گفت‌وگو با بازیگر فیلم قبرستان غیرانتفاعی

وجود هنرمند وابسته به مردم است
 محمد مطیع برای اغلب مخاطبان قدیمی تلویزیون در ایران نام شناخته شده‌ای است. این بازیگر كه برای سال‌هایی طولانی در سینمای ایران حضور نداشت با آثاری همچون «هزاردستان»، «افسانه سلطان و شبان»، «امیركبیر» و «كوچك جنگلی» و فیلم‌های «كلاغ»، «دایره مینا»، «بازداشتگاه»، «آوار»، «گردباد» و «روزهای انتظار» و «وكیل اول» در میان مخاطبان ایرانی شناخته می‌شود.
مطیع حدود یك ربع قرن ساكن سوئد بود اما با بازگشت دوباره به ایران، بازی در فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی را آغاز كرد.

«عمارت فرنگی» اولین سریال وی پس از بازگشت به ایران بود. آخرین فیلم او هم كه این روزها روی پرده است قبرستان غیرانتفاعی به كارگردانی فردین صاحب‌الزمانی نام دارد.
او در فیلم «قبرستان غیرانتفاعی» در نقش شخصیتی به نام «انتظام» ظاهر شده است كه از جمله محوری ترین شخصیت‌های فیلم است.
داستان فیلم از این قرار است كه مردی میانسال و جا افتاده قصد دارد با استفاده از زمین‌های برادر مرحومش قبرستانی غیرانتفاعی برپا كند...
با مطیع و یا همان انتظام فیلم «قبرستان غیرانتفاعی» به گفت‌وگو نشستیم تا درباره این فیلم و سایر فعالیت ‌هایش صحبت كنیم.
این هنرمند معتقد است كه هر چه دارد از مردم دارد و وجود یك هنرمند وابسته به وجود مردم است.

اغلب مخاطبان شما را در نقش‌های جدی دیده‌اند و شاید نتوانند تصور كنند كه در فیلم «قبرستان غیرانتفاعی» در چهره‌ای طنز ظاهر شده‌اید.
من از ایفای نقش هر نوع شخصیتی خوشم می‌آید و اگر حمل بر خودستایی نباشد، باید بگویم توان اجرای آن را هم دارم. اگر به كارنامه فعالیت‌های من در عرصه بازیگری نگاهی بیندازید، می‌بینید كه نقش‌های متفاوتی را بازی كرده‌ام. حتی در تئاتر تخت حوضی نقش زن پوش هم بازی داشته‌ام كه به گفته بسیاری هنوز مانند آن نیامده است. در همه جای دنیا بازیگرهایی وجود دارند كه به «كمدین» معروف هستند. آنها توان ارائه هر نوع كاراكتر و تیپی را دارند. خودم فكر می‌كنم كه یك كمدین هستم و می‌توانم هر نقشی را ارائه دهم.

با نگاهی به سینما و یا حتی تئاتر ایران می‌بینیم اغلب بازیگران در قالب نقش‌های خاصی تثبیت شده‌اند و كارگردانان هم آنها را برای همان نقش‌های خاص به كار می‌گیرند. این موضوع برای یك بازیگر نقطه ضعف محسوب می‌شود یا قوت؟
این موضوع به هیچ وجه امتیاز نیست. متاسفانه فضای سینما و تلویزیون به‌گونه‌ای است كه وقتی تیپی موفق ارائه می‌شود بازیگر را رها نمی‌كنند و با پیشنهادهای مشابه دست و پای او را می‌بندند. كافی است یك بازیگر نقش منفی را خوب ایفا كند. پس از آن فقط همان نقش به او پیشنهاد می‌شود ولو اگر نخواهد تسلیم این جریان شود، باید مدام پیشنهادها را رد كند و در این صورت امكان حضور در سینمای حرفه‌ای را از دست می‌دهد و به مرور فراموش می‌شود.

