یک گفتگوی خواندنی با فاطمه معتمدآریا درباره میانسالی و سالمندی!

بازیگران و هنرمندان بخش مهمی از توفیق خود را مدیونِ ظاهرِ زیبا و جوان هستند. آنها در چرخه‌ای به فعالیت ادامه می‌دهند که گَرد پیری ممکن است پایان دوران‌شان را رقم زند؛ اتفاقی که کمابیش برای همه‌شان رخ می‌دهد. حتی برای افسانه‌‌ها و اسطوره‌ها... از همین رو بود كه تلاش‌مان برای گفتگو با بسیاری از زنانِ هنرپیشه و هنرمند بی‌پاسخ ماند و خیلی‌ها به موضوعِ ترس از پیری و بحران میانسالی علاقه نشان ندادند ولی خوش‌اقبال بودیم كه فاطمه معتمد آریا به این گفتگوی متفاوت پاسخ مثبت داد. بازیگری که هرگز مدیون چهره‌اش نبوده و نیست؛ و درخششِ طولانی‌ مدتش در صحنة نمایش و سینما مهم‌ترین دلیلِ این مدعاست. او دورانِ میانسالی‌اش را می‌گذراند. دوره‌ای که می‌گوید به جوانی ترجیحش می‌دهد و می‌گوید كه عاشقانه دوستش دارد و حاضر به بازگشت به عقب نیست. این نگاه البته شاید خیلی هم دور از انتظار نبود؛ هرچه باشد او فاطمه معتمد آریاست؛ بازیگری بزرگ که در جوانی قید و بندهای مربوط به سن و سال را دور انداخت. او كه با نقش‌آفرینیِ همیشگی و کم‌نظیرش و شخصیت‌های متنوعی كه آفریده، همیشه یکی از نزدیکان و عزیزان ما؛ شاید مثل خواهر یا مادرمان بوده است...
 
در مشاهداتِ غیرآماری و مبتنی بر گفتگوهای پیرامونی‌مان شاهد آثار متفاوتِ مدرنیته بر ذهنیت زنان هستیم. از یك‌سو زنان توجه بیشتری به خودشان دارند و دغدغة حضور اجتماعی، فعالیت اقتصادی، و شكوفایی هنری دارند و از سوی دیگر نگرانی‌ها و هراس‌هایی كه گاه به نظر بی‌منطق و بی‌دلیل می‌رسند، یكی‌از آنها شاید ترس از دست رفتن جوانی است. به نظر می‌رسد یكی از عواملِ موثر در دامن زدن به این تفكر، نحوة ترسیمِ سیمای زنانِ میانسال در سینما و تلویزیون است. شما چه فكر می‌كنید؟ آیا در عرصة هنرِ بازیگری، اكثریت با هنرمندانی است كه به نمایشی وجهة ظاهری‌شان تمایل دارند یا كسانی كه می‌خواهند توانِ هنری‌شان را نشان دهند؟ تجربه خودتان از حضور هنری‌تان و مقوله‌ای به نام افزایش سن چیست؟
معتمدآریا: راستش را بخواهید من خیلی نمی‌توانم از امور رایج و متداول بگویم چون در این موارد نگاه و اعتقاداتم بسیار متفاوت است. راجع به تجربة جوامع دیگر كه اصلاً تحقیقات و اطلاعات گسترده‌ای ندارم تا بتوانم با استدلال دربارة آنها صحبت كنم. اغلب هم با كسانی ارتباط دارم كه به نحوی با هنر درگیرند و كار هنری می‌كنند. در نتیجه آنها هم مثل اطرافیانِ من با دیگر آدم‌های معمولی در جامعه فاصله دارند و نگاه‌شان شاید با نگاه رایج و روزمره فرق دارد. اما درباره نظرات شخصی‌ام قاطعانه می‌گویم كه اعتقادی به سن و سال ندارم ولی به اهمیتِ تجربه، پختگی و حركت روبه جلو معتقدم. تغییر سن كه محدود به گذار از جوانی به میانسالی یا از میانسالی به پیری نیست. از همان زمان تولد، تغییر سن رخ می‌دهد. من واقعا این همه تاكید روی ظاهر و زیبایی را نمی‌فهمم. می‌فهمم كه وقتی كسی در شكل ظاهری خودش تغییر ایجاد می‌كند و قصد بهبودِ فیزیك و اندامش را دارد، یعنی چه و می‌فهمم كه زیبایی چقدر ارزشمند است. می‌فهمم چشم، صورت، اندام، و كلام زیبا چقدر در روابط اجتماعی و در انعكاسِ زیبایی در جامعه اثرگذارند اما تلاش برای به وجود آوردنِ زیبایی جعلی و قلابی را نمی‌فهمم. شاید اشكالِ جامعه فعلی ما این باشد كه هیچ چیز را در واقعیتِ خودش نمی‌پذیرد. ما در روابطِ اجتماعی‌مان هم حاضر نیستیم واقعیت‌ها را بپذیریم و حتی در مورد خودمان هم واقعیت‌ها را نمی‌پذیریم، ظاهرمان، قیافه‌مان، سن‌مان و دیگر واقعیت‌های وجودی‌مان را نمی‌پذیریم. همیشه سعی می‌كنیم به چیز دیگری كه در ذهن‌مان است و معمولاً هم خیلی دور از واقعیت است، تكیه كنیم و واقعیت را بر مبنای آن تغییر دهیم.
