در کنار این نعمت ها و مواهب الهی، متأسفانه هر ساله تعداد زیادی از هموطنان در اثر شنا کردن در سواحل دریای خزر جان خود را از دست می دهند. وجود جریان های شکافنده مرگ بار و عدم آشنایی با فنون شنا و شناخت از محیط، از مهترین دلایل غرق شدن شناگران در سواحل خزر است.
به گزارش ایسنا، مرکز ملی اقیانوس شناسی از جمله مراكزی است كه از چند سال قبل با تاكید بر ضرورت برخورد علمی و اصولی با مخاطرات دریا، طرح‌ها و فعالیت‌های پژوهشی‌ای را در زمینه مخاطرات دریا پیگیری می‌كند.
دکتر حمید علیزاده، استادیار مركز ملی اقیانوس‌شناسی در این گفت‌و‌گو به تشریح علمی مخاطرات شنا در دریای خزر و نحوه مصون ماندن از آن پرداخته است.
*به عنوان یک متخصص و کارشناس در حوزه دریا، غرق شدن شناگران در سواحل دریای خزر را چگونه تفسیر می کنید؟
سواحل دریای خزر از جاذبه های خاصی برخوردار است. مردم در فصل گرما برای استراحت، تفریح و شنا کردن به ساحل مراجعه می کنند. طبعاً مخاطراتی هم در آنجا وجود دارد که باید مردم نسبت به آنها آگاه باشند. تلفات انسانی در دریای خزر دلایل مختلفی دارد ولی آن چیزی که از اهمیت خاصی برخوردار است تلفات انسانی در فصل شنا است که عمدتاً از اواخر خرداد شروع می شود و تا اوایل مهر ادامه دارد.
عواملی از جمله وضعیت ساحل، رژیم موج و جریان شکافنده، عدم آشنایی مناطق ساحلی در تلفات انسانی غرق شدن شناگران مؤثر است. متأسفانه عوامل مذکور، سالانه سبب غرق شدن تعداد زیادی از شناگران و هموطنان عزیز در آب های ساحلی دریای خزر می شوند. به طوری که آمارهای موجود هر ساله بین 200 تا 300 نفر تلفات انسانی در دوره کوتاه فصل شنا در مناطق ساحلی ثبت می‌كند و این تلفات با توجه به ضررهای جانی، باعث هدر دادن هزینه های زیاد مالی برای کشور است.
*صحبت از موج کردید، چه عاملی باعث ایجاد موج می شود؟
امواجی که با چشم در ساحل دیده می شود، ناشی از باد است. بادهای شمال، شمال غربی و شمال شرقی در منطقه جنوبی خزر ایجاد موج می کنند و این امواج که به ساحل می آیند شکسته شده و جریان تولید می کنند. عمده تلفات ناشی از شنا مربوط به این جریان های ناشی از موج است.
*امواج ناشی از باد، جریان هایی تولید می کنند که به جریان شکافنده معروفند، ممکن است بفرمایید جریان شکافنده چیست؟
موج که به ساحل می رسد، بعد از مدتی در فاصله نزدیک به ساحل شکسته می شود و این عمل بر اساس موقعیت و شکل بستر و زاویه برخورد موج برای ورود به ناحیه ساحلی، جریان های موازی ساحل را تشکیل می دهد. اگر موج خیلی نسبت به ساحل مورّب باشد معمولا جریان های طولی ساحلی که موازی ساحل است تشکیل می شود که برای شناگران مخاطره ای ندارد ولی باعث انتقال رسوب، مواد آلاینده و غیره می شود. ولی اگر زاویه ورود موج به ساحل تقریبا عمود به ساحل باشد و جریان های که تشکیل می شود جریان های عمود به ساحل هستند. آب بعد از شکستن موج به ساحل می رسد ولی زمانی که بر می گردد از دو طرف جمع می‌شود و در مسیر خاصی بر می گردد. این مسیر خاص مثل یک دالانی است که آب را می شکافد و به داخل دریا می‌برد. به همین دلیل به جریان شکافنده موسوم است و به زبان انگلیسی به آن Rip Current گفته می شود. البته برخورد دو جریان موازی ساحل و برگشت آن به سوی دریا نیز موجب ایجاد جریان شکافنده می شود. این جریان های شکافنده بسیار خطرناک هستند کسی که در آن قرار می گیرد باید بداند چگونه برخورد کند. شناگر باید سعی کند در داخل این جریان قرار نگیرد و اگر قرار گرفت باید نحوه برخورد را بداند.
