همان صدایی كه هشدار می‌دهد چند دقیقه مانده تا آفتاب از پشت سیاهی‌ها سر بزند و تا اذان راهی نیست...
ما مردم خاطره‌های مشتركیم. هنوز آفتاب از رمق نیفتاده كه بوی نان تازه در خانه می‌پیچد. كسی یك جزء قرآن را با ترتیل می‌خواند. صدایی، یك روز روزه‌داری را در ذهنمان مرور می‌كند. آوازی، زمزمه دعاهای بی‌تابمان می‌شود. تا اذان راهی نیست...
در خاطرات مشترك ما، اختلافی بین نسل‌ها نیست. ما سال‌هاست كه با خاطره‌های مشتركمان روزه می‌گیریم و افطار می‌كنیم. خاطره‌های مشترك ما چیزی بیشتر از پرچم سه رنگ و زبان مشترك است. خاطرات ما رو به یك قبله و كنار یك سفره شكل می‌گیرند. دعاهایمان را یك رنگ می‌كنیم و حرفمان را یكی. هر سحر و هر غروب، خاطرات ما بوی نان و پنیر، بوی خرما و گردو و بوی ربنا و دعای سحر می‌دهند. دوست داریم سفره‌مان با حضور مهمان پربركت شود و در پذیرایی از مهمان سنگ تمام می‌گذاریم. ماه رمضان، فرصت شریك شدن در ثواب روزه دیگران است، اما وای از زمانی كه افراط دامن جماعت روزه‌دار را بگیرد.
افطاری دادن سنت است، درست همان طور كه ولیمه دادن و عقیقه كردن و خلاصه هر مراسم مذهبی و سنتی دیگری كه با دور هم غذا خوردن ارتباطی دارد. برای ایرانی‌ها، این طور سنت‌ها جدی‌تر از سنت‌های دیگرند. ایرانی‌ها دور هم بودن را دوست دارند و از هر فرصتی برای كنار هم بودن استفاده می‌كنند. در آیین ایرانی، مهمان حبیب خداست و پا كه به خانه می‌گذارد، به هر بهانه‌ای سفره‌ای مقابلش پهن می‌كنند و خم و راست می‌شوند و از این‌كه او از سفره‌شان لقمه‌ای بردارد، احساس لذت و رضایت می‌كنند.
درباره افطاری دادن این احساس در ایرانی‌ها چند برابر است. در روایت‌ها درباره ثواب افطاری دادن به روزه‌داران توصیه‌های فراوانی شده است. در روایات چنان به افطاری دادن سفارش شده كه از روزه مستحبی اهمیت بیشتری دارد. در روایتی از امام موسی بن جعفر(ع) آمده است كه: «افطاری دادن به برادر روزه‌دار، از روزه‌داری بافضیلت‌تر است.» یعنی هرچند افطاری دادن هرگز جای روزه واجب را نمی‌گیرد، اما گاهی ثواب افطاری بیشتر است.
امام صادق(ع) هم درباره ثواب افطاری‌دادن فرموده است: «كسی كه مؤمنی را افطاری دهد، كفاره یك سال گناه او شمرده می‌شود و كسی كه 2 مؤمن را افطاری دهد، بر خداوند است كه او را وارد بهشت كند.»
به خاطر همین است كه با شروع ماه رمضان، خانواده‌ها در افطاری دادن از هم سبقت می‌گیرند و بازار مهمانی‌های خانوادگی و اداری حسابی گرم است. در تعالیم اسلامی، یكی از حكمت‌های روزه، شریك شدن در سختی‌های زندگی كسانی است كه در اداره زندگی‌شان بخصوص ضروری‌ترین چیز یعنی تامین غذا با دشواری روبه‌رو هستند، افطاری دادن هم با در نظر گرفتن همین قشر از اجتماع توصیه شده است.
با شروع ماه رمضان آن چیزی كه بیشتر از هر چیز به نظر می‌رسد، رواج سنت افطاری دادن به اقوام است، در حالی كه روزه به عنوان یك عبادت واجب بر جنبه‌های انسان‌ساز فردی و جمعی گوناگونی در جامعه تاكید دارد. روزه می‌خواهد انسان‌هایی بسازد كه در عین این‌كه از نظر درونی به تقویت خودشان می‌پردازند، قناعت را تمرین می‌كنند و تلاششان این است كه شرایط قشرهای مختلف اجتماع را درك كنند. اما مهمانی‌های افطار این سال‌ها، سفره‌های رنگینی هستند كه رنگ‌های هر سفره از تعداد انگشتان 2 دست هم بیشتر است.
