چگونه می توان «نام خانوادگی» را تغيير داد؟

ایسنا: البته كه هرنامی برای خودش داستانی دارد. گاه از شغلی روایت می‌کند. گاه از موقعیت اجتماعی، گاه از اعتقادات مذهبی یا ملی، و گاه از عشق پدر و مادر به گل یا گیاه یا حیوان و کوه و درخت. از همین رو کمتر نامی مبین شخصیت خود آدمی است، بلکه بیشتر مبین منش و مشی پدر و مادر و خواست‌ها و گرایش‌های آنان است. اما طبق قانون ثبت احوال، هر نام متشكل از نام و نام خانوادگی و دارای پاره‌ای آثار حقوقی است.
سایر عناوین شخصی ‌همچون اسم نویسندگی و تخلص، كنیه و نام تجاری، تابع مقررات مربوط به نام نیست. القاب قدیم نیز همچون فخرالدوله، امین‌الملك و امثال اینها كه سابقا در ایران معمول بوده، به موجب قانون الغای القاب مصوب 1304 لغو شده است و امروز هیچگونه ارزش قانونی‌ ندارند.
به كار بردن نام هم حق و هم تكلیف است. از آنجا كه بكار بردن نام خانوادگی حق شخص است، نمی‌توان شخص را برای استفاده‌ از نام قانونی خود منع كرد. از سویی به كار بردن نام خانوادگی یك تكلیف است و انسان مكلف است با نام خانوادگی كه برای او تعیین شده و به ثبت رسیده است، خود را به مراجع قانونی معرفی كند و اسناد قراردادها را با نام خانوادگی خود امضا كند، اما انتخاب نام و تغییر آن و یا كاربردش توسط افراد دیگر گاها سوالاتی را برای مردم ایجاد می‌كند كه در ادامه به برخی از آنها پرداخته و پاسخ داده شده است.
انتخاب نام خانوادگی دیگران، اقامه دعوا به دنبال دارد
نام خانوادگی یك حق برای شخص ایجاد می‌كند كه مورد حمایت قانون است. هر كس كه نام خانوادگی او را شخص دیگری بدون حق، انتخاب و اتخاذ كند، می‌تواند در دادگاه اقامه دعوی كرده و تغییر نام خانوادگی آن شخص را بخواهد.
ممنوعیت انتخاب القاب قدیمی همچون «اعتماد السلطنه» كه مظهر فرهنگ اشرافی و طبقاتی هستند
چون حق شخص بر نام خود یك حق غیر مالی و از حقوق مربوط به شخصیت است، قابل نقل و انتقال نیست. البته حق تقدم نام خانوادگی پس از فوت دارنده‌ آن به وراث قانونی او انتقال می‌یابد و هر یك از وراث می‌توانند علیه شخصی كه نام خانوادگی او را بدون مجوز قانونی انتخاب كرده، اقامه دعوی كنند و تغییر نام خانوادگی او را از دادگاه بخواهد. اما اگر وراث بخواهند به شخصی اجازه دهند كه نام خانوادگی آنها را انتخاب كند، باید همگی اجازه دهند.
با و جود اینكه اصولا افراد در گزینش نام كوچك آزاد هستند، این آزادی نامحدود است و شایسته است قانونگذار انتخاب نام‌های كوچك نامناسب را منع كند. از اینرو قانونگذار انتخاب القاب قدیم همچون اعتماد السلطنه و .. را كه مظهر فرهنگ اشرافی و طبقاتی پیشین بوده، ‌منع كرده است.
ممنوعیت استفاده از نامهای مستهجن و زننده
به علاوه به موجب تبصره 1 ماده 20 قانون ثبت احوال سال 1363 «انتخاب نامهایی كه موجب هتك حیثیت مقدسات اسلامی می‌شود و همچنین انتخاب عناوین اعم از لشكری یا كشوری یا ... و القاب و نام‌های زننده و مستهجن و نامناسب با جنس و یا اسامی مركبی كه عرفا یك نام محسوب نمی‌شوند، ممنوع است. با این حال تبصره 3 همان ماده انتخاب نام كوچك برای اقلیت‌های دینی شناخته شده در قانون اساسی را محدود به رعایت معیارهای پذیرفته شده در فرهنگ دینی آنان كرده است.
كدام نام ها قابل تغییرهستند؟
گاه هم نامگذاری‌ها می‌تواند از بسیاری جهات نشان دهنده حال و هوای جامعه و تمایل‌ها و گرایش‌ها پیدا و پنهان آن باشد و اما در این میان به دلایل مختلف برخی نامها ممنوعه می‌شوند.
به موجب ماده 20 قانون ثبت احوال و تبصره‌های آن انتخاب نامهای زیر ممنوع و دارندگان آنها می‌توانند با رعایت مقررات مربوطه نسبت به تغییر آن اقدام كنند.
