وقتی رویاها واقعیت دارند
گروه فیتیله‌ای‌ها با برنامه‌های شاد و پرانرژی‌شان در چند سال گذشته محبوبیت زیادی میان بینندگان تلویزیون پیدا كرده‌اند. می‌توان گفت در بین ده‌ها گروه تلویزیونی كه با انبوهی عروسك سخنگو و سرود و نمایش و كارتون، سودای جذب مخاطبان خردسال را دارند فیتیله‌ای‌ها موفق‌ترین بوده‌اند؛ البته اگر حساب كلاه‌قرمزی و پسرخاله را جدا كنیم و شخصیت‌های جورواجور برنامه «تن‌تن كارتون» را هم مخصوص بینندگان تهرانی بدانیم.
در عرصه برنامه‌های كودكانه و مسیر تبدیل آنان به فیلم سینمایی، الگوی ساده و مشخصی در سال‌های اخیر وجود داشته كه فیلم «فیتیله و ماه‌پیشونی» هم براساس همین الگو امكان ساخت و اكران عمومی پیدا كرده است. این‌كه یك یا چند شخصیت در برنامه‌ای تلویزیونی مطرح می‌شوند و وقتی محبوبیت‌شان به درجه‌ای رسید كه بتوان احتمال داد مردم برای دیدنشان روی پرده سینما هم حاضرند پول بپردازند، از قاب شیشه‌ای تلویزیون خارج می‌شوند و بر پرده نقره‌ای سینما جولان می‌دهند. این الگو به همین شكل درباره خاله قورباغه و كلاه‌قرمزی و پسرخاله و چند عروسك و كاراكتر كودكانه دیگر اجرا شده و حالا هم حضور فیتیله‌ای‌ها در یك فیلم سینمایی نشان‌دهنده همین تحلیل است. سازندگان فیلم به این نتیجه رسیده‌اند كه محبوبیت بالای برنامه آنها در تلویزیون می‌تواند تضمینی برای فروش بالای فیلمشان باشد. به همین دلیل سعی كرده‌اند هسته اصلی مجموعه برنامه‌های فیتیله را در فیلم هم قرار دهند و مبنا را بر صحنه‌های موزیكال، تیپ‌سازی و شوخی‌های كودكانه بگذارند.
تا اینجا ایرادی به تحلیل سازندگان فیتیله و ماه‌پیشونی وارد نیست، اما ضعف فیلم از آنجا شروع می‌شود كه عموهای فیتیله‌ای را از استودیو و صحنه ثابتشان بیرون می‌آورند، اما نمی‌توانند سایر عناصر برنامه را هم مثل خود عموهای فیتیله‌ای به فیلم منتقل كنند. نباید فراموش كرد بخش مهمی از موفقیت برنامه‌های گروه فیتیله مدیون حضور پرانرژی و پرسروصدای مجید قناد در قالب مجری بوده كه طبیعتا نمی‌توان او را در قالب داستان یك فیلم‌سینمایی جای داد و برای مجری و هماهنگ‌كننده گروه جا باز كرد. به این ترتیب عملا ساختار برنامه تلویزیونی به درد استفاده در فیلم سینمایی نمی‌خورد و تنها خود عموهای فیتیله‌ای یعنی 3 بازیگر اصلی برنامه می‌توانستند در یك داستان واحد و منسجم جای داده شوند.
از سوی دیگر، شیوه اجرای فیتیله‌ای‌ها در نمایش‌های كوتاه تلویزیونی بیشتر متكی به روشهای تئاتر مدرسه‌ای است و بدون گریم یا دكور آنچنانی، فقط با امكانات و ابزارهای ساده‌ای كه در دسترس است، پیش می‌رود. مخاطبان این‌گونه نمایش‌ها قرار نیست شخصیت‌ها یا كارها و حرف‌هایشان را باور كنند و با آنها درگیر شوند، بلكه از ابتدا پذیرفته‌اند كل ماجرا نمایشی بامزه است كه برای سرگرم كردنشان ساخته و اجرا می‌شود. در صورتی كه در فیلم سینمایی قصه‌گو، شرط اول این است كه مخاطبان بتوانند شخصیت‌ها و ماجراهای فیلم را باور كنند و با آنها درگیر شوند. طبیعی است الگوی همیشگی برنامه فیتیله در قالب یك فیلم سینمایی جا نمی‌افتد. به همین دلیل مخاطبان خردسال این برنامه كه عادت كرده‌اند آیتم‌های ساختگی آنان را با فرض نمایشی بودن ببینند و باور نكنند، دچار تعارضی اساسی می‌شوند؛ این‌كه در فیلم از آنها خواسته می‌شود ماجراهای 3 شخصیت اصلی را باور كنند و با داستانشان همراه شوند.