سفره‌های 70 رنگ
حاجیه خانم و جاج آقا هر دو بالای 70 سال دارند و با 5 تا بچه و داماد و عروس و نوه‌ها كه هر كدام صاحب خانه و زندگی هستند، تعدادشان بیشتر از 30 نفر است. اگر خواهر و برادر‌های خودشان را هم با بچه‌ها و دامادها و عروس‌ها حساب كنند، فامیل بزرگی هستند كه سالی چند بار دور هم جمع می‌شوند و مهم‌ترین بهانه این دور هم جمع شدن غیر از عروسی و خدای نكرده عزا، مراسم افطاری است. حاج آقا و حاج خانم در فامیل از همه بزرگ‌ترند و افطاری دادن‌ها از آنها شروع می‌شود و هیچ‌كس را هم نمی‌توانند از فهرست حذف كنند. قبلا كه حاج خانم جوان‌تر بود و سالم‌تر، مهمانی‌های افطار را كم‌كم و در طول ماه رمضان برگزار می‌كرد، اما حالا كه دیگر جسمش یاری نمی‌كند، مهمانی را یكجا برگزار می‌كند: «2 سال است كه افطاری‌ها را بیرون خانه می‌گیریم. این باعث شده كه دوست و آشناها و همسایه‌ها هم به جمع اضافه شوند و در نتیجه 100 نفری هستیم. ما بزرگ‌تریم و همه از ما توقع دارند. برای افطاری غیر از خرده‌ریزهای رایج مثل نان و پنیر و شله‌زرد، آش و سوپ و دو نوع غذا هم سفارش می‌دهیم كه با هزینه جا، چیزی حدود 2 میلیون تومان می‌شود.» این رقم البته برای حاج آقا رقم زیادی نیست، چون او مغازه فرش‌فروشی دارد و این رقم را می‌گذارد به حساب ثواب صله‌رحم و افطاری. اما برای جوان‌ترهای خانواده كه وظیفه خودشان می‌بینند این مهمانی را جبران كنند، رقم سنگینی است.
خیلی از آنهایی كه می‌خواهند سنگ تمام بگذارند، سفره‌های خانگی به چشمشان نمی‌آید و این سال‌ها كه در رستوران‌های مختلف وعده مخصوص افطار جای ویژه‌ای پیدا كرده، تجربه افطاری دادن بیرون خانه حسابی رواج دارد. بین رستوران‌های مختلف هم در ارائه منوی مخصوص افطار رقابت هست. بعضی جاها با چای و نان و پنیر افطاری را برگزار می‌كنند و بقیه كار را با غذاهای مرسوم خودشان تمام می‌كنند، بعضی جاها هم مجموعه متنوعی دارند. آقای «ب»، به خاطر ویژگی‌های شغلش كه یك كار تجاری است، هر روز با تعداد زیادی از آدم‌ها قرار ملاقات دارد كه در ماه رمضان خیلی از این قرارها به موقع افطار موكول می‌شود. او در تجربه چند ساله‌اش بیشتر جاهایی را كه افطاری خوب و مخصوص می‌دهند، شناخته است: «منوی افطار از غذا جدا محاسبه می‌شود. افطاری ساده به اضافه یك سوپ یا آش حدود 6000 تومان است و بعد معمولا یك غذای اصلی با مخلفات سفارش داده می‌شود كه آن هم بسته به نوع غذا متفاوت است.» افرادی كه امكان پذیرایی از مهمان را در خانه ندارند، از این گزینه استفاده می‌كنند و بسته به ظرفیت رستوران مهمانان مورد نظرشان را دعوت می‌كنند، هرچند این كار تنها برای پایبندی به سنت افطاری دادن انجام نمی‌شود و رقابت حرف اول را می‌زند و البته هر سال داستان‌هایی از مهمانی افطار چهره‌های مشهور ورزشی، هنری و... به گوش می‌رسد كه همه در رستوران‌های مشهور و گرانقیمت برگزار شده‌اند.
