سه کشور جمهوری اسلامی ایران، جمهوری فدراتیو برزیل و جمهوری ترکیه در اجلاس 17 مه 2010 مطابق 27 اردیبهشت 1389تهران دربیانیه‌ای مشترک به توافقاتی رسیدند که اهم مفادآن به شرح ذیل است...


1) امضاکنندگان بر عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای و مواد مرتبط با آن تاکید نموده و حقوق تمامی اعضا از جمله حقوق جمهوری اسلامی ایران به استفاده صلح آمیز از انرژی هسته‌ای در تحقیق، تولید و استفاده از انرژی هسته‌ای و چرخه غنی سازی برای اهداف صلح آمیز و بدون تبعیض را یادآورشدند.

2) اعتقاد راسخ بر ایجاد فضای سازنده، مثبت و غیرتقابلی است تا باعث گشایش دوره‌ای از تعامل و همکاری گردد.

3) تبادل سوخت هسته‌ای بستری برای شروع همکاری متقابل در عرصه‌های مختلف به خصوص درهمکاری هسته‌ای صلح آمیز شامل ساخت نیروگاه و رآکتورهای تحقیقاتی است.

4) بر اساس این مفاد، تبادل سوخت هسته ای، حرکتی سازنده رو به جلو و نقطه شروعی برای همکاری میان ملت هاست.این حرکت‌ها باید به تعامل مثبت و همکاری هسته‌ای صلح آمیز هدایت شود و از هر گونه تقابل اعم از اقدامات، رفتار و یا اظهارات تندی که به حقوق و تعهدات ایران بر اساس NPTلطمه می‌زند، پرهیز شود.

5) بر اساس مفاد فوق، برای تسهیل همکاری‌های هسته‌ای ذکر شده، جمهوری اسلامی ایران موافقت می‌کند که مقدار1200 کیلوگرم اورانیوم کمتر غنی شده (باغنای5/3درصد)رادر ترکیه به امانت بگذارد.این مواد در مالکیت ایران در ترکیه خواهد بود و ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی امکان نظارت بر این مواد را خواهند داشت.

6) ایران موافقت خود را با موارد فوق به آژانس بین المللی انرژی اتمی، ظرف هفت روز از طریق کانال‌های رسمی پس از تاریخ اعلام این بیانیه، اعلام می‌کند.متناسب با دریافت پاسخ مثبت گروه وین شامل کشورهای روسیه، امریکا و فرانسه و آژانس بین المللی انرژی اتمی، جزئیات بیشتر تبادل سوخت از طریق یک توافقنامه مکتوب و سازوکارهای مناسب بین جمهوری اسلامی ایران و گروه وین که به طور مشخص خود را متعهد به تحویل مقدار120 کیلوگرم سوخت لازم (باغنای20درصد)برای رآکتور تحقیقاتی تهران کرده اند، به طور مفصل تبیین خواهد شد.

7) از زمانی که گروه وین تعهد خود را مبنی برقبول شرایط این بیانیه اعلام کند، دو طرف به اجرای توافقنامه مذکور در بند شش ملزم خواهند بود.متعاقباایران نیزآمادگی خود را برای به امانت گذاشتن مقدار1200 کیلوگرم اورانیوم کمتر غنی شده مطابق با توافقنامه مذکورظرف یک ماه اعلام می‌نماید.گروه وین نیز طبق این توافقنامه متعهد می‌شودمقدار 120 کیلوگرم اورانیوم (معادل10درصدمیزان دریافت شده)مورد نیاز رآکتور تهران را ظرف یک سال به ایران تحویل دهد.

8) در صورتی که مفاد این بیانیه مورد توجه قرار نگیرد، ترکیه حسب درخواست ایران،مجموع LEU (اورانیوم کمتر غنی شده) دریافت شده از ایران راسریعاو بدون هیچگونه قید و شرطی برگشت می‌دهد.
9) ترکیه و برزیل از آمادگی مستمر جمهوری اسلامی ایران برای تداوم گفتگو با گروه 1+5 در هر مکان ازجمله به میزبانی دوکشورترکیه و برزیل درباره دغدغه‌های مشترک وبراساس تعهداتی دسته جمعی مطابق بسته و نکات پیشنهادی استقبال می‌کنند.

