درباره فیلم سینمایی ورود زنده‌ها ممنوع

 

كمدی‌های عامه‌پسند در بن‌بست
در چند ماه گذشته تقریباً هر فیلم كمدی عامه‌پسندی كه در سینمای ایران اكران شده در گیشه شكست خورده، اما هنوز تعدادی از این فیلم‌ها در انبارها و بایگانی شركت‌ها وجود دارند كه ناچار باید به نمایش عمومی در آیند. كمدی‌های عامه‌پسند روزهای احتضارشان را می‌گذرانند و هر فیلمی از این نوع كه اكران شود، در واقع آزمونی نهایی برای این ژانر است كه آیا باز هم علاقه‌ای برای دیدن آنها در مردم وجود دارد یا مثل فیلم‌های ویدئویی كه بازارشان این روزها برچیده شده باید فاتحه كمدی ـ تجاری را هم در سینما خواند. استقبال مخاطبان سینما از فیلم‌های باكیفیت چند ماه گذشته نشان می‌دهد مردم ترجیح می‌دهند به جای آثار سطحی و مبتذلی كه صرفا به قصد سرگرم كردن و خنداندن ساخته می‌شوند فیلم‌هایی را ببینند كه حرفی برای گفتن دارند و مخاطب‌شان را جدی می‌گیرند.
ورود زنده‌ها ممنوع با همان قواعد و فرمول‌های همیشگی یك كمدی سرگرم‌كننده ساخته شده، اما در عمل یك سر و گردن بالاتر از نمونه‌های مشابه از كار در آمده است. شوخی‌های فیلم نسبت به كمدی‌های تجاری دیگر كنترل‌شده‌تر هستند و تلاش شده طنز داستان با اتكا بر موقعیت‌ها شكل بگیرد و یكسره طنز كلامی نباشد. اجرای این شوخی‌ها هم متكی بر زمان‌بندی دقیقی است و از آسان‌گیری و نگاه سطحی كمدی‌های مشابه در این فیلم كمتر نشانه‌ای وجود دارد. گرچه بازیگرانی كه برای نقش‌های اصلی و برخی نقش‌های فرعی انتخاب شده‌اند از همان گروه همیشگی و ثابت طنزهای تلویزیونی و ویدئویی هستند و طبق عادت، بعضی حركت‌های لوده‌وار را به بازی‌شان اضافه می‌كنند كه حتی كنترل كارگردان هم نتوانسته از حجم این نوع لودگی‌ها در فیلم كم كند. نحوه ادای دیالوگ‌ها هم به همان شیوه همیشگی است و به همه چیز چاشنی غلیظی از طنز شفاهی اضافه شده كه اصلا لازم به نظر نمی‌رسد و اتفاقاً با حذف آنها دیالوگ فیلم اثرگذارتر می‌شود و با اهداف فیلمنامه هم سازگاری و مناسبت بیشتری دارد.

 