سیده‌انسیه كیاموسوی، كارشناس مذهبی می‌گوید: «هدف از این مهمانی‌ها و افطاری‌ها، علاوه بر شاد كردن مومنان بخصوص فقرا، ایجاد انس و هماهنگی و اتحاد بین مسلمانان است؛ اما اگر سفره‌هایی كه هنگام افطار گسترده می‌شود برای خودنمایی و چشم و همچشمی باشد و بی‌توجه به درماندگان و فقرا برگزار شود، جز گناه و دوری از حقیقت ثمری ندارد.»
بركت افطار در سطل‌های زباله
ماه رمضان كه شروع می‌شود، بین كارمندان پچ‌پچ راه می‌افتد كه بالاخره تاریخ افطاری اداره كی است و اگر افطاری برگزار شود، چه می‌دهند. در خیلی از اداره‌ها رسم است كه كاركنان آن اداره را به مراسم افطار دعوت كنند. این مراسم گاهی با حضور كاركنان همه بخش‌ها برگزار می‌شود و گاهی هم گزینشی است. رضا ج درباره تجربه‌اش از حضور در افطاری‌های اداری می‌گوید: «به هرحال كسی از این‌كه در مراسم افطاری شركت كند، بدش نمی‌آید؛ اما رسم بدی كه در محل كار من هست این است كه در مراسم تبعیض وجود دارد، یعنی كارمندان معمولی را با مدیران یكجا دعوت نمی‌كنند و این طور كه خبر می‌رسد، افطاری‌ها هم با هم فرق می‌كند و افطاری مدیران رنگین‌تر است. این قضیه علاوه بر این‌كه حس بدی در كارمندان ایجاد می‌كند، بی‌احترامی به روزه‌داران است.»
یكی از حكمت‌های روزه، شریك شدن در سختی‌های زندگی كسانی است كه در اداره زندگی‌شان بخصوص ضروری‌ترین چیز یعنی تامین غذا با دشواری روبه‌رو هستند
روایت‌های دیگری هم از این نوع افطاری‌ها هست. این روایت را مهدیه غفرانی می‌گوید: «افطاری جایی كه من در آن كار می‌كنم، بسیار مفصل است؛ چون مجموعه بزرگی هستیم. مهمان‌ها در شب‌های مختلف دعوت می‌شوند. روی هر میز كه از قبل چیده شده، مقدار زیادی لوازم افطار هست كه چند برابر اشتهای مهمان‌هاست. بعد هم كه غذا می‌آورند، می‌توانی بین چند نوع غذا انتخاب كنی.»
تا اینجای كار شاید چندان تعجبی نداشته باشد؛ اما نكته دردناك ماجرا موقع جمع‌آوری میزهاست: «من 2 سال است كه در این مراسم شركت می‌كنم. هر دو سال خودم شاهد بوده‌ام كه چطور غذاهای دست نخورده را همراه میوه‌های سالم و بسته‌های باز نشده پنیر و كره و مربا در سطل آشغال می‌ریزند. خود من وقتی از یكی از خدمه پرسیدم چرا این كار را می‌كنید، جواب داد كه به ما گفته‌اند كل باقیمانده‌ها را دور بریزیم. آخر این چه ثوابی است كه به گناه اسراف آلوده می‌شود؟»
سیده انسیه كیاموسوی درباره اسراف در مهمانی‌های افطار می‌گوید: «اسراف، گناه بزرگی است و در ماه رمضان بزرگ‌تر. تعالیم دینی و اصول روشن روزه‌داری بر این تاكید می‌كنند كه فرد قناعت پیشه كند و دسترسی‌اش را به طور خودخواسته به خوراكی‌ها كم كند، اما اگر قرار باشد در این مهمانی‌ها خلاف ارزش‌های روزه اسراف حاكم شود، از هدف‌های انسان‌ساز روزه دور می‌شویم، بخصوص اگر این كار از طرف نهادهای عمومی و رسمی انجام شود، قبح بیشتری دارد. به جای دور ریختن غذاها باید زمینه‌ای فراهم شود كه افراد نیازمندتر از این سفره‌ها بهره‌مند شوند.»