*در حین مواجه شدن با جریان شکافنده، شناگر باید چگونه عمل کند؟
افرادی که وارد دریا می شوند اگر می خواهند وارد آب های عمیق با عمق بیشتر از یک و نیم متر شوند نه فقط باید شنا را به خوبی بدانند بلکه باید به توان فیزیکی خودشان هم ایمان داشته باشند. چون فن شنا یک بحث است و شنا کردن طولانی در دریا هم بحث دیگری دارد؛ بنابراین پیشنهاد می شود که در مناطقی که آب عمیق است یا حتی بیشتر از شانه است وارد نشوند. دیگر اینکه در مناطق شناخته نشده شنا نکنند. شاید مشکلات دیگری را به دنبال داشته باشد یا ناگهان زیر پای آنها خالی شود و عمق آب افزایش پیدا کند.
توصیه می شود وقتی که دریا بسیار مواج است برای شنا وارد آب دریا نشوند. اگر کسی در این جریان افتاد باید بداند چگونه عمل كند. اولین چیز، حفظ خونسردی است. اگر شناگر بترسد و احساس کند که جریان او را به داخل دریا می برد و بخواهد دقیقاً در خلاف جهت به طرف ساحل برگردد این عمل خطرناک ترین حرکت است. توصیه می شود کسی در این جریان افتاد سعی نکند برخلاف جریان برگردد.
جریان شکافنده شبیه باد بزن است که دسته باد بزن به سوی ساحل و دهنه آن بطرف دریا است. قسمت دسته باد بزن بیشترین قدرت جریان را دارد. اگر کسی در آن قرار گرفت نباید سعی کند برخلاف جریان به طرف ساحل بیاید. این جریان صرف نظر از اینکه شناگر چقدر توان فیزیکی دارد و چقدر شنا بلد است عملا برگشتن به طرف ساحل را غیر ممکن می‌كند.
عمودی برگشتن یا به عبارتی برخلاف جریان برگشتن عملا غیر ممکن است. شناگر باید کاری کند که اگر در جریان قرار گرفت، در صورتی که توان بدنی بالایی دارد، به شکل مورب برگردد، در غیر این صورت سعی کند خودش را شناور کند و در عمق آب با خونسردی شنا کند. هر چقدر آب عمیق تر باشد، این جریان ضعیف تر است. آنگاه از آب عمیق به آرامی و به صورت مورب برگردد. همچنین شناگر باید در جایی شنا کند که افراد و نجات غریق وجود داشته باشند تا در صورت بروز مشکل امکان کمک کردن وجود داشته باشد.
*آیا این جریان های شکافنده علائم یا نشانه‌ای برای تشخیص دارند؟
در خیلی جاها در سواحل گیلان و مازندران، ساحل ماسه‌یی است. در ساحل ماسه‌یی علائمی شبیه اشکال هلالی وجود دارد. نوک هلال جایی است که جریان شکافنده تشکیل می شود. علائم دیگر عبارتند از اینکه اگر کسی روی تپه ماسه‌یی، نیمکت های چوبی یا روی سقف خودرو قرار بگیرد و به منطقه ساحلی دقیق شود مسیر ها و اشکالی که به باد بزن دستی شبیه است را خواهد دید انگار که دسته باد بزن به طرف ساحل و دهنه بازش به طرف دریا است. رنگ روشن در کف آب نشانه وجود جریان شکافنده است. این اشکال ظاهری جریان شکافنده است که مردم می توانند به راحتی تشخیص دهند. شواهد دیگر مستلزم اندازه گیری با دستگاه های دقیق دریایی است.
*آیا سرعت امواج با سرعت جریان یکی است؟
نه! به طور کلی سرعت موج با سرعت جریان دو پدیده متفاوت است. سرعت جریان شکافنده معمولا بسیار بالا است. شما اگر سرعت قهرمانان شنای المپیک را ببینید معمولا پایین تر از سرعت این جریان است بنابراین قهرمان المپیک نمی تواند برخلاف این جریان شنا کند و به ساحل بیاید. این نوع جریان معمولا سرعت های بسیار بالایی دارد.
*مدت زمان شکل گیری این جریان از زمان آغاز تا زمان عملیاتی شدن چقدر است؟
وقتی که امواج مرتفع بوجود می آید در شرایط خاصی این جریان شکل می گیرد که خیلی وابسته به شکل ساحل و زاویه ورود موج است. تشخیص زمان تشکیل جریان شکافنده برای مردم عادی سخت است؛ بنابراین موقعی که امواج مرتفع به ساحل می آید احتمال تشکیل جریان های شکافنده زیاد است. فقط در این شرایط شناگران نباید وارد آب عمیق شوند زیرا دچار حادثه می شوند.