طبیعتاً حرفه من و هنر به معنای عام، بسیار متاثر از این اتفاق‌های اجتماعی است. حداقل می‌توانم بگویم كه سینمای این سال‌‌های ما انعكاسِ مستقیمی از جامعه‌مان بوده است. كمتر سینمایی را می‌شناسم كه این‌قدر دقیق و درست، تحولات جامعه‌اش را به نمایش درآورد. حتی وقتی یكسری فیلم‌های موسوم به مبتذل را در سینما می‌بینم، بازهم فكر می‌كنم كه این‌ها هم انعكاس بخشی از جامعه ماست. انعكاس همان زنانی كه حاضر نیستند واقعیتِ خودشان را بپذیرند و فكر می‌كنند در اشكال دیگری می‌توانند زیباتر و جوان‌تر باشند. این مساله خیلی هم به سن‌و سال مربوط نمی‌شود، و به نظرم بیشتر به تفكرِ آدم‌ها برمی‌گردد.
 
از نظر من زنان ایرانی جزو زیباترین زنان دنیا هستند، البته با زیبایی‌های طبیعی و خدادادی خودشان. با بینی‌های استخوانی و بزرگ، با چشم‌های كشیدة تیره، با لب‌های قیطانی، با پوست‌های سبزه یا گندمی، با موهای مشكی و ... اما اتفاقی كه متاسفانه این روزها در بین دختران و زنان ما می‌افتد، این است كه رنگ چهره‌ها و موهایشان را عوض می‌كنند، رنگ چشم‌هایشان را با لنزهای مختلف تغییر می‌دهند و مدام در حال تغییر رنگ دادن هستند. زنان ایرانی جزو بیشترین مصرف‌كننده‌های محصولاتِ آرایشی و زیبایی در جهان هستند. تبلیغات عظیم و وسیع هم كه مدام بر این گرایش‌ها دامن می‌زنند. همه تلاش دارند به‌جای پذیرش خود، تغییری در خود ایجاد كنند كه این وضعیت نه به دلیل سن بلكه به دلیل عدم پذیرش واقعیت‌هاست. برای آنكه ما انسان‌ها خودمان را دوست داشته باشیم باید معیارهایی برای خودمان داشته باشیم كه متاسفانه آن معیارها وجود ندارد.

نقش هنرمندان را در تثبیت و تقویت تفكرهای رایج در جامعه چقدر می‌دانید؟ اساساً چقدر برای تغییر این ذهنیت‌ها تلاش می‌شود؟
معتمدآریا به نظرم، تغییرِ هر چیزی كار بسیار سختی است، به خصوص ذهنیت‌هایی از این دست. اگر بخواهم از موقعیت خودم مثال بزنم باید بگویم كه وقتی در بیست‌و چندسالگی وارد سینما شدم، باید تفكری با سابقه پنجاه و شصت ساله را تغییر می‌دادم. باید نشان می‌دادم كه به عنوانِ یك زن، هویتی مستقل دارم نه وابسته. حالا این هویت در هر چیزی كه مربوط به من بود می‌توانست مطرح باشد، از تفكر تا شكل ظاهرم. اولین مانعِ این تغییر كسانی بودند كه در گذشته كار كرده بودند. برای آنها به عنوان تهیه‌كننده یا هر سمتِ دیگری سخت بود كه بپذیرند دختری بیست‌و چندساله با تفكر و انتظارات آنها موافق نیست. همكارانی هم بودند كه تازه می‌خواستند وارد بازار كار شوند و می‌گفتند "ای بابا، تغییر چه معنی دارد! همان چیزی را كه می‌گویند ما هم انجام می‌دهیم." حركت كردن میان این دو قطب كه خیلی هم نادر نبود، خیلی سخت بود. من و گروهی از هم‌نسلانم كه بعد از انقلاب وارد سینما شدیم، بسیار تلاش كردیم تا مفهوم و معنای حضورمان در سینما را تغییر دهیم. به‌هیچ وجه ساده نبود اما پس از یك دهه تحولاتی رخ داد.
دهة بعد، نوبتِ كسانی بود كه بعد از ما آمده بودند و می‌آمدند. آنها اما به جای آنكه چیزهایی را تغییر دهند، تغییراتِ ما را گرفتند و شروع به تكرارشان كردند، بی‌آنكه چیزی به آنها اضافه كنند. تكرار تا جایی جواب می‌دهد اما عاقبت به پوچی می‌رسد. این اتفاق، الآن دارد در سینمای ما می‌افتد، و مالِ نسلی است كه با دریافتی زیر صفر وارد سینما شدند. نمی‌خواهم دربارة همكاران و هنرمندان جوانی كه الآن دارند كار می‌كنند و بعضی‌هایشان جزو استثناهای بازیگری‌اند، قضاوتِ منفی كنم اما منظورم، نقدِ تفكر ظاهرگرای امروزی است. در نسل من تلاش برای تغییر اتفاق افتاد و شاهد آن هم، تغییراتی است كه در سینمای ایران رخ داد، تغییراتی كه سینمای ایران را به جهانیان معرفی كرد و بر سینمای جهان تاثیر گذاشت اما نسل بعد چه كرد؟ این ارثیه را گرفت و تخریب كرد. این تخریب، نشانه ناآگاهی است. انسانی كه آگاهی داشته باشد، اهل سازندگی است وگرنه خراب كردن راحت‌ترین كار است. این‌ها نسلی نازپرورده‌اند كه لای پنبة خانواده‌ها بزرگ شدند؛ نسلی كه بیش از اندازه به آنها توجه شد تا مبادا سختی بكشند و بنابراین، نسلِ راحت‌طلبی شدند.

