بدرود بغداد
ساختن فیلمی بلند با حضور 3 شخصیت اصلی در یك بیابان برهوت كاری است كارستان. حالا فرض كنید یكی از این 3 شخصیت اصلی آمریكایی و دو تای دیگر عرب باشند و....                        

جهانی‌ كردن فیلم با فضای مبهم
مهدی نادری با ساختن «بدرود بغداد» در نخستین گام فیلمسازی‌اش نشان داد آینده‌ای روشن و امیدواركننده در سینمای ایران دارد. اولین دلیل اهمیت این فیلم كه اكنون برپرده سینماست بی‌شباهت بودنش به هر نوع فیلمی در سینمای ایران است؛ بخصوص فیلم‌های موفقی كه كارگردانان مطرح ساخته‌اند.
 زمانی رسم بر این بود هر فیلمساز جوان و بااستعدادی برای شروع كارش سعی می‌‌كند با تقلید از آثار بزرگان، فیلم‌هایی شبیه آنان بسازد. آثار عباس كیارستمی، مسعود كیمیایی، بهرام بیضایی و دیگر بزرگان این سینما بارها به وسیله فیلمسازان جوان تقلید شد و نتیجه كار هم همواره فاقد اصالت و اندیشه‌ای ناب بود. اما در سالی كه بدرود بغداد در جشنواره به نمایش درآمد، همراه «فصل باران‌های موسمی» ساخته مجید برزگر نشان دادند سازندگانشان از روی دست دیگران نمی‌نویسند و سال‌ها فیلم دیدن و مطالعه، آنان را متوجه این واقعیت كرده كه ساختن فیلمی متوسط اما اصیل و خودانگیخته بسیار بهتر از ساختن فیلمی نسبتا خوب، اما كپی‌برداری شده و تقلیدی است. بدرود بغداد اما اثری شایسته توجه و قابل تأمل است كه حتی با وجود برخی ضعف‌ها، دارای نكات مهم و مؤثری است. مثلا نادری خیلی خوب دانسته بدون استثناء، پشت هر فیلم خوب حتما یك فیلمنامه خوب هست. بدرود بغداد اگر چه در ظاهر مبتنی بر تصاویر و لانگ‌شات‌های عجیب و غریب است، اما پشتوانه محكمی دارد كه این افه‌های تصویری را معنا می‌بخشد. ساختن فیلمی بلند با حضور 3 شخصیت اصلی در یك بیابان برهوت كاری است كارستان. حالا فرض كنید یكی از این 3 شخصیت اصلی آمریكایی و دو تای دیگر عرب باشند و موضوع محوری فیلم هم هیچ‌گونه سمت و سوی عشقی، عاطفی و اكشن نداشته باشد و اساسا روان‌شناسی شخصیت‌ها موضوع مركزی قرار گیرند.

 هوشمندی و هنر مهدی نادری را از نحوه انتخاب همكارانش می‌توان دریافت. زمانی باب شده بود یك فیلمساز جوان برای شروع كارش باید با فیلمبرداری كاركشته كار كند تا ضعف‌های احتمالی‌اش را بپوشاند، اما نادری با درك درست‌تری از موضوع خطر كرده، با تورج اصلانی جوان همكاری می‌كند. از سوی دیگر، برای ایفای نقش‌های سه‌گانه فیلمش به ترتیب سراغ یك بازیگر تئاتر (پانته‌آ بهرام)، یك كارگردان جوان و نوجو (مزدك میرعابدینی) و یك ستاره نوظهور سینما (مصطفی زمانی) می‌رود. اولی در ارائه نقش یك زن عرب غوغا می‌كند و به گواه بسیاری از تماشاگران عرب‌زبان، نحوه ایفای نقش و بیان لهجه‌اش با اعراب مو نمی‌زند. از سوی دیگر انتخاب میرعابدینی با توجه به سال‌های حضورش در خارج از كشور و تسلطی كه بر زبان انگلیسی دارد، نتیجه‌ای موفقیت‌آمیز و باورپذیر دارد و نباید از كار خوب نادری در استفاده از مصطفی زمانی براحتی گذشت. نادری با شناختی كه از قابلیت‌های وی به عنوان یك بازیگر محبوب داشت، اما از او در نقشی غیرستاره‌ای استفاده كرد. گریم و اساسا نقشی كه به زمانی سپرده شده است، نه به منظور استفاده از محبوبیت او برای فروش بیشتر فیلم، بلكه در جهت ارتقای كار این بازیگر صورت گرفته كه اتفاقا نتیجه‌بخش نیز است، اما بدون در نظر گرفتن این امتیازات، آنچه به بدرود بغداد ارزش سینمایی می‌بخشد، شیوه كارگردانی و اجرای دقیق صحنه‌هایش است. نادری با شناخت كافی از مدیوم سینما، فضای بدوی عراق را در شهرك سینمایی دفاع مقدس بازسازی می‌كند و حتی یك پلان آن هم نشان نمی‌دهد در فضایی غیربومی ساخته شده است. البته نادری باهوش‌تر از آن بوده كه بخواهد با برخی نشانه‌گذاری‌های جغرافیایی تأكیدی بر مكان وقوع رخدادها داشته باشد. برعكس، آنچه او كرده خلق یك فضای وهم‌گونه است از جا و زمانی نامعلوم كه حرف فیلم را ابعادی جهانی می‌بخشد و همین كیفیت استعاری بدرود بغداد است كه دست‌اندركاران سینمای ایران را ترغیب به ارسال آن برای شركت در آكادمی اسكار كرد.
 یكی از فیلم‌های مهم و محبوب تاریخ سینما «جهنم در اقیانوس آرام» نام دارد كه روایتگر چند كاراكتر محدود در یك فضای طبیعی است. همچنین فیلمسازان بزرگی مانند رومن پولانسكی با ساختن فیلم‌هایی مانند «مرگ و دوشیزه» نشان دادند قواعد قصه‌گویی در سینما را با وجود شخصیت‌های محدود بلدند. در فیلم‌هایی نظیر بدرود بغداد، امكان قدرت عمل و مانور برای دراماتیزه كردن فضا و اساسا قصه‌گویی آن‌چنان وجود ندارد. لحظه‌ای اگر ایده‌ای برای ادامه كار وجود نداشته باشد، تماشاگر از دیدن آدم‌های تكراری در فیلم خسته و دلزده می‌شود.
تصاویری كه از این سه شخصیت در فیلم می‌بینیم اگر تكراری باشند یا شبیه یكدیگر، آن‌گاه به لحاظ بصری چشم‌آزار از كار درخواهند آمد و ضرباهنگ اثر را نابود خواهند كرد.

