ یانگ در این زمینه همكاری نشان داد.
چند دور مذاكرات شش جانبه هسته‌ای درباره‌ی كره‌ی شمالی برگزار شد؛ مذاكره‌ای كه دور میز آن ژاپن، روسیه، چین، كره جنوبی و آمریكا در مورد برنامه‌ی بحث انگیز اتمی كره شمالی بحث می‌كردند. این به معنای آن بود كه این كشور فقیر آسیای شرقی بار دیگر كالاهای كمكی، مواد غذایی و سوخت دریافت خواهد كرد. در تابستان سال 2008 كره شمالی آمادگی خود را برای شفاف سازی در مورد برنامه هسته‌یی‌اش اعلام كرد و بعد از آن آمادگی خود را برای توقف فعالیت نیروگاه اتمی یانگ بیون اعلام كرد.
این در حالی است كه پایان سال 2008 بار دیگر همكاری‌های كره شمالی دچار تزلزل شد. كره شمالی با رد درخواست واشنگتن برای بازرسی سرزده از نیروگاه هسته‌ای‌اش، بار دیگر روند مذاكرات را دچار توقف كرد و به دنبال این مساله نیز در پیونگ یانگ بار دیگر لفاظی‌های جنگ مطرح شد.
در آوریل سال 2009 دولت كره شمالی به آزمایش موشك‌های دوربرد پرداخت و از شروع به كار دوباره یانگ بیون خبر داد.
كره شمالی در ماه مه بار دیگر موشك‌های كوتاه برد را آزمایش كرد و به آزمایش موفقیت آمیز یك سلاح اتمی پرداخت.
این مساله باعث شد كه اوباما، استیون بوسوورث فرستاده ویژه خود در امور هسته‌ای پیونگ یانگ را به كره شمالی اعزام كند.
وی پیشنهاد كرد كه آتش بسی كه بعد از پایان جنگ دو كره در سال 1953 منعقد شد، با یك قرارداد صلح جدید جایگزین شود.
كره شمالی با ابراز علاقه نسبت به این پیشنهاد، بار دیگر در مسیر بازگشت به مذاكرات شش جانبه و احتمال برخورداری از كمك‌های مالی قرار گرفت. البته پیونگ یانگ اعلام كرد كه دیگر از برنامه‌موشكی و هسته‌ای خود صرف نظر نمی‌كند.
كنگو، سربازان كلاه آبی خسته از جنگ
جمهوری دموكراتیك كنگو كه طی سال‌های گذشته با چندین بحران و جنگ داخلی به طور همزمان درگیر بوده است، در سال 2009 با چند خبر خوش مواجه شد.
یكی از اخبار خوش مربوط به دستگیری رهبر شورشیان جنبش توتسی توسط دولت رواندا یعنی كشور همسایه بود و دیگری دستگیری دو تن از رهبران شورشیان هوتو كه مدت‌ها در آلمان زندگی می‌كردند. دولت آلمان تلاش می‌كند كه این دو را به دلیل جنایت جنگی علیه بشریت محاكمه كند.
خبر سوم نیز می‌تواند این باشد كه جای این امیدواری وجود دارد كه كشورهای كنگو و رواندا در آینده‌ای نزدیك با توافق با یكدیگر علیه شورشیان در شرق كنگو وارد عمل شوند. این توافق نیز گر چه نسیم ملایم بهبود اوضاع اقتصادی - سیاسی بین دو كشور است، اما به لحاظ نظامی یك فاجعه محسوب می‌شود، چرا كه نه ساختار رهبری و هدایت این شورشیان قابل نابودی است و نه می‌توان حدود شش هزار عضو این گروه را خلع سلاح كرد و نیروهای رواندا نیز به سختی عقب نشینی می‌كنند. شبه نظامیان هوتو بار دیگر مواضع خود را در شمال كیوو (استانی در جمهوری دموكراتیك كنگو كه آوارگان رواندایی هوتو نیز در این منطقه حضور دارند) تصرف كرده و انتقام خود را از اقلیت توتسی خواهند گرفت. شبه نظامیان توتسی به كوه‌های سمت رواندا عقب نشینی می‌كنند، چرا كه آنها از یكپارچگی و انطباق با جامعه خودداری می‌كنند.