*طرح سالم سازی دریا که در استان های ساحلی به منظور ایجاد سواحل مطمئن برای شنا و تفریح مسافران از سال 1375 آغاز شد چه تاثیری در کاهش تلفات شنا داشته است؟
ببینید آمارهای که ثبت رسیده است افت و خیزهای زیادی دارد. طی سالهای اخیر برابر آمار موجود، بالاترین مرگ و میر مربوط به شش سال پیش بود، که حدود 840 نفر تلفات انسانی غرق شدن شناگران در دریای خزر ثبت شده است. در سال گذشته حدوداً 200 تا 220 نفر تلفات انسانی ناشی از شنا در دریای خزر به ثبت رسیده است. بعد از اجرا و گسترش این طرح ها و حضور سازمان های مسوول مثل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، هلال احمر، فرمانداری و شهرداری های محل، تلفات تا حد زیادی کاهش پیدا کرد. ولی در چند سال اخیر با اینکه طرح سالم سازی با قوت زیاد و پوشش مناطق وسیع تری با حضور ناجیان غریق در حال انجام است میزان تلفات از یک حد خاصی پایین تر نمی آید. به طور معمول 200 نفر در سال تثبیت شده است، گرچه به مرز تلفات در گذشته که 800 نفر در سال بود نمی رسد.
طرح سالم سازی به تنهایی نمی تواند در راستای کاهش تلفات انسانی کمک کند و باید اقدامات دیگری انجام شود که در این راستا مرکز ملی اقیانوس شناسی پیشنهاد های خاصی برای این کار ارائه کرده است.
*آمار غرق شدن و تلفات 200 تا 300 نفر فقط برای ساحل دریای خزر است یا شامل رودخانه ها و نقاط دیگر کشور هم می شود؟
فقط برای مناطق ساحلی در استان گیلان و مازندران است. استان گلستان بعلت نداشتن ساحل مناسب سهم کمتری از تلفات را به خود اختصاص داده است.
*اطلاع رسانی و آگاهی عمومی بموقع و مناسب تا چه اندازه در کاهش تلفات جانی می تواند نقش مثبت داشته باشد؟
ببینید اطلاع رسانی و آگاهی عمومی به شیوه های مختلف می تواند برای کاهش تلفات انسانی بسیار مؤثر باشد. رادیو و تلویزیون و مطبوعات محلی و سراسری می توانند نقش ویژه ای در اطلاع رسانی و کاهش تلفات ناشی از غرق شدن شناگران در دریای خزر، ایفا کنند.
در مرکز ملی اقیانوس شناسی نیز پوستر و بروشور تهیه و چاپ شد و جهت اطلاع رسانی به سازمان های میراث فرهنگی و گردشگری استان های گیلان، مازندران و گلستان ارائه شد. بودجه های ما محدود است نمی توانیم در مقیاس وسیع اطلاع رسانی و آگاهی عمومی نماییم. در سال جاری پوستر و بروشور را به سازمان مدیریت بحران در وزارت کشور ارائه دادیم که بتوانند تأمین مالی کند. ما امیدوارم که این روند هر چه زودتر دنبال شود و اطلاعات مفید و لازم را به گردشگران در مناطق ساحلی ارائه شود. پیشنهاد دیگری که ما دادیم، ارائه طرحی به سازمان میراث فرهنگی و گردشگری است. این طرح برابر بند د ماده 45 داوری و تصویب شد و قرارداد آن ابلاغ شد ولی منابع مالی این طرح از طریق سازمان میراث فرهنگی و گردشگری تأمین نشد. ما مکاتباتی قبلا داشته ایم ولی مثمر ثمر واقع نشد. با حضور رئیس جدید سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ما مکاتبه‌ای مجدد را در هفته آینده انجام می دهیم که این طرح فعال شود. اگر این طرح فعال شود پیش بینی جریان‌های شکافنده، انجام خواهد شد. با اندازه گیری مشخصات موج و جریان داخل دریا و مشخصات شکل بستر، نتایح حاصله را وارد مدل سازی می کنیم و می توانیم مناطق مختلفی که برای تشکیل جریان شکافنده مستعد است تعیین و پهنه بندی كنیم تا مردم اگاهی عمومی نسبت به مناطق دارای استعداد جریان شکافنده را داشته باشند. این طرح نیاز به اندازه گیریها و مطالعه تخصصی دارد و مستلزم زمان است.