آیا این نگاه اشتباه می‌تواند بسیاری از بازیگران را از مسیر اصلی‌شان دور كند و فضا را برای نشان دادن استعدادهایشان در ارائه نقش‌های مختلف محدود كند؟
بله اما فراموش نكنید اگر كسی بخواهد مسیرش را عوض كند باید پای تصمیم هایش بایستد. برای من همچنین مواردی پیش آمده است. گاهی احساس كرده‌ام برخی كارگردان‌ها قصد دارند مرا در نقش خاصی كلیشه كنند، من یكی از همان افرادی بودم كه پای تفكرات خودم ایستادم و تن به كلیشه نداده‌ام، اما برخی بازیگران این پیشنهادها را قبول می‌كنند و حتی در زندگی عادیشان هم همان شكل و ظاهر نقش‌های كلیشه‌ای را به خود می‌گیرند.

چقدر به نقش‌هایی كه بازی می‌كنید، شباهت دارید؟
هیچ بازیگری نمی‌تواند بگوید كه بازتاب شخصیتش در بازی‌هایی كه می‌كند وجود ندارد، من هم از این قاعده مستثنی نیستم، اما همیشه سعی می‌كنم كاری كه ارائه می‌دهم از شخصیت خودم فاصله زیادی داشته باشد.

در انجام این كار موفق هم می‌شوید؟
تمام نقش‌هایی كه ما در فیلم‌ها بازی می‌كنیم، بخشی از جامعه انسانی هستند و در جامعه وجود دارند، پس یك بازیگر باید بتواند به محیط پیرامون خود و همچنین روابط انسانی نگاهی عمیق داشته باشد. وقتی قرار است نقشی را ایفا كنم ابتدا به آن فكر می‌كنم و در ذهنم تصویری از او می‌سازم. در مرحله بعد درباره آن كاراكتر تحقیق می‌كنم تا مختصات رفتاری و گفتاری او را بشناسم. البته این كار به معنی الگوبرداری نیست، من مجموعه خصوصیات این آدم‌ها را برانداز و با كاراكتری كه می‌خواهم ارائه بدهم تلفیق می‌كنم.

در فیلم تردید ساخته واروژ كریم مسیحی شما نقش یك «پیشكار» را دارید كه همه چیز را مدیریت می‌كند. در «قبرستان غیرانتفاعی» یك فرد فرصت طلب هستید كه ایده‌های پول ساز را شكار می‌كند. این دو تا حدودی به هم شباهت دارد. مایه‌های این دو نقش به‌طور دقیق از كجا می‌آید؟
آن شخصیت‌ها هم بخشی از جامعه ما هستند. همیشه كسانی را اطراف خود می‌بینیم كه می‌خواهند ره‌صد ساله را یك شبه طی كنند و در این راه هر چیزی را دستاویز رسیدن به اهداف خود می‌كنند. این افراد حتی مجیز دیگران را می‌گویند، مقابل آدم‌ها زانو می‌زنند، دست بوسی می‌كنند و.... اینها آدم‌هایی هستند كه درون و بیرونشان یكی نیست.

در زندگی روزمره ما، این آدم‌ها دوست داشتنی نیستند، اما شخصیت شما در این فیلم دوست داشتنی است و مخاطب به آن علاقه‌مند می‌شود و همراهی‌اش می‌كند.
بله. انتظام -كه من نقش او را ایفا می‌كنم ـ فردی شاد و سرزنده است. درست است كه در پی به‌دست آوردن پول و ثروت است اما یك «دم غنیمت شماری» هم دارد كه او با همه فرصت‌طلبی‌هایش دوست داشتنی می‌كند.

اما نوع فرصت‌طلبی‌هایش با شخصیت‌های مشابه فرق می‌كند. در برخی كاراكترهای سینمایی و تلویزیونی، شخصیت فرصت‌طلب یكراست سراغ اصل مطلب می‌رود، اما منصور تا حدود زیادی اهل مقدمه چینی و عاقبت‌اندیشی است. گاهی هم دست به طرح و توطئه می‌زند.
انتظام كاراكتر عجیب و غریبی است. خودش هم در جایی می‌گوید كه من می‌توانستم یك چیز دیگری باشم. او می‌توانست یك شومن خوب باشد. او برخلاف برادرش كه خیلی عبوس است آدمی شاد است، اما از بد حادثه به این مسیر افتاده است. او آدم زرنگی است. می‌توانست خیلی پولدار باشد. البته از راه درست، اما حالا در این مسیر افتاده و مجبور به برخی كارهاست. انتظام آدم فرصت‌طلب و شاد و شنگولی است و دوست دارد خیلی زود به موفقیت برسد.