10) ترکیه و برزیل از رویکرد سازنده جمهوری اسلامی ایران در پیگیری حقوق هسته‌ای کشورهای عضو NPT قدردانی نموده و متقابلاً جمهوری اسلامی ایران نیزاز تلاش‌های سازنده دوکشورترکیه و برزیل، درجهت ایجاد فضای همکاری برای استیفای حقوق هسته‌ای ایران تشکرنمود.

مع الوصف، هرچند موضوعی که در اجلاس 17 مه 2010 برابربا 27 اردیبهشت 1389تهران مشترکآ به امضای سران سه کشور ایران، ترکیه و برزیل رسیده است، صرفا یک بیانیه‌ای(DECLARATION)است که به تنهایی فاقد هرگونه الزامات حقوقی بوده وبا توافقنامه ( AGREEMENT) که با الزامات و تعهدات حقوقی همراه است، کاملامتفاوت می‌باشد. اما موضوع اساسی دراین بیانیه آن است که، الزام آور شدن مفاد آن مستلزم توافق عملی گروه وین است. شایان ذکراست که در ژوئن 2009هم کشورهای گروه 1+5 و اختصاصاً آمریکا و روسیه در اجلاس وین پیشنهاد کردند که جمهوری اسلامی ایران محموله 1200 کیلوگرمی اورانیوم کمتر غنی شده (LEU) خود را به فرانسه تحویل دهد و در مقابل به میزان یک دهم آن یعنی 120 کیلوگرم اورانیوم با غنای 20 درصد برای استفاده در راکتور اتمی تهران دریافت کند.( راکتور اتمی تهران به تولید رادیوایزوتوپ‌ها برای مصارف دارویی اختصاص دارد). جمهوری اسلامی ایران با این پیشنهاد تبادل موافق بود لیکن به دلیل بی اعتمادی به کشورهای 1+5، دریافت محموله 1200 کیلویی اورانیوم 5/3 درصدی ازایران واحتمال عدم عودت آن از سوی کشورهای مورد اشاره دور از انتظار نبود. براین اساس جمهوری اسلامی ایران خواستار تضمین عینی ( OBJECTIVE GUARANTEE) بود که این موضوع ازسوی آژانس بین المللی انرژی اتمی و کشورهای 1+5 موردتوجه قرارنگرفت. براین اساس در بند پنجم از بیانیه تهران، آمده است که «جمهوری اسلامی ایران با امانت گذاری 1200کیلوگرم اورانیوم کم غنی شده (LEU) در ترکیه موافقت می‌کند» و در ادامه همان بند تاکید شده است که «این مواد در مالکیت ایران در ترکیه قرار خواهد داشت و ایران و آژانس، نظارت بر حفظ ایمنی این مواد را در ترکیه برعهده دارند» بنابراین محموله 1200 کیلویی اورانیوم 5/3 درصدی برای تسهیل در انجام تبادل و با قید «امانت» به ترکیه منتقل می‌شود.لذااین بند از بیانیه در صورتی که مورد توافق عملی گروه وین هم قرار گیرد، عملادربرگیرنده همان «تضمین عینی» خواهد بود که جمهوری اسلامی ایران درگذشته نیزبرآن تاکید داشته است. از سوی دیگر در بند 8 از بیانیه سه جانبه تهران تاکید شده است، در صورتی که مفاد این بیانیه مورد توجه و احترام قرار نگیرد واز سوی گروه وین پذیرفته نشود، ترکیه به درخواست ایران، محموله 1200 کیلوگرمی اورانیوم 5/3درصدی را بدون هیچگونه قید و شرطی وسریعا بلافاصله پس از درخواست به ایران بازمی گرداند. از نکات برجسته بیانیه سه جانبه تهران که به نظر می‌رسد بادقت لازم طرف ایرانی در بیانیه گنجانده شده است، تاکیدبراقدامات تضمینی ومشروط کردن اجرای آن به پاسخ مثبت وعملی گروه وین است.(گروه وین متشکل از سه کشور آمریکا، روسیه، فرانسه و آژانس بین المللی انرژی اتمی است). در ماده 6 بیانیه آمده است «ایران ظرف 7 روز پس از صدور این بیانیه موافقت خود را با موارد آن به آژانس اعلام می‌کند» و در ادامه همین بند تاکید شده است تبدیل بیانیه به توافقنامه و عملیاتی شدن آن مشروط به پذیرش مفاد بیانیه از سوی گروه وین است و ایران متناسب با چگونگی پذیرش گروه وین، نظر نهایی و اجرایی خود را درباره تعامل با این گروه و به طور مشخص تعهد گروه وین مبنی بر تحویل 120 کیلوگرم سوخت لازم برای راکتور تحقیقاتی تهران، اعلام می‌کند.درهمین بند،تاکید بر تعامل اجرایی متناسب وچگونگی پذیرش بیانیه از سوی گروه وین،اقدامی هوشمندانه بوده و ابهامات احتمالی را برطرف می‌کند.