 در سینمای ایران شخصیتِ زن میانسال كم داریم. بیشتر فیلمنامه‌ها برای دختران و زنان جوان نوشته می‌شود. حتی نقش‌های پیر و مسن برای زنان بیشتر است. به‌ندرت نقش‌هایی مثل نقش شما در فیلمِ «اینجا بدون من» نوشته می‌شود. این ضعف را از چه می‌دانید؟ اشكال از فیلمنامه‌نویسان است؟ یا تهیه‌كننده‌ها و كارگردان‌ها؟ یا بازیگر میانسال كم داریم؟ یا اقبالِ جامعه به جوانان است؟
معتمدآریا فكر می‌كنم علت اصلی، هیچ‌كدام از اینها نیست و شاید همه اینها باشد. بیشتر به همان زحمتی بر می‌گردد كه در سئوال قبلی راجع به آن صحبت كردیم. مسائلِ زن میانسال را نشان دادن، زحمت دارد. دیگر نمی‌توان از آن كلیشه‌های رایج كه برای دختران جوان استفاده می‌شود، بهره برد. زن میانسال، دیگر دختری جوان و در آستانة ازدواج نیست كه بتوان با داستانی ساده و تكراری مثل مخالفت خانواده‌ها با ازدواج جمع‌و‌جورش كرد. داستان روابط دختر و پسری، راحت‌ترین و دم‌دستی‌ترین سوژه‌ای است كه می‌توان راجع به آنها حرف زد. احتیاج به تفكر، هزینه، مطالعه، خلاقیت، و تحقیق هم ندارد ولی همه‌جای دنیا مخاطب خودش را دارد. به اندازة كافی هم فیلم‌های سطحی و تجاری راجع به این مسائل می‌سازند، از هندوستان كه بزرگ‌ترین صنعت تولید فیلم در جهان را دارد تا افغانستان كه سینمای چندان مطرحی ندارد. ولی اگر بخواهی كمی از این موقعیت‌ها خارج شوی، باید بروی و ببینی كه مسائل واقعی و مهم مردم چیست. باید بفهمی مادرِ بچه‌ای كه كنارِ خیابان رها شده، چه كاره است. پسر جوانی را دیدم كه ابرو برداشته و تا جایی كه در توانش بود چهره‌‌اش را تغییر داده بود. به نظرم آمد پسر عاصی و ناآرامی است. دوستان گفتند كه پسرِ فلان خانم است كه دكترِ روانشناس و روانكاو مشهوری است. وا رفتم، با خودم فكر كردم زنی كه نتواند سازگاری با محیط را به فرزندِ خودش یاد بدهد، چگونه به دیگران و جامعه مشاوره می‌دهد تا اصلاح شوند.
نه فقط دربارة سوژه‌های مربوط به میانسالی، بلكه برای تمام سوژه‌ها و در تمام سنین نوشتن و اجرای كاری كه عمیق، واقعی، تاثیرگذار و قابل تامل باشد، بسیار سخت است. در همان فیلم‌های دختر و پسری هم تلاشی نمی‌شود تا چیزهای عمیقی نمایش داده شود. بیشترشان سطحی، دور و غیرواقعی هستند. فقط چون جامعة بسیار جوانی داریم، جاذبة این فیلم‌ها بیشتر است و فروش می‌كنند ولی نه عمق، نه تاثیر و نه انعكاسی دارند.
نكته دیگری هم وجود دارد كه فقط مشكل جامعه و سینمای ما نیست و به تبلیغات و فرهنگِ سرمایه‌داری و مصرف‌گرایی برمی‌گردد كه همه‌چیز را با مسائلِ مادی محك می زند. در امریكا و اروپا هم نوشتنِ نقش برای بازیگری چون مریل استریپ كار سخت‌تری است تا فلان ستارة جوان و زیبا .... البته این زن، استثنای تاریخ سینمای جهان است و هر چه بازی كند، فروش خواهد كرد. ولی در مجموع ساختِ فیلم‌های اكشن و تخیلی و پر از خشونت راحت‌تر است و فروش‌شان هم تضمین شده‌تر. نتیجه‌اش هم البته در مدارس و دانشگاه‌های آمریكا آشكار می‌شود یك نفر با اسلحه وارد می‌شود و دانش‌آموزان و معلمان بی‌گناه را به رگبار می‌بندد. اما متاسفانه این روند همچنان ادامه دارد چون پول بیشتری به جیب صنعت فیلم‌سازی آمریكا بر می‌گرداند و در آنجا سرمایه از هر چیزی مهم‌تر است.

 یكی از بحران‌های میانسالی برای بازیگران زن از آنجا شروع می‌شود كه احساس می‌كنند دیگر به‌عنوان ستاره جایی ندارد و برای مطرح ماندن باید دست به كارهای خبرساز دیگری بزند. انگار بازیگری دیگر جای آنها نیست و به سراغ حرفه‌های دیگر می‌روند. یك روز نمایشگاه عكس می‌گذارند، روزی دیگر كتاب ترجمه می‌كنند، فیلم كوتاه می‌سازند و ...