نقش‌هایی از جنس انتظام با این خطر و تهدید مواجه است كه قابل باور از كار درنیاید. شما با این مساله چه كرده‌اید كه نقش باور پذیر باشد؟
باید مثالی بزنم. من در سریال امیركبیر نقش میرزا آقاخان را بازی می‌كردم. مخاطب ضمن تنفر از این شخصیت او را دوست داشت. علت این مساله این بود كه در كنار عمقی كه در فیلمنامه درباره این شخصیت وجود داشت، من به عنوان بازیگر زیركانه مقداری از كنش، منش و حضور خود را در كار گنجاندم و در نهایت میرزا آقاخانی به وجود آمد كه با وجود خباثت، یك جایی هم شوخ و شنگ است كه این بخش شوخ و شنگ محصول كار من است. در مورد انتظام هم چنین اتفاقی رخ داد.

خودتان را بازیگری حسی می‌دانید یا تكنیكی؟
هر دو. معتقدم حس و تكنیك لازم و ملزوم یكدیگرند. این را هم اضافه می‌كنم كه در مواقعی حس باید بیشتر از تكنیك باشد و باید یك جاهایی رنگ و بوی حس بیش از تكنیك دیده شود. بازیگر باید با حس خود با متن طرف شود و در مواقعی كه حس كم می‌آورد از تكنیك استفاده كند.

در قبرستان غیرانتفاعی غلبه با كدام است؛ حس یا تكنیك؟
در این فیلم حس من بیشتر از تكنیك بوده است.

در این فیلم «ستاره اسكندری» با گریم سنگین در نقش همسر شما ایفای نقش كرده است. به نظر می‌رسد بازی او بیشتر تكنیكی است تا حسی. چقدر مهم است كه بازیگر مقابل سبكی شبیه شما داشته باشد؟
به این مساله دقت نكرده‌ام. من با ستاره اسكندری مشكلی نداشتم. البته بازی او نمی‌تواند تنها تكنیك باشد. تكنیك آنجایی است كه با گریم چشمش را چپ كرده‌اند. فكر نمی‌كنم كسی بدون حس بتواند كارهای حسی را ارائه كند. یك جاهایی بالاخره حس به كار می‌آید. اگر بازیگر از حس استفاده نكند، نمی‌تواند با تكنیك به نقش برسد. این احساس آدمی است كه برانگیخته می‌شود و می‌پذیرد كه از نقش خوشش بیاید یا بدش بیاید. این‌كه چطور می‌توان صد درصد از تكنیك به نقش رسید، من شخصا نمی‌توانم.

معمولا فیلمنامه‌نویس‌ها خیلی دوست ندارند در فیلمنامه آنها تغییری ایجاد شود. محسن دامادی كه هم فیلمنامه‌نویس و كارگردان بود درباره این موضوع آیا چندان حساس نبود؟
آقای دامادی پیش از هرچیز فرد با منطقی است و به هر پیشنهادی گوش می‌دهد و از این مساله وحشت ندارد كه با بازیگر خود تبادل نظر كند. آنجایی كه حس كند بازیگر راست می‌گوید عمل می‌كند و اجرا می‌كند. اگر هم نشود با دلیل بازیگر را قانع می‌كند. من از همكاری با وی بسیار خوشحال هستم. او آدم دگمی نیست و زمانی كه می‌بیند دلیل‌ها منطقی است، می‌پذیرد.

شما در این فیلم در بسیاری از بخش‌ها فریاد می‌زنید و جایی نمی‌بینیم آرام صحبت كنید. خودتان این ویژگی را به كار اضافه كردید؟
من در این فیلم خودم را در اختیار كارگردان گذاشتم و آنچه را او می‌خواست ارائه كردم. این مساله در فیلمنامه هم بود. انتظام مثل اسفند روی آتش است و دائم در حال تكاپو است. هیچ‌گاه حاشیه نمی‌رود و در گفت‌وگو با آدم‌ها یكراست سراغ اصل مطلب می‌رود. چنین آدم‌هایی در جامعه وجود دارند كه همیشه شتاب دارند و می‌خواهند راه یكساله را یك شبه بروند. او دائم با عمله و بنا سر و كار دارد. همیشه پای ساختمان می‌ایستد و با همه با داد حرف می‌زند.