*به غیر از جریان‌های شکافنده چه عواملی می تواند در کاهش تلفات انسانی نقش داشته باشد؟
آمار تفکیک شده متأسفانه وجود ندارد. ممکن است کسی که شنا را خوب بلد نیست وارد دریا شود و با یک موج معمولی و یا با فاصله گرفتن از خط ساحلی غرق شده باشد و جریان شکافنده در مرگ وی نقشی نداشته باشد. باید بدانیم که شیب بستر در نواحی مختلف در جنوب خزر متفاوت است. شما وقتی که داخل دریا می شوید بعضی جاها به سرعت عمق آب زیاد می شود و زیر پای شما ممکن است سریع خالی شود. کسی که شنا بلد نیست دیگر به راحتی نمی تواند برگردد و این می تواند دلیل غرق شدن باشد. در بعضی از مناطق ساحلی در زیر آب پشته های ماسه‌یی وجود دارد که شما وقتی که روی آن قرار می گیرید احساس می کنید که چقدر عمق آب کم است ولی بلافاصله یک دفعه عمق آب به طور ناگهانی زیاد می شود. پشته ماسه‌یی ممکن است براحتی شناگر را گول بزند و باعث این بشود که شناگر فکر کند در منطقه کم عمقی وجود دارد که ناگهان زیر پای آنها خالی خواهد شد. با وجود اینکه پشته ماسه‌یی نیز پایدار نیست؛ بنابراین اینها می تواند دلیل غرق شدن باشد. یکی دیگر از دلایل، افزایش تراز آب در طی سالیان گذشته است. خیلی از ساختمان ها، تأسیسات، چاه های فاضلاب و چاه‌های آب در دریا وجود دارد، بعضی مناطق از این نظر پاکسازی شده نیست و امکان دارد در هنگام شیرجه برای شناگران حادثه های برخورد با اشیا و لوازم فلزی، چوبی و سنگی بوجود آید و شناگر دچار حادثه شود.
*نحوه برخورد کشورهای دیگر در مورد پدیده جریان شکافنده و مخاطرات دریایی چطور است؟
پدیده جریان شکافنده در منابع علمی از حدود 60 سال پیش در کشورهای که در مطالعات دریایی پیشگام هستند ذکر شده است.
در کشورهای دیگر به این جریان ها، جریان های مرگ آور گفته می شود. کشورهای خارجی در خصوص جریان‌های شکافنده مطالعات زیادی انجام داده اند. تابلو های هشدار دهنده بزرگ در کنار ساحل نصب می كنند.
به نحو مطلوب اطلاع رسانی و آگاهی عمومی در سطح مدارس، مهد کودک ها با انیمیشن، کارتون و کاریکاتور و اشکال مختلف برای همه اقشار جامعه اطلاع رسانی می کنند. جریان شکافنده و مخاطرات دریایی را توسط متخصصان به مردم توضیح می دهند. نحوه برخورد با این جریان را آموزش و اطلاع رسانی می کنند، در سایت های مراکز تحقیقاتی بزرگ دنیا در مورد این جریان ها مطالعه می شود و اطلاعات آن در دسترس مردم قرار می گیرد. غیر از آن چون در بعضی از مناطق ساحلی در دنیا توریسم یکی از منابع اصلی درآمد آنهاست پیش بینی های روزانه نسبت به وجود و یا عدم وجود جریان شکافنده و میزان مخاطرات آن به مردم ارائه می شود. بنابر این به طرق مختلف به نسبت اهمیت آن منطقه ساحلی اطلاع رسانی می کنند.
*با توجه به رسالت مرکز در امر تحقیقات و پژوهش دریایی در کشور، مرکز تاکنون در زمینه پژوهش و تحقیقات در خصوص جریان های شکافنده چه اقداماتی انجام داده است؟
مرکز با بضاعت مالی که داشته است با برگزاری دوره‌های آموزشی، تولید پوستر و بروشور و همین طور انجام طرح‌های تحقیقاتی مقدماتی، پژوهش‌های اولیه را در حوزه خزر انجام داد و نتایج اولیه را جهت استفاده مردم نیز منتشر كرد.
مرکز در سال گذشته دوره‌های آموزشی در خصوص جریان های شکافنده برگزار کرد که در استان گیلان با استقبال بسیار زیاد مواجه شد.
همچنین به استان مازندران نیز اعلام شد که در صورت تمایل مرکز آمادگی برگزاری دوره های آموزشی مخاطرات دریایی را دارد که تا کنون جواب نامه را از مسوولین دریافت نکرده ایم.
یکی دیگر از اقدامات مرکز ارائه طرح تخصصی به منظور استفاده کاربران و دستگاه‌های مسوول اصلی در مناطق ساحلی است که اینکار هم انجام شده است.
*به عنوان یک کارشناس در حوزه علوم و فنون دریایی چه پیشنهاداتی برای شناگران و گردشگرانی که در این ایام تابستان در مناطق ساحلی دیدن می کنند دارید؟
پیشنهاد می کنم در صورتی که شنای حرفه ای می دانند وارد آب های عمیق شوند، سعی شود که اطلاعات بیشتری نسبت به نواحی ساحلی کسب كنند. در این رابطه می توانند به سایت مرکز ملی اقیانوس شناسی به نشانی www.inco.ac.ir مراجعه كرده و پوستر و بروشور های اطلاع رسانی را دانلود و استفاده كنند. در مناطقی که ناجیان غریق حضور دارند شنا کنند که اگر دچار مشکل شدند بتوان سریع به آنها کمک شود.