بنابراین درصورت پذیرش مفاد بیانیه سه جانبه تهران توسط«گروه وین»، تحقق دستاوردهای ذیل ازحداقل انتظارات موردتصوربرای جمهوری اسلامی ایران وجوامع صلح طلب جهانی می‌باشند:
-کاهش تنشهای سیاسی- امنیتی درعرصه‌های بین المللی وگسترش اعتمادوآرامش درتعاملات میان ملتهاودولتهای صلح طلب،

-ایجاد صف بندیهای نوین در نظام بین الملل وتشکیل منظومه‌های جدید ژئوپلیتیکی با محوریت کشورهای موثر و قدرتهای نوظهور در عرصه‌های بین المللی که از انگیزه‌های فراوانی برای مشارکت در دیپلماسی جهانی و مباحث استراتژیک برخوردارهستند.

- بسترسازی جهت گسترش حوزه نفوذ ویارگیری موثرترجمهوری اسلامی ایران دربلوکها، سازمانها و نهادهای بین‌المللی.

- تقویت جایگاه و منزلت بین المللی دو کشور برزیل وترکیه درمعادلات بین المللی.

-باتوجه به مندرجات بند اول بیانیه مبنی برحق برخورداری همه کشورهای عضو NPT و از جمله جمهوری اسلامی ایران در استفاده صلح آمیز ازفعالیتهای هسته‌ای و بهره مندی بدون تبعیض ازآن دراهداف توسعه‌ای و تولید انرژی هسته‌ای که مورد تاکید قرار گرفته است،هرچندکه این بخش همواره موردتوافق نسبی آمریکا و متحدانش بوده واین حق را برای جمهوری اسلامی ایران نیزانکار نکرده اند،لیکن بعضآوتحت روندهای صرفاسیاسی مبنی براینکه ایران در فعالیتهای هسته‌ای خود قابل اعتماد نیست، همواره سعی در کارشکنی و نهایتا محروم کردن جمهوری اسلامی ایران از تمامی فعالیت‌های هسته‌ای راداشته اند.امادر ادامه همین بند به حق برخورداری ایران از «چرخه سوخت هسته ای، شامل فعالیت‌های غنی سازی» اشاره شده است.لذادر صورتی که گروه وین مفاد بیانیه تهران را بپذیرد، ادامه بهانه جوییهای صرفاسیاسی وغیرفنی- حقوقی آنان عملافاقدموضوعیت بوده ودرصورت تکرار آن که درتعارض با پذیرش مفاد بیانیه است،اقدامات آنان در نزد افکار عمومی جهانیان فاقدهرگونه توجیه لازم می‌باشد.

- در بند 4 بیانیه سه جانبه «هرگونه تقابل، اعم از اقدامات، رفتار و یا بیانیه‌های تهدیدآمیزی که به حقوق و تعهدات هسته‌ای ایران تحت معاهده NPT آسیب برساند» منع شده است. براین اساس طرفهای مقابل برای ادامه اقدامات خصمانه خود علیه فعالیت هسته‌ای ایران بافقدان توجیهات لازم مواجه می‌باشند.

- باتوجه به سوابق گذشته ودرصورت پذیرش اولیه مفاد بیانیه سه جانبه تهران، احتمال بی توجهی عملی به تعهدات مندرج درآن از سوی کشورهای یاد شده دور از انتظار نیست،دراین صورت وباتوجه به اینکه این بیانیه فقط یک تفاهم اولیه وصرفآمحملی برای دستیابی به توافقنامه رسمی است، بیانیه مذکورفاقد الزام اجرایی بوده و الزامات اجرایی آن نیز مطابق همین بیانیه موکول به توافق نهایی طرفین است.

