درباره شخصیت‌پردازی در 2 فیلم «سوت پایان» و «آقا یوسف»

 
نگاه توریستی به آدم‌هایی كه نمی‌شناسیم
آقا یوسف: مردی كه زیاد می‌دانست

دكتر علی رفیعی، كه در تئاتر حسابی سرشناس و مورد احترام است، با همان فیلم اولش،‌ «ماهی‌ها عاشق می‌شوند» جای خودش را در سینما هم باز كرد. فیلمی كه شخصیت‌هایش حال و هوای خوبی داشتند و از همه مهم‌تر سلیقه خوب كارگردان كار خودش را كرده بود و «ماهی‌ها عاشق می‌شوند» را تبدیل به یكی از فیلم‌های خوش آب و رنگ و زیبای سینمای ایران كرد. بین فیلم اول رفیعی و فیلم دومش «آقا یوسف» كه این روزها بر پرده سینماهاست، چند سالی فاصله افتاد. این فاصله به هر دلیلی كه بود، مشكلات مالی یا فیلم دیگری كه رفیعی می‌خواست بسازد، توانایی‌های فرمی كارگردان را بالا برد. انگار اگر «ماهی‌ها عاشق می‌شوند»‌ بیشتر با دل و حس و غریزی ساخته شده بود حالا در «آقا یوسف» نشانه‌های علمی سینمایی چون كادر و میزانسن و تدوین تقویت شده اما دیگر از آن حس و حال «ماهی‌ها عاشق می‌شوند» خبری نیست. این البته به معنای آن نیست كه نكات فنی فیلم و حس موجود در آن، دو نكته متناقض‌اند كه مانند دو خط موازی به یكدیگر نمی‌رسند بلكه مشكل اصلی «آقا یوسف» این است كه فیلمساز، قهرمانش را درست نمی‌شناخته و دید درستی نسبت به آن طبقه نداشته است.

آقا یوسف كه در خانه‌های مردم كار می‌كند، رگه‌هایی از روشنفكری خود رفیعی و طبقه او را به ارث برده كه باعث می‌شود یك شخصیت باورپذیر و درست از آب درنیاید. آنجایی هم كه قرار است شبیه آقا یوسف‌های واقعی باشد نگاه اشتباهی به این شخصیت شده كه نمی‌توانیم با او احساس همذات‌پنداری كنیم و از آنجا كه آقا یوسف قهرمان داستان است و بار احساسی قصه بر دوش اوست و قرار است كه ما هم از دریچه حس و نگاه او با درام فیلم روبه‌رو شویم، این موضوع ضربه جبران‌ناپذیری به فیلم می‌زند.

اصغر فرهادی در این مورد كارگردانی مثال‌زدنی است. او چه در «شهر زیبا» و چه در «چهارشنبه سوری» چنان دید خوبی نسبت به آدم‌های داستانش دارد كه فرقی نمی‌كند از چه طبقه‌ای باشند. روحی «چهارشنبه سوری» همانقدر آدم آشنایی است كه مژده. همه حركات و مدل حرف زدن و لباس پوشیدنش برایمان آشناست. كنجكاوی‌اش با شغلی كه دارد، سادگی‌اش با دروغ‌هایی كه گاهی می‌گوید همه برایمان باورپذیر است.

یا از طرف دیگر بهمن فرمان‌آرا را در نظر بگیرید. فرمان‌آرا از آن دسته كارگردانانی است كه قهرمان فیلم‌هایش حس و حال درستی دارند چون بیشترشان وام گرفته از طبقه فرهنگی و اجتماعی خود فیلمساز هستند.

مردان روشنفكری كه میانسالی را پشت سر گذاشته‌اند و دغدغه‌های ویژه‌ای دارند. فرمان‌آرا خوب می‌شناسدشان. می‌داند كه چطور فكر می‌كنند، چطور حرف می‌زنند، چطور می‌شود احساساتی‌شان كرد، چه چیزهایی را جدی می‌گیرند و چه چیزهایی برایشان مهم نیست. همین باعث می شود كه حتی در بدترین فیلم‌های فرمان‌آرا هم شخصیتش روح و حس درستی داشته باشد. حیف سلیقه و كارگردانی فیلمساز خوبی مثل علی رفیعی است كه فیلم‌هایش مثل «آقا یوسف» خنثی از آب دربیایند.

 

نیكی كریمی در «سوت پایان» تمهید جالب دیگری برای نزدیكی به شخصیت دختر فیلمش پیدا كرده. او از دریچه دوربین جست‌وجوگر یك مستندساز به دختری نزدیك می‌شود كه نمونه‌های آن در جامعه به هرحال خیلی دم دست نیستند. این حربه كمك می‌كند تا ما هم مثل فیلمساز بیشتر از آنكه شخصیت دختر را درك كنیم،‌ به بررسی شرایط اجتماعی و مشكلی كه در آن گرفتار شده بیندیشیم. یك جور فاصله بین تماشاگر و دختر است كه در شرایط عادی می‌تواند منجر به حذف ارتباط بین آنها شود اما حالا چون تماشاگر این شخصیتی را كه نمی‌شناسد از دریچه دوربین آدمی می‌بیند كه خودش هم به دنبال پیدا كردن زوایای تازه‌ای از زندگی اوست، می‌تواند به حالش دل بسوزاند.

فیلمسازان بزرگ دنیا درباره آدم‌های مختلف، طبقات مختلف اجتماعی و در ژانرهای متفاوت فیلم ساخته‌اند اما شاهكارهایشان را زمانی خلق كرده‌اند كه قهرمان‌هایشان از دل زندگی خودشان بیرون آمده بودند.