به گزارش ایسنا، مرکز ملی اقیانوس شناسی از جمله مراكزی است كه از چند سال قبل با تاكید بر ضرورت برخورد علمی و اصولی با مخاطرات دریا، طرح‌ها و فعالیت‌های پژوهشی‌ای را در زمینه مخاطرات دریا پیگیری می‌كند.
دکتر حمید علیزاده، استادیار مركز ملی اقیانوس‌شناسی در این گفت‌و‌گو به تشریح علمی مخاطرات شنا در دریای خزر و نحوه مصون ماندن از آن پرداخته است.
*به عنوان یک متخصص و کارشناس در حوزه دریا، غرق شدن شناگران در سواحل دریای خزر را چگونه تفسیر می کنید؟
سواحل دریای خزر از جاذبه های خاصی برخوردار است. مردم در فصل گرما برای استراحت، تفریح و شنا کردن به ساحل مراجعه می کنند. طبعاً مخاطراتی هم در آنجا وجود دارد که باید مردم نسبت به آنها آگاه باشند. تلفات انسانی در دریای خزر دلایل مختلفی دارد ولی آن چیزی که از اهمیت خاصی برخوردار است تلفات انسانی در فصل شنا است که عمدتاً از اواخر خرداد شروع می شود و تا اوایل مهر ادامه دارد.
عواملی از جمله وضعیت ساحل، رژیم موج و جریان شکافنده، عدم آشنایی مناطق ساحلی در تلفات انسانی غرق شدن شناگران مؤثر است. متأسفانه عوامل مذکور، سالانه سبب غرق شدن تعداد زیادی از شناگران و هموطنان عزیز در آب های ساحلی دریای خزر می شوند. به طوری که آمارهای موجود هر ساله بین 200 تا 300 نفر تلفات انسانی در دوره کوتاه فصل شنا در مناطق ساحلی ثبت می‌كند و این تلفات با توجه به ضررهای جانی، باعث هدر دادن هزینه های زیاد مالی برای کشور است.
*صحبت از موج کردید، چه عاملی باعث ایجاد موج می شود؟
امواجی که با چشم در ساحل دیده می شود، ناشی از باد است. بادهای شمال، شمال غربی و شمال شرقی در منطقه جنوبی خزر ایجاد موج می کنند و این امواج که به ساحل می آیند شکسته شده و جریان تولید می کنند. عمده تلفات ناشی از شنا مربوط به این جریان های ناشی از موج است.
*امواج ناشی از باد، جریان هایی تولید می کنند که به جریان شکافنده معروفند، ممکن است بفرمایید جریان شکافنده چیست؟
موج که به ساحل می رسد، بعد از مدتی در فاصله نزدیک به ساحل شکسته می شود و این عمل بر اساس موقعیت و شکل بستر و زاویه برخورد موج برای ورود به ناحیه ساحلی، جریان های موازی ساحل را تشکیل می دهد. اگر موج خیلی نسبت به ساحل مورّب باشد معمولا جریان های طولی ساحلی که موازی ساحل است تشکیل می شود که برای شناگران مخاطره ای ندارد ولی باعث انتقال رسوب، مواد آلاینده و غیره می شود. ولی اگر زاویه ورود موج به ساحل تقریبا عمود به ساحل باشد و جریان های که تشکیل می شود جریان های عمود به ساحل هستند. آب بعد از شکستن موج به ساحل می رسد ولی زمانی که بر می گردد از دو طرف جمع می‌شود و در مسیر خاصی بر می گردد. این مسیر خاص مثل یک دالانی است که آب را می شکافد و به داخل دریا می‌برد. به همین دلیل به جریان شکافنده موسوم است و به زبان انگلیسی به آن Rip Current گفته می شود. البته برخورد دو جریان موازی ساحل و برگشت آن به سوی دریا نیز موجب ایجاد جریان شکافنده می شود. این جریان های شکافنده بسیار خطرناک هستند کسی که در آن قرار می گیرد باید بداند چگونه برخورد کند. شناگر باید سعی کند در داخل این جریان قرار نگیرد و اگر قرار گرفت باید نحوه برخورد را بداند.
*در حین مواجه شدن با جریان شکافنده، شناگر باید چگونه عمل کند؟
افرادی که وارد دریا می شوند اگر می خواهند وارد آب های عمیق با عمق بیشتر از یک و نیم متر شوند نه فقط باید شنا را به خوبی بدانند بلکه باید به توان فیزیکی خودشان هم ایمان داشته باشند. چون فن شنا یک بحث است و شنا کردن طولانی در دریا هم بحث دیگری دارد؛ بنابراین پیشنهاد می شود که در مناطقی که آب عمیق است یا حتی بیشتر از شانه است وارد نشوند. دیگر اینکه در مناطق شناخته نشده شنا نکنند. شاید مشکلات دیگری را به دنبال داشته باشد یا ناگهان زیر پای آنها خالی شود و عمق آب افزایش پیدا کند.