فیلمنامه ورود زنده‌ها ممنوع طبق یك الگوی آشنا نوشته شده و برای غنی‌تر كردن داستان، یك «مك‌گافین» جالب به آن افزوده شده كه البته تأثیر چندانی در پیشبرد ماجراها ندارد و فقط نقطه اتصالی است كه اجزای مختلف داستان را به هم پیوند می‌دهد و بستری ایجاد می‌كند تا روابط شخصیت‌ها شكل بگیرد. این مك‌گافین هسته خرمایی است كه در گلوی یك جنازه‌گیر كرده و معلوم نیست چرا و از كجا سر زبان‌ها افتاده كه متوفی بر اثر قورت دادن یك الماس درشت از دنیا رفته است. ورود زنده‌ها ممنوع داستان نسبتاً پیچیده‌ای دارد. ماجرای اصلی درباره دزدیده شدن جسد كارخانه‌داری است كه 2 متصدی آمبولانس نعش‌كش را به دردسر می‌اندازد. ذبیح (مجید صالحی) و غلام (علی صادقی) راننده و كارگر آمبولانس نعش‌كشی هستند كه در شركت نعش‌كشی و خدمات پس از مرگ آقای كیانفر (مهران رجبی) كار می‌كنند. استفاده‌های شخصی ذبیح و غلام از آمبولانس در حین انجام مأموریت و حمل میت، از قبیل خرید منزل و گوجه‌فرنگی برای تهیه رب و حمل گوسفند زنده و استفاده از آمبولانس به‌جای ماشین عروس و... نهایتا باعث اعتراض خانواده میت و توبیخ و بی‌اعتبار شدن ذبیح و غلام پیش كیانفر می‌شود. یك روز پس از ماجرای توبیخ، ذبیح و غلام جنازه كارخانه‌داری به نام اعتصامی را تحویل می‌گیرند كه به علت خفگی با هسته خرما مرده است. با غفلت آنان، آمبولانس همراه جنازه به سرقت می‌رود. با تعقیب سارقان و كشف جسد متوجه می‌شوند كیارش، برادر صاحب كارخانه (علیرضا خمسه) عامل سرقت جنازه است كه با كمك و همدستی كاردار و مشاور اعتصامی (ساعد هدایتی) این كار را كرده است. جنازه به كارخانه منتقل می‌شود و كیارش برای برگزاری مراسم عزاداری به خانه می‌رود. از صحبت‌های كیارش با مشاور مشخص می‌شود انگیزه آنها از سرقت جنازه، پیدا كردن الماسی است كه در گلوی اعتصامی گیر كرده و باعث خفگی‌اش شده است. ذبیح و غلام پس از اطلاع از این قضیه، طمع می‌كنند و جنازه را با موتورسیكلت می‌دزدند و به خانه می‌برند. به هر ترفندی متوسل می‌شوند اما نمی‌توانند الماس را از گلوی جنازه خارج كنند.
تم آشنای همیشگی در این قصه هم دیده می‌شود؛ طمع و زیاده‌خواهی چند آدم فقیر ساده‌دل كه علی‌رغم رفتار نادرست‌شان، قلب‌هایی صاف و ساده دارند و منتظر تلنگری هستند كه به راه راست بازگردند. درباره این قصه باید یك نكته مهم را در نظر گرفت. این‌كه داستان ورود زنده‌ها ممنوع مثل تعدادی از محصولاتی كه توسط این تهیه‌كننده (داریوش باباییان) تولید شده كپی‌برداری محسوب نمی‌شود. (البته هنگام اكران فیلم اتفاقاتی افتاد كه در شأن سینمای ایران نیست؛ از جمله این‌كه تلاش شد از شباهت نام این فیلم با ساخته جدید رامبد جوان یعنی ورود آقایان ممنوع استفاده شود و به همین دلیل، حتی از نشانه‌های تبلیغاتی آن فیلم هم بهره‌برداری شد كه با اعتراض سازندگان ورود آقایان ممنوع همراه بود). نكته دیگر درباره فیلمنامه آن است كه با وجود ضعف‌های آشكار، نسبت به دیگر محصولات شكوفافیلم، ساختار منسجم‌تری دارد و با داستان چندپاره و آشفته فیلم افراطی‌ها قابل مقایسه نیست. ضعف اصلی فیلمنامه به این باز می‌گردد كه عنصر تصادف،‌ پیش‌برنده بسیاری از ماجراهای اصلی است؛ مثل فیلمفارسی‌های مبتذل پیش از انقلاب كه كسی دوست قدیمی‌اش را پس از سی چهل سال خیلی اتفاقی هنگام عبور از خیابان می‌دید آن هم درست وقتی فیلمنامه به تصادف احتیاج داشت تا سر و ته داستان را به نوعی هم بیاورد. در فیلمنامه ورود زنده‌ها ممنوع هم عنصر تصادف، كاربرد چشمگیری دارد و مثل نخ تسبیحی، وقایع جداگانه را به یكدیگر متصل می‌كند بدون آن‌كه زمینه‌چینی لازم برای وقوع این تصادف‌ها انجام شده باشد.