اینها همان چیزهایی است كه از صافی ذهن شما عبور می‌كند و به نقش اضافه می‌شود؟
بله. در تحلیل این شخصیت متوجه شدم او همیشه دائم در سر و صداست. در سنگ فروشی كه می‌رود سنگ بخرد، در چوب فروشی و... همیشه دور و برش سر و صدا است و با آدم‌ها با فریاد سخن می‌گوید. در خانه هم كه با همسرش دعوا دارد و داد می‌زند. او فرصتی برای ملایم بودن ندارد.

به نظر شما این فیلم چقدر باعث می‌شود مخاطب به شكلی جدی به مرگ فكر كند و به‌نظر شما پیام این فیلم چیست؟
وقتی فیلمنامه را خواندم متوجه شدم قبرستان غیر انتفاعی به نكته بسیار مهمی در زندگی اشاره می كند. این فیلم در نهایت می‌گوید این است كه روزی مرگ به سراغ شما می‌آِید و خورشید تابان شما غروب می‌كند؛ پس به این مساله بیندیش.

مخاطبان هنگام مواجهه با یك اثر، برداشت خود را از آن اثر دارند. حتی می‌توان از فیلم‌های به ظاهر ساده برداشت‌های مختلفی داشت. شما به عنوان یك مخاطب از فیلمی مانند «قبرستان غیرانتفاعی» كه در ظاهر یك فیلم طنز است چه برداشتی دارید؟
فیلم قبرستان غیرانتفاعی قرار بوده فیلمی طنز توام با جدی باشد. البته مسائلی جدی هم در آن گنجانده شده است. قرار بوده طنزی لطیف و رقیق داشته باشد. طنز فیلم سطحی نیست و بیشتر بستری است تا در آن موضوع‌های دیگری گفته شود.

به نظر شما این ایده فیلم امكان وقوع دارد كه مثلا عده‌ای بیایند و قبر ضد زلزله بخرند؟
در حال حاضر ما افرادی را تصور می‌كنیم كه عمر نوح خواهند داشت. بارها آدم‌های با سن‌وسال بالا را دیده ام كه مثلا در یك فروشگاه موقع خرید یك كالا به دنبال پارچه‌ای هستند كه 10 سال دوام بیاورند حال آن‌كه ممكن است آن آدم دو سال دیگر زنده نباشند یا موقع خرید كاسه به دنبال كاسه نكشن هستند حال آنكه خودشان دارند می‌شكنند. همه این لحظات را می‌توان در فیلم دید و به نظرم فیلم از این جهت كه به حرص و طمع آدم‌ها پرداخته، اثر قابل تاملی است و آن ایده قبرستان هم كاملا قابل باور است. این طنز از سوی كارگردان‌ها خیلی جدی گرفته نمی‌شود و اغلب ترجیح می‌دهند سراغ یك طنز سطحی و دم دستی بروند.
یك‌بار درباره به قهقرا رفتن طنز صحبت كرده‌ام، اما متاسفانه به مذاق خیلی دوستان خوش نیامد. به اعتقاد من طنز قالبی است كه در آن می‌توان حرف‌های اساسی و مهمی را بیان كرد. طنز می‌تواند گزنده باشد، لطیف باشد، مخاطب را قلقلك دهد یا طوری باشد كه مخاطب احساس لذت كند. به گمان من طنز و كمدی با وجود مشابهت‌های فراوان با هم فرق دارند. متاسفانه طنز ما به سوی نمایش‌های خنده دار رفته است. این نمایش‌ها در قدیم با مضحكه شناخته می‌شد و برخی با حضور در مجالس و عروسی‌ها كارهایی انجام می‌دادند كه مردم می‌خندیدند.
متاسفانه طنز ما به این سمت رفته است اما ادا در آوردن طنز نیست. ما ملت طنازی هستیم اما باز تاكید می‌كنم طنز با ادا در آوردن و مضحكه تفاوت زیادی دارد و مخاطب باید این تفاوت را حس كند؛ نه این‌كه بازیگر با كج كردن دهان و ادا ـ اطوار درآوردن بخواهد مخاطب را بخنداند.