 تفاوت بدرود بغداد با 2 نمونه‌ای كه اشاره شد، در این است كه در فیلم جان بورمن و پولانسكی قصه‌هایی پرسرگذشت و گیرا وجود دارند كه فقدان بازیگران و صحنه‌های متنوع را جبران می‌كنند اما در فیلم نادری نه شخصیت‌های متنوعی دیده می‌شوند و نه قصه‌ پركشش و درگیركننده است. توضیح این نكته لازم است كه كشش بدرود بغداد نه به واسطه كشف یك حقیقت از گذشته یا خلق یك مفهوم عجیب در دل یك ملودرام، بلكه ناشی از خلق فضا و طراحی میزانسنی دقیق است. در واقع هر آنچه در سینما برجستگی مفهومی دارد (مقولاتی مانند فیلمبرداری، بازیگری، طراحی صحنه و...) در این اثر در محدوده میزانسن كارگردان و فضای طراحی شده‌اش معنا پیدا می‌كند. مثلا بازی‌ها اغراق‌شده و چیزی فراتر از آنچه در فیلمنامه پیش‌بینی شده است، نیست. فیلمبرداری با وجود تصاویر چشم‌نواز و كار هنرمندانه با نور و رنگ، كاملا در خدمت اثر است و ساز جداگانه‌ای نمی‌زند و اگر فیلم تقریبا همزمان با حوادث عراق و اشغال این كشور توسط نیروهای بیگانه ساخته و نمایش داده شده، اما هرگز در آن نكته‌ای مشاهده نمی‌كنید كه به واسطه شعارگرایی بخواهد بر چیزی غیر خود دلالت داشته باشد.
بدرود بغداد، در ژانر آثار جنگی طبقه‌بندی می‌شود. در سینمای ایران این ژانر با جنگ تحمیلی عراق علیه ایران معنا پیدا كرده و مصداق‌های سینمای جنگ نشان می‌دهند اطلاق سینمای دفاع مقدس به جای ژانر جنگی درست و بامسماست.

چون فیلم‌هایی از جنس بدرود بغداد در ایران كمتر ساخته شده‌اند (منظور حوادث برون‌مرزی است) پس جاه‌طلبی مهدی نادری را نشان می‌دهد. در فیلم‌های جنگی آنچه حرف اول را می‌زند مؤلفه‌های آشنای این سینماست كه مهم‌ترینشان وجود جنگ در فیلم است. این جنگ می‌تواند جدالی عظیم مانند آنچه در «نجات سرباز رایان» می‌بینیم باشد یا روایت سربازان در «سرزمین هیچ‌كس». فیلم نادری از نوع دوم است. یعنی برای جنگی نشان دادن اثرش، متوسل به ابزار و ادوات جنگی نشده است. از این نظر دو تا از نمونه‌های خوبی كه پیش از بدرود بغداد در ایران ساخته شده یكی «روبان قرمز» به كارگردانی ابراهیم حاتمی‌كیا و دیگری «طبل بزرگ زیر پای چپ» ساخته كاظم معصومی است كه اتفاقا در این دو نمونه نیز تنها با 3 شخصیت اصلی روبه‌رو هستیم.



گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture  
منبع: jamejamonline.ir


مطالب پیشنهادی:
فیلمی با اشتباهات دوست‌داشتنی!
يادداشتی بر فيلم «باغ ‌قرمز»
نگاهی به یك فیلم: پرتقال خونی
«سعادت آباد» یا گورستان زناشویی؟
زنان ونوسی؛ مردان مریخی و همه اشتباهاتشان! (+عکس)