 مایه‌های اخلاقی ورود زنده‌ها ممنوع پررنگ است و سازندگان فیلم سعی كرده‌اند لابه‌لای قصه‌گویی و روایت ماجراها، هرگاه فرصت را مناسب یافته‌اند، پیام‌های اخلاقی داستان را به تماشاگر منتقل كنند؛ مثلا نكوهش طمع‌ورزی یكی از مایه‌های اصلی فیلم است كه در چند دیالوگ به صورت آشكار بیان می‌شود و مسیر داستان نیز طوری پیش می‌رود كه مخاطب در پایان نتیجه‌گیری كند بار كج هرگز به منزل نمی‌رسد و هر كس باید به حق خودش قانع باشد. شخصیت‌های اصلی فیلم، اعضای 2 خانواده هستند كه به سودای تصاحب الماسی موهوم دست به كارهایی ناشایست می‌زنند و عاقبت متوجه اشتباه‌شان می‌شوند. البته از تلاش‌هایشان برای تصاحب الماس هم چیزی عایدشان نمی‌شود و در واقع الماس بهانه‌ای می‌شود تا یكدیگر را محك بزنند و درسی بزرگ بیاموزند. مشكل اینجاست كه این درس بزرگ به شیوه‌ای گل‌درشت و كلیشه‌ای آموزش داده شده و تاكید زیادی روی پشیمانی شخصیت‌ها انجام می‌شود كه واقعاً ضروری نیست.
فیلم طبق یك اصل تخطی‌ناپذیر با پایان خوش به سرانجام می‌رسد و در نهایت همه شخصیت‌های خوب و بد داستان كنار یكدیگر جشن می‌گیرند و قول می‌دهند دیگر دچار لغزش نشوند. تردیدی نیست كه كمدی سبك و مفرحی مثل ورود زنده‌ها ممنوع نمی‌توانست پایان‌بندی مبهم یا جدی یا تلخی داشته باشد، اما این‌كه همه شخصیت‌ها عاقبت به خیر می‌شوند و حتی قهرمانان فیلم به آرزوی دست‌نیافتنی‌شان (خرید یك آمبولانس نو) می‌رسند، بیش از حد رویایی و غیرواقعی به نظر می‌رسد. چنین پایان‌بندی سرخوشانه‌ای شاید برای یك فیلم فانتزی مناسب بود، ولی برای كمدی واقع‌گرایانه‌ای مثل ورود زنده‌ها ممنوع چندان مناسب نیست. البته می‌توان حدس زد دلیل پایان خوش فیلم این بوده كه در طول فیلم چند بار به نافرجام بودن كارهای خلاف اشاره شده و حالا باید نشان داده شود كه از راه درست هم می‌توان به آرزوها رسید و دلیلی ندارد كه حتماً برای دستیابی به پول و ثروت خلاف كرد. بنابراین لازم بود در پایان، شخصیت‌های پشیمان فیلم كه از راه خلاف به جایی نرسیده‌اند از راه صحیح به آرزوی‌شان برسند تا پیام فیلم بی‌نتیجه نماند. پیام فیلسوفانه دیگری هم در فیلم مطرح می‌شود كه البته در سطح می‌ماند. این‌كه هر كس با هر ثروت و شوكتی بالاخره یك روز گذرش به گورستان می‌افتد و زندگی آدم‌ها به بلعیدن یك هسته خرما بند است.

 

به هر حال از فیلمی كه برای سرگرم كردن مخاطبان معمولی سینما ساخته شده نمی‌توان انتظار زیادی داشت و باید ورود زنده‌ها ممنوع را به چشم فیلمی متوسط و مفرح نگاه كرد كه هدفی جز ایجاد سرگرمی برای خانواده‌ها ندارد. همین كه سازندگان فیلم برای خنداندن مخاطب به هر وسیله بی‌ارزش و مبتذلی متوسل نشده‌اند، قابل ستایش است و ورود زنده‌ها ممنوع را از فیلم‌های همردیفش تا حدودی متمایز می‌كند.