رابطه شما و همسرتان تاجی در این فیلم هم از شیرینی‌های كار است. تاجی سعی دارد همیشه خود را غالب نشان دهد اما ترسی ذاتی از شما دارد و شما دو نفر به شكلی الا كلنگی همیشه علیه هم هستید.
كاملا درست است. زمان داستان زمان حال است اما زندگی این دو نفر یك زندگی كاملا سنتی است و همان روش و منش قدیمی را دارد. آقا آقا است و خانم خانم. انتظام با ثروت زنش تغذیه می‌كند و به همین دلیل از او ترس دارد. علت این ترس هم این است كه ممكن است همسر خودش نتواند كاری كند اما قوم و خویشی دارد كه می‌توانند زن را علیه همسرش تحریك كنند و به همین دلیل مرد یك ترس پنهانی از او دارد. زن هم البته ترسی پنهان دارد كه همسرش را از دست ندهد. اینها با ترس و لرز در كنار هم زندگی می‌كنند. گاهی این زندگی خیلی خوب است اما اكثرا مغشوش است.

اما به نظر می‌رسد مرد برتری نسبی نسبت به زن دارد.
به این دلیل كه مرد فقط به دلیل ثروت تاجی با این زن معلول ازدواج كرده است. او چشمش چپ است و چندبار سكته كرده است. خودش هم به این مشكلات واقف است اما با حضور انتظام در زندگی‌اش خوشحال است كه بالاخره كسی حاضر به ازدواج با او شده است. البته اینها هر دو به هم باج داده‌اند و از هم سوءاستفاده كرده‌اند.

انتظام در این فیلم برخی اصطلاحات را اشتباه می‌گوید. ویزیتور را می‌گوید بیزیتور وقتی می‌گویند اشتباه است می‌گوید: اینطور هم می‌گویند. این از كجا آمد؟
اینها خواسته دامادی بود كه شخصیت كلمات را اشتباه بگوید. این اشتباه‌ها در متن اصلی خیلی زیاد بود. اینقدر كه فكر كردم در گنجایش توان تماشاچی نیست كه این شخصیت اینقدر عوضی حرف بزند. از دامادی خواهش كردم و كم كرد.

بازی در چنین فیلم‌‌هایی به شما پیشنهاد می‌شود؟
خیر

معنی این «خیر» شما این است كه تهیه‌كنندگان به این شناخت درباره شما رسیده اند كه اهل چنین آثاری نیستید.
بله. البته من یك تجربه تلخ هم در این زمینه دارم. سال‌های دهه 40بود. قصه‌ای به نام «كلك مرغابی» توسط ابراهیم مكی نوشته شده بود و قرار بود تبدیل به نمایش شود. در آن سال‌ها قرار شد این داستان تبدیل به فیلم شود. گروه خوبی دور هم جمع شدند اما تهیه كننده همه را بیرون كرد و مرا نگه داشت.وقتی فیلم آماده نمایش شد از شدت ناراحتی گریه كردم. من در سرتاسر فیلم پانتومیم كار كرده بودم اما به دلیل نگاه سطحی سازنده كار بسیار ضعیف از آب درآمده بود. از آن زمان از این نوع كارها وحشت زده هستم نه پیشنهاد شده و نه كار می‌كنم.

زمانی كه فیلمنامه به دست شما می‌رسد چقدر طول می‌كشد تا نقش را بررسی كنید و پاسخ دهید؟
وقتی فیلمنامه‌ای به دست من می‌رسد متن را خیلی سریع می‌خوانم. جوری كه تهیه‌كننده‌ها تعجب می‌كنند و تصور می‌كنند نخوانده‌ام. البته برخی متن‌ها هم هستند كه همان صفحات ابتدایی را می‌خوانم و متوجه می‌شوم كار من نیست و ادامه نمی‌دهم.در خواندن متن سعی می‌كنم برداشت‌های خودم را داشته باشم. اگر سریع پاسخ بخواهند جواب می‌دهم اما متن پس ذهنم هست و چند روزی با آن زندگی می‌كنم و تمام لحظات آن را مرور می‌كنم و به مرور هضم می‌كنم.

