آلزایمر؛ روایتی از ذبح ذهنی و عینی حقیقت

 

احمد رضا معتمدی را صرفا به‌واسطه سه اثر سینمایی‌اش می‌شناسم و شناخت‌ پیشینی دیگری از وی ندارم. تاكنون نیز فرصتی دست نداده كه با او به گفت وگو نشسته و اندیشه‌های آشكار و پنهانش را واكاوی كنم. اما اگر از من بپرسند چند سینماگر متفكر ایرانی را نام ببرم یقینا در كنار اسامی بیضایی، تقوایی، مهرجویی، رفیعی، فرهادی و... نام معتمدی قرار می‌گیرد با این تفاوت بزرگ كه معتمدی در سینمای ایران كارنامه‌ای كم تعداد از فیلم‌های سینمایی دارد. فیلم‌هایی مانند «دیوانه از قفس پرید» كه ضمن داشتن رویكردی انتقادی از درون مایه‌ای كاملا فكری و فلسفی برخوردار بود و نگارنده در همان زمان یادداشت تمجید گونه‌ای درباره آن اثر نوشتم. در زمانه‌ای كه بین «سینما و ادبیات داستانی» و «سینما و فلسفه» و «سینما و سیاست» و «سینما و فرهنگ» ارتباط معنا داری وجود ندارد و سینمای مبتذل از نوع «مش ماشاءالله»، «چارچنگولی» و «اخراجی‌ها» بر سینمای كشور حاكم شده است تولید و نمایش آثاری مانند آلزایمر عامل حفظ پیوند ارباب معرفت و صاحب نظران با سینمای كشور و هنر هفتم است. تماشای فیلم آلزایمر نه تنها بیننده را به حظ بصری می‌رساند و لوكیشن های سنتی و رنگارنگ و اصیل ایرانی مانند خانه، مسجد، سفره، چادر و كوچه‌های ایرانی بسیار چشم‌نواز است و درجای خود و از سوی صاحبنظران قابل تحلیل است در باره این اثر از بعد محتوایی نمی‌توان سخن نگفت و پندارهای فیلمساز را واگویه نكرد.

آلزایمر همچون «دیوانه از قفس پرید» فریاد و فغان بلند ولی هنرمندانه و ظریف و لطیف از درد ناشی از اصابت تیرهای مداوم و مستمر و موثری است كه با عنوان‌های گوناگون مدرنیته، مصلحت، توسعه، قدرت و ... برپیكره نحیف اما مانای حقیقت وارد می‌شود. در این فیلم حقیقت جامه‌ای است كه بر تن عشق و وفاداری آسیه به همسر گمشده‌اش پوشیده شده است هرچند دیگران زنده بودن امیر قاسم را باور نمی‌كنند و در نتیجه عشق آسیه را به دیوانگی تاویل می‌كنند. در آلزایمر همه عوامل به ظاهر موجه مانند نتیجه آزمایش خون، بیكاری ده‌ها كارگر كارگاه آقا نعیم و ضرورت بازگشت آنها بر سركار، بیماری فراموشی امیر قاسم، 20 سال مجالس رسمی ختم برای امیر قاسم و شهادت توام با شك دیگران و... علیه «عشق خروشان و یقین خلل‌ناپذیر» آسیه وارد عمل می‌شوند و سخن طلایی آسیه مبنی براینكه «شاهد برای كسی است كه شك دارد نه برای كسی كه یقین دارد» شنیده نمی‌شود. هرچند میرزا در سكانسی كه از خانه نعیم بیرون می‌آید اذعان می‌كند ای كاش ایمان ما به خدا مانند ایمان آسیه به شوهرش بود.

 

نكته مهم دیگر نقد جدی فیلمساز به مشروعیت‌سازی تاریخ و زمان برای برخی توهمات انسان‌هاست كه در این فیلم با صراحت و شجاعت با پرسش مواجه شده است. بارها در این فیلم می‌شنویم كه 20 سال از مرگ امیر قاسم می‌گذرد وهمه چیز تمام شده است و آسیه نیز به‌خاطر اعتقاد به زنده بودن امیر قاسم راهی دیوانه خانه شده و حق زندگی در میان مردم از او سلب می‌شود و گناه آسیه این است كه فارغ از زندگی روزمره و سازو كارهای جاری و رسمی بر جامعه در اعماق وجودش به این حقیقت باور دارد كه شوهرش یعنی امیر قاسم زنده است و حتی وقتی او را كه دچار فراموشی شده می‌بیند چهره از هم باز می‌كند رخت و لباس نو می‌پوشد و با عشق و غیرت توامان به تیمار داری امیرقاسم می‌پردازد. به نظرم معتمدی این مضمون از فیلم آلزایمر را مدیون اندیشه فوكو در كتاب‌های «مراقبت و تنبیه» ، «تاریخ جنون»، «پیدایش كلینیك» و «دیوانگی و تمدن» است اما زیبایی كار اینجاست كه این فیلمساز مولف و فكور به‌خوبی توانسته اندیشه‌های نو و متفاوت فیلسوف فرانسوی را در فضای فرهنگی و تاریخی ایران بازسازی كرده و در دفاع از حقیقت و مانایی حقایق هرچند اگر همگان اعم از مردم و قدرت علیه آن باشند تجربه‌ای هنری و سینمایی را روایت كند.

شعبده بازی‌های امیر قاسم و در نهایت آسیه نیز در آلزایمر معنای زیبایی دارد. مردم در میدان، خانه، كلانتری، زندان و همه جا مسحور شعبده بازی وتر دستی می شوند كه هیچ سهم و بهره‌ای از حقیقت ندارد و در واقع حاصل فریب حواس ظاهری انسان‌هاست اما حقیقت مسلم را می‌توان در جلو چشمان‌شان تحریف و حتی ذبح كرد و آب از آب تكان نمی‌خورد و البته این قصه تراژیك حیات انسان در تاریخ است كه قطار زمان بارها و در مقاطع مختلف به خود دیده است و پایانی برای آن متصور نیست. چنانچه بعد از برهه‌ای هیاهو بر سر یقین آسیه و بازگشت امیر قاسم، دوباره زندگی به ریل خود برگشت یعنی امیر قاسم كه دچار آلزایمر شده به مقصدی نامعلوم راهی شد و آسیه كه جست‌وجو گر راسخ حقیقت است (كه در اینجا عشق پاكش به شوهرش بود) دوباره به آسایشگاه روانی بازگشت زیرا دیگران كه در واقع دشمنان حقیقت بودند و نماد آن در این فیلم برادر بزرگ‌ترش بود توان و تاب تحمل او را ندارند و از به كارگیری خشونت نیز در این حقیقت‌ستیزی واهمه‌ای ندارند.

 

به‌هر حال آلزایمر فیلمی است كه حدود دو ساعت زمان تماشا از بیننده می‌گیرد اما ساعت‌ها مخاطب را درگیر خود می‌سازد و از این مهم تر ساعت‌ها به بحث و تحلیل نیاز دارد زیرا روی موضوعی انگشت تاكید نهاده كه گمشده امروز و فردای ماست یعنی اصیل بودن و اصیل فكر كردن و دفاع از حقیقت فارغ از جوسازی‌ها پیرامونی و دادن هزینه آن حتی اگر طرد و انزوای اجباری باشد كه نماد آن در این فیلم تیمارستان و آسایشگاه روانی بود.