داستان فیتیله و ماه‌پیشونی براساس یك ساختار ساده و كلیشه‌ای شكل گرفته و مایه‌های فانتزی‌اش هم از روابط بین شخصیت‌های مثبت (كه دوستدار كودكان هستند) و شخصیت‌های منفی (كه رئیس‌شان بسیار بدجنس و بدخواه كودكان است) شكل می‌گیرد. در جای‌جای فیلم هم بزنگاه‌هایی در نظر گرفته شده كه قطعه‌های موزیكال گنجانده شود. با این تفاوت كه این‌بار بستر دراماتیك لازم برای آوازهای كودكانه و قطعات موزیك فراهم شده و حضور در سرزمین رویایی ماه‌پیشونی، فضای گریز به این نوع صحنه‌ها را ایجاد می‌كند. سراسر فیلم ماجرای كشمكش فیتیله‌ای‌ها با یك بدمن خبیث (با بازی احمد نجفی) است و تلاش آنها برای به هم زدن نقشه‌های او و نجات دادن ماه‌پیشونی قصه. اشاره ظریف فیلم به این‌كه شخصیت اصلی، لبخندش را گم كرده و اگر بتواند بخندد طلسم دیو باطل می‌شود، نه‌تنها از لحاظ وفاداری به الگوهای فانتزی كودكانه موفق است، بلكه اشاره غیرمستقیم اما تأثیرگذاری است كه اهمیت شادی و خوشحالی را به كودكان تذكر می‌دهد و آنان را به خندیدن و شاد بودن دعوت می‌كند. فضای رنگارنگ و شاد فیلم هم تأكیدی برهمین نكته است و البته باید در نظر گرفت اساسا كودكان به این دلیل فیتیله‌ای‌ها را دوست دارند كه برنامه تلویزیونی‌شان سرشار از شادی و بی‌خیالی و حتی خل‌بازی است. در دنیای آنها هیچ مفهوم جدی و خشكی وجود ندارد و حتی وقتی می‌خواهند نكته‌ای اخلاقی را آموزش بدهند، این كار را از طریق نصیحت مستقیم نمی‌گویند. در فیلم هم با این‌كه مایه‌هایی مثل كمك به بهزیستی و ... خیلی رو و مستقیم عرضه می‌شود، اما در كل نمی‌توان فیتیله و ماه‌پیشونی را فیلمی نصیحت‌گو و اخلاقی قلمداد كرد.
شاید اگر مكث بیش از اندازه فیلم روی صحنه‌های مربوط به شخصیت‌های منفی نبود و اگر از تعداد صحنه‌های آواز و موسیقی كاسته می‌شد، ریتم و انسجام فیلم بالا می‌رفت. درست است كه كودكان دوستدار فیتیله برای دیدن همین صحنه‌های موزیكال و فانتزی به سینما می‌روند، اما تعدد این صحنه‌ها و طولانی شدنشان به ریتم ضربه می‌زند و تمركز مخاطب را كم می‌كند. با توجه به این‌كه مخاطبان خردسال (كه طیف اصلی مخاطبان فیتیله و ماه‌پیشونی را تشكیل می‌دهند) اساسا در تعقیب داستان و تمركز روی اجزای آن چندان قوی نیستند، بسیار مهم است كه سر و ته قصه را گم نكنند و داستان آنقدر روان تعریف شود كه فهم جزئیاتش برای كودكان سخت نباشد.