شما حدود 25 سال در سینما و تلویزیون ایران حضور نداشتید و دیده نشدید. هیچ‌گاه نگران فراموش شدن نبودید؟
روزی كه ایران را به مقصد سوئد ترك كردم، از ذهنم یك چیزهایی را خالی كردم تا جا برای چیزهای تازه باز شود. در این سال‌ها هرگز ذهنم به این فضا رجعت نكرد. من در اوج رفتم و هرگز فكر نكردم عقب می‌مانم و فراموش می‌شوم. برایم دیگر مهم نبود چون مطمئن بودم كارهایی انجام داده‌ام كه فراموش شدنی نیست. وقتی بعد از این همه سال دوباره مقابل دوربین رفتم همه نگران بودند. آنقدر كه كارگردان سریال عمارت فرنگی محمد رضا ورزی نگران بود. من استرس نداشتم چون تمام مدتی كه خارج از این عرصه بودم، بدون این‌كه غبطه بخورم و رجعت كنم. همیشه كارهایم را مرور كرده‌ام. من همیشه روی صحنه بودم. به همین دلیل وقتی بعد از 32 سال دوباره روی صحنه رفتم انگار دیروز از آن خداحافظی كرده بودم نه 25 سال پیش.

اگر بدون این سابقه طولانی، عمارت فرنگی قرار بود اولین كار شما باشد فكر می‌كنید می‌توانستید در این سن تازه وارد بازیگری شوید و موفق هم باشید؟
البته در جامعه هنری این مملكت همه چیز اتفاق می‌افتد، اما من فكر می‌كنم به اندازه امروز موفق نمی‌شدم و اگر موفقیتی هست حاصل سابقه طولانی در این عرصه است.

برخورد جوانانی كه به بازیگری علاقه دارند با شما چگونه است؟
بارها جوان‌هایی سراغم آمدند و گفتند چطور می‌شود هنرپیشه شد؟ آنها فیلم‌های مختلفی را می‌بینند و دوست دارند بازیگر شوند. من همیشه این افراد را راهنمایی كرده ام و برخلاف برخی بازیگران كه تصور می‌كنند صدراعظم تانزانیا هستند! و از مردم فاصله می‌گیرند؛ با مردم زندگی كرده ام، از آنها یاد گرفته‌ام و آموخته‌هایم را در اختیار آنها قرار داده‌ام.

پس آدم با حوصله‌ای هستید؟
در محیط كارم بله. شاید در محیط عادی زندگی اینقدر با حوصله نباشم اما بارها پیش آمده كه با مراجعه‌كنندگانم در خارج از منزل مفصل صحبت كرده‌ام.

متاسفانه نحوه برخورد اغلب بازیگران با شما متفاوت است و بسیاری از بازیگران و بخصوص جوان‌ترها تمایل دارند فاصله زیادی میان خود و مردم داشته باشند. آیا این شكل از ارتباط با مردم می‌تواند به ماندگاری آنها منجر شود؟
یك روزی در فرودگاه مشهد ایستاده بودم و می‌خواستم سوار هوایپما شوم. زن و شوهری با هم صحبت می‌كردند و پچ پچ می‌كردند و به من نگاه می‌كردند. آخر سر به سمت‌شان رفتم و خطاب به آقا گفتم: شما مشكلی با من دارید؟ مرد مِن و مِن كرد و گفت: ما دوست داریم با شما عكس یادگاری بگیریم اما ترسیدیم نزدیك بیاییم و درخواستمان را به شما بگوییم. به آنها گفتم چرا می‌ترسید؟ مگه من لولو خورخوره‌ام؟ مرد گفت كه روزی در همین فرودگاه از آقای ‌بازیگری امضا خواستم. او جلوی همسرم و در میان جمع چنان بر سرم فریاد كشید كه آبرویم رفت! به نظرم چنین رفتارهایی بازخورد بدی دارد و میان مردم و هنرمند فاصله می‌اندازد، در حالی كه وجود هنرمند در سایه همین مردم معنا پیدا می‌كند.