نامهایی كه موجب هتك حیثیت مقدسات اسلامی می‌شود همچون «عبدالات، عبدالعزی»، اسامی مركبی كه عرفا یك نام محسوب نمی‌شوند (اسامی مركب ناموزون) همچون «سعید بهزاد، شهره فاطمه، حسین معروف به كامبیز و ...»، عناوین اعم از عناوین لشكری و یا كشوری و یا تركیبی از اسم و عنوان همچون «سروان، سرتیپ، دكتر، شهردار و یا سروان محمد و شهردار علی» از این جمله هستند.
القاب اعم از ساده و مركب همچون ملك الدوله، خان، یا شوكت الملك،‌حاجیه سلطان و سلطانعلی». اسامی زننده و مستهجن مستحق تغییر هستند.
نامهایی كه معرف صفات مذموم و مغایر با ارزش‌های والای انسانی است همچون «گرگ، قوچی و ...»، نامهایی كه با عرف و فرهنگ غالب و مقدسات مذهبی مردم مغایر است، همچون «لات،‌خونریز، چنگیز و ...» ، نام‌هایی كه موجبات اشاعه و ترویج فرهنگ بیگانه شود همچون:«وانوشكا، ژاكاردو، شاهدوست و ..»، نامهایی كه موجب تحقیر اشخاص بوده و یا معنای لغوی آن در جامعه قابل پذیرش نیست همچون «صد تومانی، گت آقا، كنیز، گدا و ...»، اسامی نامتناسب با جنس همچون «ماشاالله برای اناث و یا انتخاب نام اشرف و یا اكرم برای افراد ذكور» نیز ازجمله نام های نامناسب قابل تغییر هستند.
حذف كلمات زائد و غیر ضروری در نام اشخاص همچون «قلی، غلام، گرگ، ذولف و قوچ»، تصحیح اشتباهات املایی در نام اشخاص كه به دلیل عدم آشنایی مامور با لهجه‌ها و الفاظ و معانی محلی و یا ناشی از تلفظ اظهار كننده پیش آمده همچون «زهراب به سهراب و یا منیجه به منیژه و یا ...» از جمله دیگر مواردی هستند كه مشمول تغییر نام خانوادگی می‌شوند.
چگونگی تغییر نام خانوادگی
به گزارش ایسنا، هر كس می‌تواند پس از رسیدن به سن قانونی 18 سال با رعایت مفاد این دستورالعمل، نام خانوادگی خود را از طریق انتخاب واژه‌ای بلامعارض (كه فرد دیگری دارای حق تقدم آن واژه نباشد) یا با اجازه از دارنده حق تقدم برای یكبار تغییر دهد.
در صورتی كه نام خانوادگی پدر تغییر یابد، تغییر نام خانوادگی فرزندان كمتر از هجده سال با درخواست كتبی پدر امكانپذیر خواهد بود. فرزندان بالای هجده سال می‌توانند با اخذ اجازه نامه از پدر، از نام خانوادگی جدید وی استفاده كنند.
استفاده از نام خانوادگی زوج برای زوجه در زمان زوجیت با ارائه اجازه نامه از زوج بدون رعایت حق تقدم بلامانع است. در صورت انصراف زوجه و درخواست وی، به نام خانوادگی قبلی برگشت داده می‌شود.
موارد تغییر نام خانوادگی
اشخاص واجد شرایط می‌توانند در موارد زیر تغییر نام خانوادگی خود را درخواست كنند؛ این اشخاص افرادی كه نام خانوادگی آنها از واژه‌های نامناسب تشكیل شده است، همچون بیچاره، گدا و امثال آن، افراد دارای نام خانوادگی بیش از دو كلمه همچون خنجری برار عزیزی، فلاح ناگزیر لنگرودی و نظایر آن، نام های خانوادگی از واژه‌های خارجی بوده یا با آن تركیب شده است همچون علی اف، یوهانسون،‌ چارلتون،‌ جلیلسون و غیره. افراد دارای نام خانوادگی متشكل از كلمات مذموم و یا مغایر با ارزشهای فرهنگ اسلامی، همچون بی دین، شیطان پرست و نظایر آن، نام های خانوادگی كه از واژه‌های منسوب به مناصب یا القاب و عناوین ساخته شده‌اند همچون سرهنگ، خان،‌ مهندس و نظایر آن، نام خانوادگی كه از اسامی محل یا منسوب به محل و نامناسب است، نام های خانوادگی قابل تغییر را شامل می‌شود.