نقطه مقابل این موضوع، آسان‌گیری و دست‌كم گرفتن مخاطب است. در فیتیله و ماه‌پیشونی شخصیت‌های رنگارنگ زیادی وجود دارند و بخصوص اضافه شدن شخصیت‌های زن باعث شده فضای متنوع‌تری نسبت به برنامه‌های تلویزیونی این گروه ایجاد شود. اما آیا تك‌تك این شخصیت‌ها در پیشبرد فیلمنامه تاثیر مهمی دارند؟ آیا حضور این همه شخصیت جز تنوع بخشیدن به فضای بصری فیلم، كمك دیگری هم می‌كند؟ مساله این است كه خیلی از گره‌های فیلمنامه سریع می‌شوند تا به اصل قضیه كه شادی و موسیقی و حركت‌های 3 بازیگر اصلی است لطمه نخورد. طلسم قصه با یك آواز و چند بخش نمایشی كوتاه شكسته می‌شود و ماه‌پیشونی كه مدت‌ها اسیر زندان سكوت بود، خیلی ساده به زندگی باز می‌گردد. اگر این یك برنامه ساده تلویزیونی بود چنین نوع روایتی اشكالی نداشت، چون در آنجا بنابر باورپذیری و تحت تأثیر قرار دادن مخاطبان خردسال نیست. اما در فیلم ماجرا فرق می‌كند. اگر روابط شخصیت‌ها و گره‌افكنی‌های داستان بخوبی شكل نگیرد، كل فیلم به كشكولی از طنز و آواز و حركت و موسیقی تبدیل می‌شود، بدون آن‌كه مسیر مشخصی را طی كند یا به سرانجام تأثیرگذاری برسد.
فیلم از لحظه‌های بامزه و اشاره‌های جالب خالی نیست. اصراری كه فیتیله و ماه‌پیشونی برای باوراندن رویا دارد شبیه شیوه‌ای است كه كمپانی‌های بزرگ هالیوود در زمینه سرگرمی‌سازی به كار می‌گیرند. یعنی سعی می‌كنند به كودكان یاد بدهند رویاها و افسانه‌ها واقعی هستند و باید دنیای قصه را جدی گرفت. در فیتیله و ماه‌پیشونی هم فیتیله‌ای‌ها باور دارند كه ماه‌پیشونی فقط یك شخصیت افسانه‌ای نیست و واقعیت دارد. در پایان هم معلوم می‌شود حق با آنها بوده است و رویاها واقعیت دارند.
گروه فیتیله‌ای‌ها با برنامه‌های شاد و پرانرژی‌شان در چند سال گذشته محبوبیت زیادی میان بینندگان تلویزیون پیدا كرده‌اند. می‌توان گفت در بین ده‌ها گروه تلویزیونی كه با انبوهی عروسك سخنگو و سرود و نمایش و كارتون، سودای جذب مخاطبان خردسال را دارند فیتیله‌ای‌ها موفق‌ترین بوده‌اند؛ البته اگر حساب كلاه‌قرمزی و پسرخاله را جدا كنیم و شخصیت‌های جورواجور برنامه «تن‌تن كارتون» را هم مخصوص بینندگان تهرانی بدانیم.
در عرصه برنامه‌های كودكانه و مسیر تبدیل آنان به فیلم سینمایی، الگوی ساده و مشخصی در سال‌های اخیر وجود داشته كه فیلم «فیتیله و ماه‌پیشونی» هم براساس همین الگو امكان ساخت و اكران عمومی پیدا كرده است. این‌كه یك یا چند شخصیت در برنامه‌ای تلویزیونی مطرح می‌شوند و وقتی محبوبیت‌شان به درجه‌ای رسید كه بتوان احتمال داد مردم برای دیدنشان روی پرده سینما هم حاضرند پول بپردازند، از قاب شیشه‌ای تلویزیون خارج می‌شوند و بر پرده نقره‌ای سینما جولان می‌دهند. این الگو به همین شكل درباره خاله قورباغه و كلاه‌قرمزی و پسرخاله و چند عروسك و كاراكتر كودكانه دیگر اجرا شده و حالا هم حضور فیتیله‌ای‌ها در یك فیلم سینمایی نشان‌دهنده همین تحلیل است. سازندگان فیلم به این نتیجه رسیده‌اند كه محبوبیت بالای برنامه آنها در تلویزیون می‌تواند تضمینی برای فروش بالای فیلمشان باشد. به همین دلیل سعی كرده‌اند هسته اصلی مجموعه برنامه‌های فیتیله را در فیلم هم قرار دهند و مبنا را بر صحنه‌های موزیكال، تیپ‌سازی و شوخی‌های كودكانه بگذارند.