- «گروه وین» منحصر به سه کشور آمریکا، فرانسه و روسیه نیست، بلکه «آژانس بین المللی انرژی اتمی» نیز یکی از 4 ضلع گروه وین است و قید و شروط تاکید شده در بندهای 6 و 7 بیانیه مذکورمبنی بر پذیرش مفاد آن از سوی گروه وین، شامل پذیرش آژانس بین المللی هم می‌شود که این از نکات اساسی مندرج درمفاد بیانیه است.زیراطرف اصلی و رسمی جمهوری اسلامی ایران درچالشهای هسته‌ای سالهای اخیر، آژانس بین المللی انرژی اتمی بوده وبنابراین موافقت آژانس با مفاد بیانیه تهران به مفهوم آن است که از بسیاری ادعاهای قبلی خودنیز نسبت به پرونده هسته‌ای ایران عبورکرده ومطابق اساسنامه آژانس، تصمیم‌ها و اعلام نظرهای موافق یا مخالف این نهاد بین المللی، قبل از آن که در شورای حکام به تصویب برسند فاقد ارزش قانونی بوده و رسمیت ندارند. بنابراین، آژانس بین المللی انرژی اتمی به عنوان یکی از 4 ضلع گروه وین، در صورتی می‌تواند با مفاد بیانیه سه جانبه تهران موافقت کند که این تصمیم در شورای حکام آژانس مطرح گردیده و با آن موافقت شده باشد. در این حالت -بر فرض موافقت شورای حکام،مفاد بیانیه تهران از سوی اعضای اصلی و دایمی این شورا که آمریکا، انگلیس، فرانسه، چین و روسیه از جمله آنها هستند و نیز بسیاری از کشورهای مطرح دیگر که اعضای دوره‌ای شورای حکام را تشکیل می‌دهند،مورد موافقت قرار گرفته و به تصویب رسیده است و این سند هم در صورت تصویب، می‌تواندبه یکی از دستاوردهای اصلی بیانیه تهران در طول چالشهای هسته‌ای سالهای اخیر تبدیل گردد.

- در بند 9 بیانیه به آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای گفت وگو با کشورهای 1+5 اشاره شده است که این آمادگی نکته جدیدی نیست ودرنشستهای قبلی هم مطرح گردیده، اما، در ادامه همین بند حوزه و میدان گفت وگو مشخص شده ومطرح گردیده که این گفت وگوها «حول نگرانی‌های مشترک بر مبنای تعهدات دستجمعی و براساس مشترکات دو بسته پیشنهادی» خواهد بود. تاکید بیانیه بر «مشترکات دو بسته پیشنهادی» درخور توجه است. چرا که بسته پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران، فاقد موضوعات هسته‌ای است، بنابراین آن بخش از بسته پیشنهادی 1+5 که شامل مسائل هسته‌ای است به طور طبیعی با بسته پیشنهادی ایران مشترک نبوده و نمی‌تواند در دستور کار گفت وگوهای بعدی ایران و کشورهای 1+5 قرار داشته باشد. این همان نکته‌ای است که جمهوری اسلامی ایران بارها بر آن تاکید ورزیده و چرخه غنی سازی اورانیوم و تولید سوخت خود را فاقد چانه زنی دانسته است.