معتمدآریا من گفت‌و‌گوهای مختلفی از بازیگران شناخته‌شده در جاهای مختلف خوانده‌ام. آنهایی كه تجربه و دانش دارند و مطرح‌اند، همیشه در اوج می‌مانند اما آنها كه در اوج بوده‌اند ولی دانش و تفكر ندارند، بسیار سریع فروكش می‌كنند. هم اینها هستند كه با شروعِ میانسالی و بعد از چهل، یا چهل‌و‌پنج سالگی، شروع به انگشت زدن به كارهای دیگر می‌كنند. می‌گویند بازیگری دیگر ما را ارضاء نمی‌كند و می‌خواهیم كارگردانی را تجربه كنیم. تهیه‌كننده شویم و .... همه جای دنیا این‌طور است و فقط مختصِ ایران نیست. اینكه یك بازیگر حرفه‌ای بخواهد فعالیت‌های خودش را متوقف كند و بگوید "خوب، حالا كه من بازیگر هستم، بروم و دیگر ایده‌هایم را عملی كنم، كارگردانی كنم یا تهیه‌كنندگی"، به نظر من اصلاً بد نیست اما معمولاً از كسانی سر می‌زند كه در حرفه خودشان قاطعیت و اعتماد به نفس ندارند و جالب اینكه این عدم قاطعیت و اعتماد به نفس از میانسالی شروع می‌شود چون آدم كم‌كم احساس می‌كند كه چیزهایی از او گرفته می‌شود، این احساس ایجاد می‌شود كه قرار است به آرامی بازنشسته شود. اما در همین حال، طبیعت چیزی به انسان می‌دهد كه وقتی به میانسالی می‌رسد، می‌بیند كه هیچ‌كس غیر خودش آن را ندارد و آن نگاه عمیق‌تر به جهان است، تجربه حضور در هستی است، و به دست آوردن‌ِ تكامل. من كه هرگز حاضر نیستم حتی به یك هفتة قبل برگردم چون در هفته‌ای كه گذشته، چیزهایی به دست آورده‌ام كه می‌ترسم به عقب برگردم، به جایی كه این آگاهی و دانش جدید را ندارد. گاهی با خود فكر می‌كنم هفتة قبل و حتی روز قبل چقدر ساده‌دل بودم. این چیزی است كه من در این سن دركش می‌كنم و می‌فهمم. این‌ها توشه میانسالی است. در میانسالی مثل باران بهاری می‌توان پر از بخشش بود و این چیزی است كه در هیچ سنی غیر از میانسالی نمی‌توان تجربه‌اش كرد.

تعریف میانسالی و جوانی در دنیا دستخوش تغییرات مهمی شده و جوانی تا بیش از سی‌وپنج سالگی ادامه دارد. خیلی از افراد در سی سالگی هنوز به ثبات نرسیده‌اند، كار مناسب پیدا نكرده‌اند، ازدواج نكرده‌اند و هنوز دنبال كشف‌های جدید در زندگی هستند. باقی تعریف‌ها هم تحول یافته‌اند و سن میانسالی بالاتر رفته است. اما در جوامعی مثل ایران كه در حال گذار هستند و جمعیت جوان‌شان هم زیاد است هنوز تعریف‌های قدیمی پابرجا هستند. انگار این تغییرات هنوز اتفاق نیفتاده‌اند؟
معتمدآریا نه، من فكر كنم این تغییرات اتفاق افتاده‌اند. ولی به نظرم این اشكال به ارتباطِ نسل‌ها مربوط است. جوان‌های امروز احساس می‌كنند كه نمی‌توانند از نسلِ قبل از خودشان تجربه‌ای دریافت كنند ولی نسل من خیلی از نسلِ پیش از خودش چیز یاد گرفت ونسل مادر من بسیار بیش از من. مادرِ هشتاد و چند سالة من بیش از من سودای حیات دارد، از همه چیز لذت می‌برد. من هم از نسل گذشته خودم چیزهایی یاد گرفته‌ام. یاد گرفته‌ام از خوردنِ این چای لذت ببرم تا اینكه فكر كنم به جای این چای چه چیز دیگری می توانست باشد و نیست. مادران ما زندگی‌های سخت‌تری داشتند ولی خیلی خوش‌بخت‌تر بودند چون به آنچه داشتند، آگاه بودند و آن را می‌پذیرفتند. این‌كه در بی‌چیزی كامل، احساسِ ثروت كنی و این رضایت در دیدگاه و نگاهت جاری باشد، خوشبختی است. من گاهی اوقات از تحلیلِ آدم‌های نسل خودم متحیر می‌شوم. مادربزرگم به من یاد داد كه می‌شود عاشق شد، آن هم عاشقی واقعی و محترم. ولی اگر به كسی بگویید محال است باور كند. ولی مادربزرگِ من قادر بود این را بیان كند. من این همه هیجان زندگی را از یك زن هشتاد و چند ساله یاد گرفتم ولی وقتی پسر خودم را نگاه می‌كنم، می‌بینم جوانی است كه از پای كامپیوتر بلند نمی‌شود و همه خوبی‌ها و زشتی‌های جهان را پای كامپیوتر تجربه می‌كند.