طی 12 سال گذشته در كنگو حدود شش میلیون تن از پیامد‌های جنگ و خشونت كشته شده‌اند، صدها هزار تن نیز آواره هستند و سربازان كلاه آبی سازمان ملل نیز از شرایط مستاصل شده‌اند. اگر چه چندین هزار سرباز آمریكایی در این منطقه مستقر هستند و از كشورهایی چون اروگوئه، نپال، مراكش و سنگال در این منطقه مستقر هستند، اما برای آن كه در یك كشور دیگر علیه شورشیان وارد عمل شده و غیر نظامیان را نجات دهند، تجارب اندك و سلاح كمی دارند. در این میان جهان بی‌هیچ اقدامی به تحولات این منطقه می‌نگرد. سه سال و نیم بعد از گذشت انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری كنگو، این كشور هم چنان یك كشور شكست خورده است.
سودان، تداوم بحران
در بزرگترین كشور قاره آفریقا، وضعیت فوق‌العاده به عنوان وضعیت همیشگی حاكم است. اردوگاه‌های عظیم پناهندگان در غرب دارفور، درگیری‌های جدید در جنوب این كشور و ناامنی برآمده از حكم بین‌المللی دستگیری عمر البشیر رییس جمهور سودان.
حكم جلب عمر البشیر در حالی صادر می‌شود كه این اولین بار است كه یك دیوان بین‌المللی حقوقی علیه یك رییس جمهور مشغول به كار وارد عمل می‌شود. واكنش البشیر نیز دستور خروج 13 سازمان امدادگر از این كشور بود؛ فاجعه‌ای كه بیش از هر چیز جنوب سودان را تهدید كرد.
از لحاظ داخلی نیز این كشور اكنون آماده انتخابات آوریل سال آینده است. این انتخابات اولین انتخابات پارلمانی از 20 سال گذشته در سودان خواهد بود.
در سال 2011 نیز قرار است یك رفراندوم در مورد استقلال جنوب سودان برگزار شود. به نظر می‌رسد كه این رفراندوم راه‌حلی برای تنش‌های بین مناطق شمالی سودان كه اغلب اعراب و مسلمانان در آن زندگی می‌كنند، با مناطق جنوبی سودان باشد كه در آن آفریقایی‌های سیاه پوست و مسیحی‌ها زندگی می‌كنند. این دو منطقه از سده‌های گذشته سودان را به جنگ داخلی فرو برده بودند.
علاوه بر این در خارطوم، پایتخت سودان نیز حدود 1200 تن طی سال جاری آن هم طبق برآورد‌های سازمان ملل به دلیل اعمال خشونت جان سپردند.
در این كشور هم‌چون سابق، 5/2 میلیون تن در اردوگاه‌های آوارگان زندگی می‌كنند و طبق گزارش سازمان پزشكان بدون مرز تا حدود 250 هزار آواره در جنوب سودان با بیماری‌هایی مختلف و سوء تغذیه مبارزه می‌كنند.
75 درصد این مردم نیز به خوردن و آشامیدن كافی دسترسی ندارند و مالاریا از بیماری‌های شایع در این منطقه است.
با وجود آنكه جنگ‌های بین شورشیان و نیروهای دولتی طی ماه‌های گذشته كاهش یافته است، اما تعداد موارد دزدی و سرقت رشد صعودی داشته است.
استراتژی تعریف شده از سوی اوباما در ماه اكتبر در مورد سودان نیز با سه هدف در حال انجام است؛ 1- پایان به جنگ در دارفور، عملی شدن تفاهم نامه صلح بین خارطوم و شورشیان در جنوب این كشور به همراه تضمین‌هایی كه عدم بازگشت تروریست‌های خارجی را به سودان تضمین می‌كند.
اوباما بر خلاف جرج بوش، با اعزام اسكات گراتیانس، فرستاده ویژه خود، بر راه حل دیپلماتیك برای جنگ سودان بیشتر تاكید می‌كند.
این طور به نظر می‌رسد كه راه حل صلح، همكاری با شوررشیان و پیشنهاد تبعید برای عمر البشیر رییس جمهور سودان، قابل پیش بینی باشد. البته ابتدا باید تحریم‌ها علیه دولت سودان تمدید شود.