- با توجه به مواردمطرح شده، احتمال چندانی برای پذیرش کامل مفاد بیانیه از سوی «گروه وین» وجود نداردوشواهدحاکی ازاصرارآنان برتوقف کامل غنی سازی وادامه صدور قطعنامه‌های بین المللی علیه ایران بااستمرارتحریمهای متعدداست.امابه نظرمی رسدکه جمهوری اسلامی ایران در هر دو حالت پذیرش یا عدم پذیرش گروه وین،مسیرمطلوبی راطی نموده است.زیرا که پذیرش بیانیه به مفهوم نفی ادعاهای قبلی دول مخالف بوده و عدم پذیرش احتمالی بیانیه ازسوی آنان نیزضمن گسترش تعارضات بین المللی وظهورصفبندیهای جدیداستراتژیکی وژئوپلیتیکی درعرصه‌های جهانی،عملا به معنای آن است که برنامه هسته‌ای ایران برای طرفهای مقابل فقط یک بهانه جویی صرفاسیاسی بوده ولذاموضوع اساسی برای آنان مقابله گسترده بانوع نظام سیاسی وحاکمیت اسلامی درایران است که درشرایط کنونی به لحاظ اینکه این شیوه ازحاکمیت موردتوجه برخی ازملتها قرارگرفته است،چگونگی مقابله باآن هم به کانون اصلی نگرانیها و اضطراب دول معارض تبدیل شده است.

بطورکلی وبعنوان یک تحلیل وارزیابی نهایی از توافق روز دوشنبه مورخ 27/2/1389که در مذاکرات سه جانبه تهران، بین ایران، ترکیه و برزیل صورت گرفته است، نقشه راه متناسب ومطلوب برای جمهوری اسلامی ایران درپیگیری واجرای مسائل هسته‌ای بایدباتوجه کامل به سیرفرازوفرودهای بین المللی واقدامات بازیگران اصلی این موضوع ونیزدقت نظرلازم دربرخی ازعبرتهاوآموزه‌های رفتاری آنان طراحی گردد.براین اساس وباتاکیدبرمباحث مطرح شده دربیانیه تهران، به نظرمی رسدکه برای جمهوری اسلامی ایران هرگونه تحول مطلوب درپرونده هسته‌ای عملامستلزم دوراندیشی سیاسی(استراتژیکی)باهدف لغوتحریمهای ایجادشده وممانعت ازگسترش تفکرات تحریم آفرین ونیزتوجه واقع بینانه به معیارهاومبانی جاری درمحیط بین الملل است که ذیلابه برخی از آنها اشاره می‌گردد:
مبنای اصلی وتعریف شده برای اقدامات ورفتارهای بین المللی رهبران کشورچین ونفوذعملی آنان درمناطق مخلف جهان براولویت محورهای اقتصادی ورشدوتوسعه اقتصادی این کشوردرعرصه‌های ملی وبین المللی قرارگرفته است.زیراباتوجه به جمعیت میلیاردی،وسعت نسبتازیادکشور،تنوع قومی- مذهبی،حساسیتهای سیاسی داخلی،شرایط خاص حاکمیتی ونوع نظام سیاسی،رشدروزافزون فن آوری وتکنولوژیهای نوین ونیزنقش آفرینی موثرآنهادرعرصه‌های گوناگون زندگی شتابان شهروندان چینی،مسئولان ورهبران این کشوربشدت ازرفتارهاواقدامات سیاسی وتحریک آمیزدرصحنه‌های بین المللی وسیاست خارجی پرهیزنموده وعملاتمام تلاش خودرابرمراقبت ازعرصه‌ای تجاری،اقتصادی ونفوذدربازارهای جهانی معطوف نموده اند.دراین شرایط کشورچین بااستفاده مناسب ازتجربیات شوروی سابق دیگرهیچ فرصتی رابرای هزینه‌های سیاسی وتکراراشتباهات رهبران کمونیست شوروی باقی نگذاشته وبسرعت درتلاش برای تامین نیازهای داخلی وتصرف بازارهای مصرفی سایرملل است.لذاباتوجه به استراتژی جهانی چین وسوابق چگونگی حضوراین کشوردرفرآیندبررسی پرونده هسته ایران، شواهدحاکی ازآن است که بلحاظ مراقبت وپرهیزجدی این کشورازحضورموثردرمسائل سیاسی وتنش زای بین المللی،جمهوری اسلامی ایران نیزباید ظرفیتها،سطوح تعاملی وحدودانتظارات خودراازاین کشوربازبینی وتبیین نمایدتاضمن حفظ وگسترش روابط متقابل باآن کشور، مانع
ازاستمرارمسیرهای فرساینده درتحقق مطالبات ملی وتامین بهینه منافع بین المللی خودگردد.