 و به نظر می‌آید كه این روندِ یادگیری از نسل قدیم به نسل جدید متوقف شده است. نسل جدید اضطراب‌ها و ترس‌هایی دارد و شاید به همین دلیل دست به دامانِ ظواهر و مادیات می‌شود و در پی جوانی و زیبایی است؟
معتمدآریا حرف شما را كاملاً قبول دارم اما زنان قدیمی هم جوانی و زیبایی را دوست داشتند و از گیاهان مختلف برای حفظ زیبایی‌های طبیعی‌شان استفاده می‌كردند. در توجه به ظاهر واقعاً دچار اغراق و افراط شده‌ایم. انگار تنها امكان برای دیده شدنِ یك زن صورت و ظاهرش است. انگار تنها چیزی كه در برقراری هر ارتباطی می‌توان به آن اعتماد داشت، ظاهر است. اما چهرة افراد هم تا جایی قابلیت تغییر دارد. مرتب محصولات جدیدی به بازار می‌آید و همه به استفاده از آنها مشتاق‌تر می‌شوند. در میانسالی، این میلِ به زیباتر شدن و حفظ جوانی افزایش پیدا می‌كند چون طبیعی است كه از یك سنی به بعد، به دلیل تغییراتِ هورمونی آن برق نگاه و موها و ... گرفته خواهد شد. البته از نظر من كه این تغییرات خیلی مهم نیست چون من در موقعیتی هستم كه از چیزهایی كه دارم لذت می‌برم. شاید باور نكنید اما اولین موی سفیدی كه در سرم درآمد، خیلی هیجان‌زده و خوشحال شدم چون می‌دیدم كه تغییری دارد در من ایجاد می‌شود.
علتش شاید این باشد كه در جاهای دیگری احساس امنیت می‌كنم. امنیت به دلیلِ چیز‌هایی كه همه عمر دلم خواسته انجام بدهم و انجام داده‌ام، امنیت از كارم، امنیت خانوادگی‌ام هم در خانه پدری و هم در خانواده خودم و در كنار همسرم. همه چیز همیشه آن‌طوری بوده كه خودم انتخاب كردم و واقعا خودم را خوشبخت می‌دانم چون كاری را انجام می‌دهم كه به آن وابسته‌ام، دوستش دارم و بلدش هستم. همین باعث می‌شود كه دورة میانسالی بهتری را سپری كنم چون چیزی نیست كه حسرت از دست دادنش در دوران نوجوانی و جوانی را داشته باشم. پس من میانسالی خوبی خواهم داشت چون از اندوخته‌های این دو دورة گذشته‌ام چیزهایی به دست آورده‌ام كه برایم شبیه به یك گنجینه است و هنوز فرصت زیادی دارم تا به این گنجینه بنگرم و چیزهایی به آن بیفزایم. ولی اگر تجربه‌های من از این دو دوره بد سپری شده بودند، دوران میانسالی بسیار سختی می‌داشتم كه همراه می‌شد با افسردگی شدید. به نظرم افسردگی، سرطان دورة ماست كه در همه نسل‌ها، از كودك تا كهن‌سال این بیماری مستتر است.
اگر انسان گذشته پرباری نداشته باشد، آیندة سخت‌تری خواهد داشت چون مدام در حسرت چیزهایی خواهد بود كه از دست داده است. یكی از مشكلاتِ نسل جدید این است كه حسرتِ چیزهایی را دارند كه هیچ‌گاه به دست نیاوردند. حسرتِ موفقیت در كارشان را دارند، حسرتِ این را دارند كه مانعی بر سر كار كردن‌شان نباشد. حسرت این را دارند كه در واقعیت به خواسته‌ها و آرزوهایشان برسند. خیلی دردناك است كه با پزشكی مواجه شوید كه مسافركشی می‌كند. وجود چنین عدم تعادل‌هایی در جامعه، میان‌سالی‌های خوبی را به همراه نخواهد داشت. بچه‌ای را می‌بینید كه به دلیل مدل موهایش با حسرت، ترس و هراس به جامعه وارد می‌شود و معلوم است كه او میانسالی خوبی نخواهد داشت. این نسل چیزهایی را می‌خواسته كه یا ممنوع بوده‌اند یا اجازه و توان انجامش را نداشته. این ماشین‌های آخرین مدلی كه در خیابان‌های تهران می‌چرخند، در ترافیك چندین ساعتة این شهر چه جاذبه‌ای دارند؟ جز اینكه موتورسواری كه از كنارِ این ماشین می‌گذرد با حسرت به این همه اختلاف موجود بنگرد. اختلاف‌هایی كه به جهت اقتصادی در جامعة ما وجود دارد، حسرت‌هایی را به وجود آورده كه مانع میان‌سالی‌های خوب خواهد شد.

 آیا شما تفاوت‌هایی میان تجربة میان‌سالی در زنان و مردان می‌بینید؟ گاه این‌طور به نظر می‌رسد كه میانسالی برای مردان، دورة تقویتِ جایگاه شغلی و تثبیتِ مالی است كه مردان را مهیا می‌سازد تا از امكاناتی كه در اختیار دارند، بیشترین و بهترین بهره را ببرند، ولی انگار برای زنان وضعیت مشابهی وجود ندارد و ترس‌ها و هراس‌ها بروز بیشتری دارند. بخشی از این وضعیت شاید به مسئولیت‌هایی مربوط باشد كه زنان در این دوره بر دوش دارند. زنِ میانسال احتمالاً زنی است كه فرزندانی در سنین نوجوانی دارد، و احتمالاً والدینی سالخورده دارد كه نیازمند رسیدگی و مراقبت هستند. این حجم انبوه از مسئولیت‌های چندجانبه جایی برای وقت گذاشتنِ زنان میانسال برای خودشان باقی نمی‌گذارد. در سینما هم تصاویر مشابهی از زنان میانسال بازتاب دارد. بیشترِ این زنان خسته از مسئولیت‌هایشان هستند. كمتر عاشق می‌شوند. گرفتار مسائل مختلف زندگی ‌و دغدغه‌های مادرانه‌شان هستند. اما در همین سینما تصاویری درخشان و جذاب از میانسالی مردان عرضه می‌شود، مردانی كه آسوده‌تر به درخواست‌های عاطفی و جنسی‌شان پاسخ می‌دهند و ...