توصیه می شود وقتی که دریا بسیار مواج است برای شنا وارد آب دریا نشوند. اگر کسی در این جریان افتاد باید بداند چگونه عمل كند. اولین چیز، حفظ خونسردی است. اگر شناگر بترسد و احساس کند که جریان او را به داخل دریا می برد و بخواهد دقیقاً در خلاف جهت به طرف ساحل برگردد این عمل خطرناک ترین حرکت است. توصیه می شود کسی در این جریان افتاد سعی نکند برخلاف جریان برگردد.
جریان شکافنده شبیه باد بزن است که دسته باد بزن به سوی ساحل و دهنه آن بطرف دریا است. قسمت دسته باد بزن بیشترین قدرت جریان را دارد. اگر کسی در آن قرار گرفت نباید سعی کند برخلاف جریان به طرف ساحل بیاید. این جریان صرف نظر از اینکه شناگر چقدر توان فیزیکی دارد و چقدر شنا بلد است عملا برگشتن به طرف ساحل را غیر ممکن می‌كند.
عمودی برگشتن یا به عبارتی برخلاف جریان برگشتن عملا غیر ممکن است. شناگر باید کاری کند که اگر در جریان قرار گرفت، در صورتی که توان بدنی بالایی دارد، به شکل مورب برگردد، در غیر این صورت سعی کند خودش را شناور کند و در عمق آب با خونسردی شنا کند. هر چقدر آب عمیق تر باشد، این جریان ضعیف تر است. آنگاه از آب عمیق به آرامی و به صورت مورب برگردد. همچنین شناگر باید در جایی شنا کند که افراد و نجات غریق وجود داشته باشند تا در صورت بروز مشکل امکان کمک کردن وجود داشته باشد.
*آیا این جریان های شکافنده علائم یا نشانه‌ای برای تشخیص دارند؟
در خیلی جاها در سواحل گیلان و مازندران، ساحل ماسه‌یی است. در ساحل ماسه‌یی علائمی شبیه اشکال هلالی وجود دارد. نوک هلال جایی است که جریان شکافنده تشکیل می شود. علائم دیگر عبارتند از اینکه اگر کسی روی تپه ماسه‌یی، نیمکت های چوبی یا روی سقف خودرو قرار بگیرد و به منطقه ساحلی دقیق شود مسیر ها و اشکالی که به باد بزن دستی شبیه است را خواهد دید انگار که دسته باد بزن به طرف ساحل و دهنه بازش به طرف دریا است. رنگ روشن در کف آب نشانه وجود جریان شکافنده است. این اشکال ظاهری جریان شکافنده است که مردم می توانند به راحتی تشخیص دهند. شواهد دیگر مستلزم اندازه گیری با دستگاه های دقیق دریایی است.
*آیا سرعت امواج با سرعت جریان یکی است؟
نه! به طور کلی سرعت موج با سرعت جریان دو پدیده متفاوت است. سرعت جریان شکافنده معمولا بسیار بالا است. شما اگر سرعت قهرمانان شنای المپیک را ببینید معمولا پایین تر از سرعت این جریان است بنابراین قهرمان المپیک نمی تواند برخلاف این جریان شنا کند و به ساحل بیاید. این نوع جریان معمولا سرعت های بسیار بالایی دارد.
*مدت زمان شکل گیری این جریان از زمان آغاز تا زمان عملیاتی شدن چقدر است؟
وقتی که امواج مرتفع بوجود می آید در شرایط خاصی این جریان شکل می گیرد که خیلی وابسته به شکل ساحل و زاویه ورود موج است. تشخیص زمان تشکیل جریان شکافنده برای مردم عادی سخت است؛ بنابراین موقعی که امواج مرتفع به ساحل می آید احتمال تشکیل جریان های شکافنده زیاد است. فقط در این شرایط شناگران نباید وارد آب عمیق شوند زیرا دچار حادثه می شوند.