- روسیه بعنوان میراث داربلوک شرق بابقای تفکرات بجای مانده ازدوره رقابتهای جنگ سردوجهان دوقطبی، عملا درگیروضعیتی چندگانه وپیچیده درفضای داخلی وخارجی است.زیراازیکسوبایدپاسخگوی نیازهای متنوع جامعه‌ای باشدکه به تازگی لذتهای تنوع طلبی و خروج ازچنگال استبدادکمونیستی راچشیده است وازسوی دیگردرحسرت عرصه‌های جغرافیایی ازدست داده ودرکمین برای بازیابی حیات ژئوپلیتیکی گذشته می‌باشد.براین اساس اهم اقدامات سیاسی ودیپلماتیک این کشوروبویژه در روابط سالهای اخیرش باجمهوری اسلامی ایران،همواره توجه اساسی رهبران آن برتامین یکجانبه منافع متعدداین کشوربوده است.بنجویکه روندحضورومشارکت روسیه درسیرتحولات پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران مملوازرفتارهاواقدامات کاسبکاران این کشوراست.روسیه بعنوان یکی ازقدرتهای پرنفوذبین المللی که درهمسایگی ایران قراردارد،نه تنهااز روابطی مبهم وسئوال برانگیز درحافظه تاریخی مردم ایران برخورداراست،بلکه درفرآیندبررسی تعیین رژیم حقوقی دریای خزرکه بعدازفروپاشی شوروی مطرح شده وحتی درتعاملات دیپلماتیک ودیپلماسی منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران وبخصوص باحوزه آسیای مرکزی وقفقازنیزفاقدهماهنگی وهمکاری موردانتظاربوده است.بنابراین،ایران بایدضمن لزوم هوشیاری کامل درتنظیم روابط بااین همسایه مرموز،بامراقبت لازم مانع ازایجادبسترهای مناسب جهت مانور روسیه درمسائل وموضوعات سیاست خارجی این کشورگردد.

- آنچه که مسلم است معارضین وطرفهای غربی پرونده هسته‌ای ایران بلحاظ منافع متعددومشترک استراتژیکی که متقابلا آنهارابایکدیگرمرتبط نموده است،نه تنهاازرفتارهماهنگی برخوردارمی باشند بلکه باا تلاشهای گسترده برای متقاعدنمودن سایردول،نهادهاوسازمانهای بین المللی (سازمان ملل وآژانس بین المللی انرژی اتمی) جهت تکمیل تحریمهاوتوقف کامل غنی سازی درایران، مسیرکنونی خودرابااستمرارصدورقطعنامه‌های بین المللی ادامه خواهندداد.

- ایران بایدباتحریک وحمایت ازانگیزه‌های قدرت طلبی کشورهای ترکیه وبرزیل بعنوان دوکشورموثرازاعضای مجامع بین المللی(سازمان ملل وآژانس بین المللی انرژی اتمی)که اخیراباموضوع هسته‌ای ایران مرتبط شده اندونیزازشرایط وتوازن ژئوپلیتیکی موثری دردیپلماسی جهانی برخوردارمی باشند،تلاشهای گسترده‌ای رابرای فراهم نمودن بسترهای حضورعملی این دوکشوردرمجامع وکارگروههای بررسی پرونده هسته‌ای بکارگیرد.زیرادرشرایطی که این دوکشورباتلاشهای گسترده سعی برنثبیت حضورخوددرتدابیر جهانی رادارند،ورودآنهابه موضوع هسته‌ای ایران ضمن اینکه آزمونی مهم برای دفاع ازحیثیت بین المللی آنهامحسوب می‌گردد،تحقق مفادبیانیه تهران نیزمستلزم تعهداتی عملی برای این دوکشور است.لذاهرگونه پاسخی ازسوی گروه وین ویاسایرمخالفین فن آوریهای هسته ایران به بیانیه تهران، بسترسازیهای مطلوبی رابرای اجرای مانورهای متعددسیاسی- استراتژیک درسیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران فراهم می‌کندکه حداقل آن گسترش دامنه شکافهای بین المللی وایجادصفبندیهای گوناگون درصحنه سیاست جهانی باهدف ممانعت ازاجماع درتصمیمات مجامع بین المللی است.

 

 
گردآوری: گروه خبر سیمرغ
www.seemorgh.com/news
منبع:fardanews.com