 البته برای نمایش چنین تصاویری از زنان در سینما محدودیت‌های جدی وجود دارد ولی به نظرم این دیدگاهی كه شما مطرح می‌كنید، خیلی نسبی است. از نظرِ من، اقتصاد عامل خیلی تعیین‌كننده‌ای است. تفاوت‌هایی كه شما برای مرد و زنِ میانسال برمی‌شمارید در مناطقی از ایران و تهران كه بسیار محروم‌اند و برای گذرانِ روزمرگی‌هایشان دست و پا می‌زنند، كمتر از مناطقِ شمالی یا مركزی تهران دیده می‌شود. در مناطقی كه مردمانش معیشت بهتری دارند و حداقل، خرده بورژواهای متوسطی هستند، و فرصت و امكانِ آن هست كه به احساسات دوران میانسالی‌شان پاسخ دهند. من نمی‌توانم بپذیرم كه همه جا چنین است كه مردان میانسال پیش از افول وحشتناك خود، دوران شكوفایی مالی و عاطفی را تجربه می‌كنند و درصدد نوعی بازسازی مجدد خود برمی‌آیند اما واقعیتی هم وجود دارد و آن اینكه تغییرات هورمونی یك مرد میانسال با یك زن جوان برابری می‌كند. اینكه چقدر بتوان این برابری را با شرایط پیرامونی و محیطی تطبیق داد، بستگی به دانش و آگاهی هر فرد دارد.
بسیاری از مردان نمی‌دانند كه میانسالی‌ با چه تحولاتِ شیمیایی در درونِ بدن‌شان ارتباط دارد. حتی ممكن است به مرز خودكشی و فروپاشی هم برسند چون نمی‌دانند كه این تغییرات تنها روی درخواست‌های جنسی اثرگذار نیست بلكه بر روح و روان آنان هم تاثیر دارد. آنها هم احساس می‌كنند كه دارند به سرازیری نزدیك می‌شوند ولی نمی‌‌دانند این همه بالا رفتن و اوج گرفتن در پایانِ میانسالی چه سقوط وحشتناكی را در پی خواهد داشت. در جوامع پیشرفته، زنان و مردان میانسال چنین اطلاعات و آگاهی‌هایی را دریافت می‌دارند و می‌دانند كه تغییرات هورمونی چه نقشی در احوالات میانسالان، چه زن و چه مرد دارد. نحوة كنترل این احساسات و تمایلاتِ متغیر بسیار مهم است همان‌طور كه برای یك نوجوان درخواست‌ها و گرایش‌های جدید و رو به رشدی ایجاد می‌شود. با وجود چنین آگاهی‌هایی، زنان میانسال هم می‌توانند درك كنند كه چه جاذبه‌ای در درون آنها نهفته است و برغم همة مسئولیت‌ها و هراس‌ها چه امكاناتی برای پرداختن به خود و علایقشان دارند. ناآگاهی‌ها و عدم برخورداری از فرهنگِ زندگی باعث می‌شود كه این عدم تعادل‌هایی كه همه جا به چشم می‌خورد، ایجاد شود و مهم‌ترین دلیلش هم به نظر من دلایل اقتصادی است. از نظر من برای یك زن یا دختر جوان، زندگی با مردی كه سال‌ها از او بزرگ‌تر است، خیلی هم لذت‌بخش نیست اما می‌تواند بی‌دردسرتر باشد. چون می‌تواند اجاره خانه ندهد، ماشینی را كه می‌خواهد سوار شود، آنچه می‌خواهد بخرد. ولی خیلی درایت می‌خواهد تا دو جوان بدانند كه باید با این سختی‌ها مبارزه كنند و زندگی‌شان را خودشان باید بسازند. این سهل‌پسندی‌ها و ساده‌سازی‌هایی كه در زندگی رخ می‌دهد، باعث شكل‌گیری مناسباتی نامتوازن است. من نمی‌توانم بگویم مردی كه در میانسال به فكر ازدواج با زنی جوان می‌افتاد، خیلی بدتر از زن میانسالی است كه نمی‌داند چگونه با تحولات جدید در زندگی‌اش كنار بیاید. هردویشان به یك اندازه ناآگاه هستند.

 ولی قبول ندارید كه مواجه‌هایشان با میان‌سالی متفاوت است؟ عموم زنان به دام افسردگی می‌افتند ولی مردان انگیزه‌مند و فعال‌تر به نظر می‌رسند...
معتمدآریا مردان هم دچار افسردگی می‌شوند ولی شاید ما زنان متوجه نمی‌شویم. مردی كه موهایش را رنگ می‌‌كند، پوست صورتش را می‌كشد، ورزش‌های سنگین انجام می‌دهد تا ماهیچه‌ها و عضلات فروریخته را دوباره بالا آورد، در همان نخستین سال ارتباط گرفتن با زنی كه خیلی جوان‌تر از خودش هست، تمام تصوراتش را بر باد رفته می‌بیند و افسردگی شدیدتر و عمیق‌تری را تجربه خواهد كرد. به نظرم زنان باهوش‌تر و زرنگ‌ترند، تاثیرگذارترند، و به دلیل توانایی‌های متعددی كه دارند، خیلی زود مسائل را می‌قاپند و می‌گیرند و به زودی چنان مسلط بر مردانی می‌شوند كه روزی ظالم به نظر می‌‌رسیدند كه شما جز دل سوزاندن برای این مردان كاری از دستتان برنمی‌آید ولی جامعه مردسالار ما بیش از آنچه می‌توانیم تصور كنیم، این حباب توخالی را در ذهن مردان به وجود آورده كه شما قدرتمندید، حق دارید چندین زن بگیرید، مجازید یواشكی هر كاری خواستید بكنید، و به جهت اجتماعی و قانونی او را محق می‌داند كه میانسالی‌اش را تلف كند و به جنبه‌های ظاهری و جنسی روابط توجه كند.