*طرح سالم سازی دریا که در استان های ساحلی به منظور ایجاد سواحل مطمئن برای شنا و تفریح مسافران از سال 1375 آغاز شد چه تاثیری در کاهش تلفات شنا داشته است؟
ببینید آمارهای که ثبت رسیده است افت و خیزهای زیادی دارد. طی سالهای اخیر برابر آمار موجود، بالاترین مرگ و میر مربوط به شش سال پیش بود، که حدود 840 نفر تلفات انسانی غرق شدن شناگران در دریای خزر ثبت شده است. در سال گذشته حدوداً 200 تا 220 نفر تلفات انسانی ناشی از شنا در دریای خزر به ثبت رسیده است. بعد از اجرا و گسترش این طرح ها و حضور سازمان های مسوول مثل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، هلال احمر، فرمانداری و شهرداری های محل، تلفات تا حد زیادی کاهش پیدا کرد. ولی در چند سال اخیر با اینکه طرح سالم سازی با قوت زیاد و پوشش مناطق وسیع تری با حضور ناجیان غریق در حال انجام است میزان تلفات از یک حد خاصی پایین تر نمی آید. به طور معمول 200 نفر در سال تثبیت شده است، گرچه به مرز تلفات در گذشته که 800 نفر در سال بود نمی رسد.
طرح سالم سازی به تنهایی نمی تواند در راستای کاهش تلفات انسانی کمک کند و باید اقدامات دیگری انجام شود که در این راستا مرکز ملی اقیانوس شناسی پیشنهاد های خاصی برای این کار ارائه کرده است.
*آمار غرق شدن و تلفات 200 تا 300 نفر فقط برای ساحل دریای خزر است یا شامل رودخانه ها و نقاط دیگر کشور هم می شود؟
فقط برای مناطق ساحلی در استان گیلان و مازندران است. استان گلستان بعلت نداشتن ساحل مناسب سهم کمتری از تلفات را به خود اختصاص داده است.
*اطلاع رسانی و آگاهی عمومی بموقع و مناسب تا چه اندازه در کاهش تلفات جانی می تواند نقش مثبت داشته باشد؟
ببینید اطلاع رسانی و آگاهی عمومی به شیوه های مختلف می تواند برای کاهش تلفات انسانی بسیار مؤثر باشد. رادیو و تلویزیون و مطبوعات محلی و سراسری می توانند نقش ویژه ای در اطلاع رسانی و کاهش تلفات ناشی از غرق شدن شناگران در دریای خزر، ایفا کنند.
در مرکز ملی اقیانوس شناسی نیز پوستر و بروشور تهیه و چاپ شد و جهت اطلاع رسانی به سازمان های میراث فرهنگی و گردشگری استان های گیلان، مازندران و گلستان ارائه شد. بودجه های ما محدود است نمی توانیم در مقیاس وسیع اطلاع رسانی و آگاهی عمومی نماییم. در سال جاری پوستر و بروشور را به سازمان مدیریت بحران در وزارت کشور ارائه دادیم که بتوانند تأمین مالی کند. ما امیدوارم که این روند هر چه زودتر دنبال شود و اطلاعات مفید و لازم را به گردشگران در مناطق ساحلی ارائه شود. پیشنهاد دیگری که ما دادیم، ارائه طرحی به سازمان میراث فرهنگی و گردشگری است. این طرح برابر بند د ماده 45 داوری و تصویب شد و قرارداد آن ابلاغ شد ولی منابع مالی این طرح از طریق سازمان میراث فرهنگی و گردشگری تأمین نشد. ما مکاتباتی قبلا داشته ایم ولی مثمر ثمر واقع نشد. با حضور رئیس جدید سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ما مکاتبه‌ای مجدد را در هفته آینده انجام می دهیم که این طرح فعال شود. اگر این طرح فعال شود پیش بینی جریان‌های شکافنده، انجام خواهد شد. با اندازه گیری مشخصات موج و جریان داخل دریا و مشخصات شکل بستر، نتایح حاصله را وارد مدل سازی می کنیم و می توانیم مناطق مختلفی که برای تشکیل جریان شکافنده مستعد است تعیین و پهنه بندی كنیم تا مردم اگاهی عمومی نسبت به مناطق دارای استعداد جریان شکافنده را داشته باشند. این طرح نیاز به اندازه گیریها و مطالعه تخصصی دارد و مستلزم زمان است.