ضمن اینكه هرگاه محكومیت جزائی موثر برای یكی از افراد خانواده اتفاق بیافتد و داشتن آن نام خانوادگی موجب ننگ و سرافكندگی شود، تغییر نام خانوادگی به منظور وحدت با نام خانوادگی مردی كه مادر پس از فوت پدر طفل طبق مقررات ایران رسما با وی ازدواج كرده است با رعایت سایر مقررات مربوطه بلااشكال است.
چگونگی حذف پیشوند یا پسوند از نام خانوادگی
به گزارش ایسنا، اشخاص می‌توانند در مواردی حذف پیشوند یا پسوند نام خانوادگی خود را درخواست كنند همچون نام خانوادگی‌های ساخته شده از تركیب یك واژه و نام محل یا منسوب به محل باشند همچون افتخاری علی آبادی، تبریزی رادمنش و غیره. نام خانوادگی تركیبی از یك واژه و نام یك ایل یا طایفه همچون زراسوندی احمدی، محسنی قشقایی و غیره. نام خانوادگی تركیبی از یك واژه و نام یكی از حرف و مشاغل همچون بنكدار قاسمی، مجیدی سقطچی و غیره از جمله این موارد است.
هرگاه پیشوند یا پسوند نام خانوادگی حرف، عدد یا كلمه زائد است همچون م قاسمی، شكوهی هفت، مرحومه حسنی و غیره، نام خانوادگی تركیبی از یك واژه و نام یكی از رنگ‌ها است همچون سبز علیپور. نام خانوادگی تركیبی از یك واژه و نام یك حیوان است همچون شیر محمدی. نام خانوادگی تركیبی از یك واژه و نام یك شی است همچون حسنی آینه نیز از دیگر موارد قابل تغییر نام خانوادگی است.
هرگاه نام خانوادگی تركیبی از دو نام محل یا منسوب به محل، دو شغل یا دو ایل و طایفه یا تركیبی از آنهاست، به انتخاب متقاضی یكی از دو جزء قابل حذف است، همچون شیرازی مشهدی، قناد زرگر، موگوئی بختیاری و غیره و چنانچه نام خانوادگی تركیبی از یك واژه و نام محل یا شغل و یا ایل و طایفه (یا منسوب به هر یك از آنها) به همراه یك كلمه و یا پسوند بعد از آن است به هنگام حذف نام محل یا شغل یا ایل و طایفه، كلمه مزبور نیز حذف می‌شود. همچون امیری دزفولی زاده، حسینی نقاش پور، اكبری افشاری مقدم.
تعیین نام خانوادگی اطفال در موارد خاص و چگونگی نام گذاری اطفال نامشروع
به گزارش ایسنا، با توجه به اینكه نسب نامشروع در حقوق ایران به رسمیت شناخته نشده و طفل متولد از زنا ملحق به زانی نمی‌شود، فقط اولاد مشروع یعنی فرزندانی كه نسب آنان ناشی از نكاح صحیح است، نام خانوادگی پدر خود را خواهند داشت و اگر پدر نامشروع است، در حكم پدر نامعلوم است و اصولا باید نام خانوادگی مادر به طفل داده شود.
با این وجود هیات عمومی دیوان عالی كشور در رای وحدت رویه شماره 417 كه از لحاظ حقوقی و قانونی قابل توجه است، این نظر را نپذیرفته و با استناد به عموم و اطلاق مواد قانون ثبت احوال و نظر برخی فقهای امامیه و با توجه به اینكه زانی پدر عرفی طفل به شمار می‌آید، او را مكلف به كلیه تكالیف مربوط به پدر از جمله اخذ شناسنامه برای طفل دانسته و صرفا توارث بین آنها را منتفی شناخته است. از این رای چنین بر می‌آید كه فرزندنامشروع می‌تواند از نام خانوادگی پدر طبیعی خود بهره‌مند شود و از این لحاظ تفاوتی بین اطفال متولد از رابطه مشروع و نامشروع نیست.
نام گذاری اطفالی كه پدر و مادرشان نامعلوم است
اگر پدر طفل نامعلوم است، برابر تبصره ماده 16 قانون ثبت احوال، نام خانوادگی مادر به طفل نسبت داده می‌شود و در صورتی كه پدر و مادر نامعلوم باشند، نام خانوادگی آزاد توسط مسئولان مربوطه به طفل نسبت داده می‌شود.
استفاده از نام و نام خانوادگی دیگران
در مورد استفاده از نام كوچك دیگری منع قانونی وجود ندارد، اما در مورد نام خانوادگی محدودیت‌هایی وجود دارد.
به گزارش ایسنا، درهرصورت یکی از بهترین میراث‌ها برای فرزندان نام نیک است. هم نام نیکی که برای او برمی‌گزینید و هم نام نیکی که از شما می‌ماند. انتخاب نام در شریعت ما حقی است كه فرزندان بر والدین دارند؛ انتظار انتخاب نام معقول انتظار بیجایی نیست، انتخاب با شماست.