 و سینما بازهم هم در ایجاد آن حباب توخالی در ذهنیت مردان، به تعبیر شما نقش دارد.
معتمدآریا ‌این‌ها همان ساده‌نگری‌هایی است كه وجود دارند. ممكن است در زندگی‌های عادی چنین اتفاق‌هایی بیفتد ولی به عنوان هنرمند باید پیامی بالاتر از روزمرگی‌ها به مردم منتقل كرد. باید به زنان میانسال این پیام را رساند كه توانا و جذاب هستند، مادر و همسر هستند، و چه قدرت‌هایی در دست دارند كه اصلا قابل مقایسه با زیبایی یك زن جوان نیست. ما چون به داشته‌هایمان آگاه نیستیم، همیشه جا می‌خوریم و احساس می‌كنیم كه زیر پایمان خالی شده است. خشونت فقط كتك زدن نیست، خشونت این است كه مردی در خانه‌اش را باز كند و به زنش سلام نكند. دردِ كتك خوردن شاید فراموش شود اما تخریب و تحقیری كه از عدم ارتباطِ درست در ذهن ایجاد می‌شود، می‌تواند بدترین شكل خشونت در جامعه باشد. خشونت این است كه شوهری در بستر به همسرش پشت كند و بخوابد. اما كمتر به این توجه می‌شود كه همین روابط كوچك چه تخریب‌‌های عظیمی ایجاد می‌كنند.

 فكر می‌كنم تاكید اصلی شما بیش از همه، روی مساله آگاهی است. مواجهة آگاهانه با میانسالی است كه احساس و برخورد زنان با این دوران را متعادل و مناسب می‌كند. در جامعه هنرمندان به‌ویژه زنان هنرمند هم به نوعی شاهد چنین رابطه‌ای میان توانمندی و جذابیتِ ظاهری هستیم. هر قدر توانایی و آگاهی هنرمندان سینمایی بیشتر باشد، تمركز و توجه هنرمند و البته مخاطبان او بر زیبایی ظاهری بیشتر رنگ می‌بازد و برعكس، چقدر با این برداشت موافق هستید؟
معتمدآریا ممكن است همین‌طور باشد كه می‌گویید. من كه خودم مجذوب و شیفتة زیبایی‌ام و نمی‌توانم تصور كنم كه بدون زیبایی چگونه می‌توان زندگی كرد. بخشی از این انتظار به نگاه و سلیقه‌ام برمی‌گردد و بخشی هم واقعیتِ زیبای موجود كه در پیرامون‌مان می‌بینیم. واقعا بی‌انصافی است كه آدم زیبایی را ببینید و زیبایی‌اش را تحسین نكنید. ولی من نمی‌توانم از زیبایی تزریقی تعریف كنم و زیبایی‌های جعلی را نمی‌فهمم. آن‌قدر چیزهای زیبای جعلی در سینمای ما بازتاب دارد، كه یكی از معیارهای علاقه‌مندانِ به سینما همین جعلیات است. گاهی در جمع‌های فرهنگی و هنری با سخنانی مواجه می‌شوم یا ای‌میل‌هایی برایم می‌آید كه واقعا تاسف‌بارند. فقط فكر می‌كنند برای ورود به سینما باید جراحی كنند و اگر بینی‌شان را جراحی و لب‌هایشان را تزریق كنند، می‌توانند فیلم هم بازی كنند. برای من واقعا غم‌انگیز و متاثركننده است كه نگاه فردی كه به سینما علاقه دارد، این است و این نگاهی است كه از سینمای ایران به او منتقل شده است. این تلقی كه برای به دست آوردن موفقیتی مشابه با خانم ایكس باید مشخصاتِ ظاهری مشابه با او داشته باشی. من از این زیبایی‌های جعلی لذتی نمی‌برم ولی وقتی برخی همكاران زن را با آن همه زیبایی طبیعی می‌بینم، لذت می‌برم. این زیبایی اگر با توانایی و آگاهی همراه باشد، چندین برابر می‌شود. هستند كسانی كه به ‌هر حال زیبایی‌هایی دارند ولی توانِ نمایش دادنِ زیبایی‌هایشان را ندارند چون پشت‌ِ آن هیچ تفكری وجود ندارد و پس از چند عكس، آن زیبایی هم محو می‌شود. شما درست می‌گویید كه هر قدر توانایی‌ها بالاتر برود، تلاش برای به نمایش گذرادن زیبایی‌ها كمتر می‌شود ولی نه زیبایی طبیعی، بلكه زیبایی‌های جعلی و ساختگی.