*به غیر از جریان‌های شکافنده چه عواملی می تواند در کاهش تلفات انسانی نقش داشته باشد؟
آمار تفکیک شده متأسفانه وجود ندارد. ممکن است کسی که شنا را خوب بلد نیست وارد دریا شود و با یک موج معمولی و یا با فاصله گرفتن از خط ساحلی غرق شده باشد و جریان شکافنده در مرگ وی نقشی نداشته باشد. باید بدانیم که شیب بستر در نواحی مختلف در جنوب خزر متفاوت است. شما وقتی که داخل دریا می شوید بعضی جاها به سرعت عمق آب زیاد می شود و زیر پای شما ممکن است سریع خالی شود. کسی که شنا بلد نیست دیگر به راحتی نمی تواند برگردد و این می تواند دلیل غرق شدن باشد. در بعضی از مناطق ساحلی در زیر آب پشته های ماسه‌یی وجود دارد که شما وقتی که روی آن قرار می گیرید احساس می کنید که چقدر عمق آب کم است ولی بلافاصله یک دفعه عمق آب به طور ناگهانی زیاد می شود. پشته ماسه‌یی ممکن است براحتی شناگر را گول بزند و باعث این بشود که شناگر فکر کند در منطقه کم عمقی وجود دارد که ناگهان زیر پای آنها خالی خواهد شد. با وجود اینکه پشته ماسه‌یی نیز پایدار نیست؛ بنابراین اینها می تواند دلیل غرق شدن باشد. یکی دیگر از دلایل، افزایش تراز آب در طی سالیان گذشته است. خیلی از ساختمان ها، تأسیسات، چاه های فاضلاب و چاه‌های آب در دریا وجود دارد، بعضی مناطق از این نظر پاکسازی شده نیست و امکان دارد در هنگام شیرجه برای شناگران حادثه های برخورد با اشیا و لوازم فلزی، چوبی و سنگی بوجود آید و شناگر دچار حادثه شود.
*نحوه برخورد کشورهای دیگر در مورد پدیده جریان شکافنده و مخاطرات دریایی چطور است؟
پدیده جریان شکافنده در منابع علمی از حدود 60 سال پیش در کشورهای که در مطالعات دریایی پیشگام هستند ذکر شده است.
در کشورهای دیگر به این جریان ها، جریان های مرگ آور گفته می شود. کشورهای خارجی در خصوص جریان‌های شکافنده مطالعات زیادی انجام داده اند. تابلو های هشدار دهنده بزرگ در کنار ساحل نصب می كنند.
به نحو مطلوب اطلاع رسانی و آگاهی عمومی در سطح مدارس، مهد کودک ها با انیمیشن، کارتون و کاریکاتور و اشکال مختلف برای همه اقشار جامعه اطلاع رسانی می کنند. جریان شکافنده و مخاطرات دریایی را توسط متخصصان به مردم توضیح می دهند. نحوه برخورد با این جریان را آموزش و اطلاع رسانی می کنند، در سایت های مراکز تحقیقاتی بزرگ دنیا در مورد این جریان ها مطالعه می شود و اطلاعات آن در دسترس مردم قرار می گیرد. غیر از آن چون در بعضی از مناطق ساحلی در دنیا توریسم یکی از منابع اصلی درآمد آنهاست پیش بینی های روزانه نسبت به وجود و یا عدم وجود جریان شکافنده و میزان مخاطرات آن به مردم ارائه می شود. بنابر این به طرق مختلف به نسبت اهمیت آن منطقه ساحلی اطلاع رسانی می کنند.
*با توجه به رسالت مرکز در امر تحقیقات و پژوهش دریایی در کشور، مرکز تاکنون در زمینه پژوهش و تحقیقات در خصوص جریان های شکافنده چه اقداماتی انجام داده است؟
مرکز با بضاعت مالی که داشته است با برگزاری دوره‌های آموزشی، تولید پوستر و بروشور و همین طور انجام طرح‌های تحقیقاتی مقدماتی، پژوهش‌های اولیه را در حوزه خزر انجام داد و نتایج اولیه را جهت استفاده مردم نیز منتشر كرد.
مرکز در سال گذشته دوره‌های آموزشی در خصوص جریان های شکافنده برگزار کرد که در استان گیلان با استقبال بسیار زیاد مواجه شد.
همچنین به استان مازندران نیز اعلام شد که در صورت تمایل مرکز آمادگی برگزاری دوره های آموزشی مخاطرات دریایی را دارد که تا کنون جواب نامه را از مسوولین دریافت نکرده ایم.
یکی دیگر از اقدامات مرکز ارائه طرح تخصصی به منظور استفاده کاربران و دستگاه‌های مسوول اصلی در مناطق ساحلی است که اینکار هم انجام شده است.
*به عنوان یک کارشناس در حوزه علوم و فنون دریایی چه پیشنهاداتی برای شناگران و گردشگرانی که در این ایام تابستان در مناطق ساحلی دیدن می کنند دارید؟
پیشنهاد می کنم در صورتی که شنای حرفه ای می دانند وارد آب های عمیق شوند، سعی شود که اطلاعات بیشتری نسبت به نواحی ساحلی کسب كنند. در این رابطه می توانند به سایت مرکز ملی اقیانوس شناسی به نشانی www.inco.ac.ir مراجعه كرده و پوستر و بروشور های اطلاع رسانی را دانلود و استفاده كنند. در مناطقی که ناجیان غریق حضور دارند شنا کنند که اگر دچار مشکل شدند بتوان سریع به آنها کمک شود.
گردآوری:گروه خبر سيمرغ
www.seemorgh.com/news
منبع:isna.ir