نیازمندان فراموش شده
در حدیثی از امام حسن عسكری(ع) آمده است: «خداوند روزه را واجب كرده تا آدم بی‌نیاز، طعم گرسنگی را بچشد و در نتیجه به مستمند و فقیر مهربانی كند.» اما در میان خیلی از روزه‌داران، نیازمندان فراموش شده‌اند. نمونه‌اش خانواده صدری، فامیل بزرگی هستند و از روز اول ماه رمضان، تقویم خانواده آنها از مهمانی‌های دعوت شده پر است. خانم صدری می‌گوید: «بعضی‌ها در خانواده اصلا فرصت افطاری دادن پیدا نمی‌كنند و بقیه هم از قبل نوبتشان را رزرو می‌كنند. بین خانم‌های فامیل هم رقابت سختی برپا می‌شود.» او توضیح می‌دهد كه خانم‌ها بخصوص جوان‌ترها چطور هر سال فهرست غذاها را بلند‌تر می‌كنند و روشهای تازه‌ای برای چیدن میز و سفره ابداع می‌كنند: «سبزی خوردن را باید طور خاصی تزئین كرد و باید هم چای باشد هم شیر و هم قهوه. سوپ ، آش ، فرنی و شله‌زرد. پنیر و گردو و انواع مربا. برای شام هم انواع برنج و خورش و گوشت و مرغ. بعضی از خانم‌های فامیل هر سال ظرف‌های افطار را هم عوض می‌كنند كه تكراری نباشد. دستور غذاها هر سال عوض می‌شود. سوپ‌های جدید و برنج با ادویه تازه.» برگزاری این مراسم پرزرق و برق حاشیه‌هایی هم دارد و آن عبارت است از فراهم كردن انواع شیرینی‌ها با محوریت زولبیا و بامیه و گونه‌گونه میوه‌های فصل كه برای مهمان‌ها قدرت حركت باقی نمی‌گذارد! فكر می‌كنید هزینه چنین افطاری برای هر خانواده چقدر است؟ آقای صدری به نیابت از بقیه جواب می‌دهد: «هرسال با توجه به گرانی بیشتر می‌شود. سال قبل برای هر نفر 30 هزار تومان خرج شد.»
سیده‌انسیه كیاموسوی می‌گوید: «احترام گذاشتن به مهمان پسندیده است و حتی بزرگان دین و ائمه هم هر وقت می‌خواستند از مهمانی پذیرایی كنند، بهترین خوراكی‌ها را جلوی او می‌گذاشتند؛ اما این كار با تبذیر متفاوت است. ما در عین حال می‌بینیم كه خود امامان ما برای افطاری ساده‌ترین غذاها را می‌خوردند و روایت مشهور از امیرالمومنین(ع) این است كه او هرگز با دو نوع غذا افطار نمی‌كرد. هرچند الان توقع نداریم كه كسی تا این حد مقید باشد؛ اما نباید كار به حد افراط برسد.» در مهمانی‌های باشكوه افطاری معمولا جایی برای نیازمندان نیست. كیاموسوی معتقد است: «فكر نمی‌كنم در چنین مهمانی‌هایی كسی به یاد نیازمندان بیفتد. البته مهمانی‌های خانوادگی جای خود را دارد و صله رحم به حساب می‌آید؛ اما زرق و برق و تجمل این مهمانی‌ها نباید باعث شود كه هدف اصلی از برگزاری‌شان چشم و همچشمی با دیگران باشد. چشم و همچشمی آفت روابط اجتماعی است و بخصوص در مسائل مذهبی اثر بدتری دارد، چون با ماهیت معنوی آن در تضاد است.» در حالی كه برگزاركنندگان مهمانی‌های باشكوه افطاری، معمولا از حال همشهریان و بستگان نیازمندشان غافل می‌شوند، برای كامل شدن این عبادت بزرگ اسلامی، از قبل تا بعد از ماه رمضان، تعالیم ویژه‌ای وجود دارد.
به گفته خانم موسوی، در حالی كه اسلام تاكید می‌كند كسانی كه موفق نشده‌اند روزه‌های سال قبل خود را بگیرند، كفاره آن روزه‌ها را به نیازمندان بدهند و در حالی كه در روز عید فطر، اولین قدم هر مسلمان پرداخت زكات فطریه به نیازمندان است، بیش از پیش به اهمیت توجه به نیازمندان و خودداری از اسراف در طول ماه رمضان پی می‌بریم.