 زیبایی هم البته تعریفی گسترده و نسبی است ولی رسانه می‌كوشد آن را محدود و مطلق مانند این كه چشمان رنگی زیباست، بینی سربالا و نوك‌تیز زیباست، اندامی با این مشخصات جذاب است، و ... رسانه‌ها تصویری به تعبیر شما، جعلی می‌سازند و آن‌قدر آن را تبلیغ می‌‌كنند تا در ذهن مخاطب این‌طور می‌نشیند كه مشخصاتِ زیبایی همان است كه ساخته شده و علاقه‌مندان سینما هم به این برداشت می‌رسند كه در سینمای ایران كسانی كه چشمان روشن دارند، راه بازتری پیش‌رو دارند.
معتمدآریا این جعل‌سازی‌ها خیلی هم كهنه و دم‌دستی و از رده خارج است. هرچند تعاریف و دیدگاه‌های متفاوتی دربارة زیبایی وجود دارد ولی زیبایی طبیعی آن‌قدر نیرومند است كه نمی‌توان مقابله‌ای با آن داشت، می‌آید و خود را تحمیل می‌كند و انسان در برابرش عاجز می‌شود ولی چنین مواجهه‌ای در زیبایی جعلی اتفاق نمی‌افتد. زیبایی جعلی چیزی نیست كه بتوان از آن لذت برد. آدم مدام با زیبایی‌های جعلی مقابله دارد به‌ویژه كه این زیبایی‌ها با حسادت‌ها و چشم‌و هم‌چشمی‌ها به دام افراط و تفریط هم می‌افتند، و بیشتر و بیشتر جعلی می‌شوند. می‌شود چشم‌ها را بازتر و كشیده‌تر، بینی‌ها را كوچك‌تر و باریك‌تر و لب‌ها را درشت‌تر و برجسته‌تر كرد اما این زیبایی‌های ساختگی انسان را از طبیعت وجودی خود به عنوان یك موجود زنده دور می‌كند. سینما ماهیتی پویا و پرتحرك دارد. در یك تصویر یا در یك فریم می‌شود زنی یا مردی را زیباترین در جهان ساخت، با نورپردازی و گریم، پوشاندن بهترین لباس‌ها و انتخاب پس‌زمینه‌های درست ولی اگر در فریم دوم تحرك، شعور، دانش و توانایی وجود نداشته باشد، همه آن ظاهرسازی‌ها باطل می‌شود. برخی چهره‌ها وقتی در عكس و در وضعیتی ثابت دیده می‌شوند، می‌توانند بهترین‌ها و زیباترین‌ها باشند ولی چون ماهیت سینما و تئاتر حركت است، آن تصویر از بین می‌رود.

 شما چه تجربه‌هایی در این زمینه داشته‌اید؟ آیا پیش آمده كه گریم خاصی به شما تحمیل شود؟ از شما خواسته شده كه بوتاكس تزریق كنید یا لنز زنگی بگذارید؟
 بله زیاد این كار را كرده‌ام ولی اغلب برای زشت‌تر و پیرتر كردن بوده، برای فیلم "گیلانه" من هم لنز می‌گذاشتم و هم تمام فك‌ام را بازسازی كرده بودند. شاید كمی هم در نمایش دادن شكستگی و از دست رفتگی‌های آن زن اغراق شده بود. فیلمی بازی كرده‌ام كه بهرام بهرامیان ساخته و كارهای تدوین‌اش دارد انجام می‌شود، اسم فعلی‌اش هم "چرخ ‌و فلك" است. برای این كار من بوتاكس زدم تا تمام پلك‌ها و صورتم و لب‌هایم به شكل افتاده درآید نه رو به بالا. نه فقط در آن زیبایی نمی‌بینید بلكه حتی واكنش‌برانگیز هم هست ولی برای شخصیت‌پردازی آن نقش لازم بود، نه برای زیبایی‌اش. ولی گریم‌هایی هم داشته‌ام كه در جهت زیباتر شدن بوده و از این كه اشكالات چهره برطرف شود خیلی هم استقبال كرده‌ام. اصلاً بخشی از كار سینما نمایش زیبایی‌هاست. مردم چه گناهی كرده‌اند كه قیافه‌های زشت را ببینند. در سینمای ایران هم طراحان گریم بی‌نظیری داریم كه جهان باید از آنها بیاموزد و كارهایشان كم از دیگران ندارد. اگر برای نقشی لازم باشد كه هنرپیشه زیباتر شود، من هم مشتاق به آن هستم ولی شخصا تلاش نكرده‌ام كه خیلی جوان‌تر دیده شوم. مثلا برای فیلم "اینجا بدون من"، گریم اولیه من خیلی ساده و معمولی بود و برخی اشكالات صورتم را تصحیح كرده بود ولی بعد از دیدنِ اولین راش‌ها، طراح گریم آمد و گفت بهتر است برای زنی كه از كارخانه به خانه برمی‌گردد، این سایه‌ها را پاك كنیم و ... همین‌طور كه دوستانه حرف می‌زد گریم ‌مرا تغییر و سنم را افزایش داد، چون گفته شده بود كه "شما خیلی جوان دیده می‌شوید و به این نقش كه دو تا بچه به این سن و سال دارد، نمی‌آیید"، حالا به هر دلیلی كه بود تمایل نداشتند چهرة مرا بهتر كنند و من هم اعتراضی نداشتم هرچند دلم می‌خواست آن گریم اولیه باقی می‌ماند و این نقش صورت شیرین‌تر و شاداب‌تری می‌داشت. فكر هم می‌كنم كه تمام زنان كارگر در جهان چهره‌ای خسته و بی‌طراوات ندارند. زیبایی افراد ربطی به كاری كه انجام می‌دهند، ندارد و همه جا هست. آدم در م