تا اینجا ایرادی به تحلیل سازندگان فیتیله و ماه‌پیشونی وارد نیست، اما ضعف فیلم از آنجا شروع می‌شود كه عموهای فیتیله‌ای را از استودیو و صحنه ثابتشان بیرون می‌آورند، اما نمی‌توانند سایر عناصر برنامه را هم مثل خود عموهای فیتیله‌ای به فیلم منتقل كنند. نباید فراموش كرد بخش مهمی از موفقیت برنامه‌های گروه فیتیله مدیون حضور پرانرژی و پرسروصدای مجید قناد در قالب مجری بوده كه طبیعتا نمی‌توان او را در قالب داستان یك فیلم‌سینمایی جای داد و برای مجری و هماهنگ‌كننده گروه جا باز كرد. به این ترتیب عملا ساختار برنامه تلویزیونی به درد استفاده در فیلم سینمایی نمی‌خورد و تنها خود عموهای فیتیله‌ای یعنی 3 بازیگر اصلی برنامه می‌توانستند در یك داستان واحد و منسجم جای داده شوند.
از سوی دیگر، شیوه اجرای فیتیله‌ای‌ها در نمایش‌های كوتاه تلویزیونی بیشتر متكی به روشهای تئاتر مدرسه‌ای است و بدون گریم یا دكور آنچنانی، فقط با امكانات و ابزارهای ساده‌ای كه در دسترس است، پیش می‌رود. مخاطبان این‌گونه نمایش‌ها قرار نیست شخصیت‌ها یا كارها و حرف‌هایشان را باور كنند و با آنها درگیر شوند، بلكه از ابتدا پذیرفته‌اند كل ماجرا نمایشی بامزه است كه برای سرگرم كردنشان ساخته و اجرا می‌شود. در صورتی كه در فیلم سینمایی قصه‌گو، شرط اول این است كه مخاطبان بتوانند شخصیت‌ها و ماجراهای فیلم را باور كنند و با آنها درگیر شوند. طبیعی است الگوی همیشگی برنامه فیتیله در قالب یك فیلم سینمایی جا نمی‌افتد. به همین دلیل مخاطبان خردسال این برنامه كه عادت كرده‌اند آیتم‌های ساختگی آنان را با فرض نمایشی بودن ببینند و باور نكنند، دچار تعارضی اساسی می‌شوند؛ این‌كه در فیلم از آنها خواسته می‌شود ماجراهای 3 شخصیت اصلی را باور كنند و با داستانشان همراه شوند.
داستان فیتیله و ماه‌پیشونی براساس یك ساختار ساده و كلیشه‌ای شكل گرفته و مایه‌های فانتزی‌اش هم از روابط بین شخصیت‌های مثبت (كه دوستدار كودكان هستند) و شخصیت‌های منفی (كه رئیس‌شان بسیار بدجنس و بدخواه كودكان است) شكل می‌گیرد. در جای‌جای فیلم هم بزنگاه‌هایی در نظر گرفته شده كه قطعه‌های موزیكال گنجانده شود. با این تفاوت كه این‌بار بستر دراماتیك لازم برای آوازهای كودكانه و قطعات موزیك فراهم شده و حضور در سرزمین رویایی ماه‌پیشونی، فضای گریز به این نوع صحنه‌ها را ایجاد می‌كند. سراسر فیلم ماجرای كشمكش فیتیله‌ای‌ها با یك بدمن خبیث (با بازی احمد نجفی) است و تلاش آنها برای به هم زدن نقشه‌های او و نجات دادن ماه‌پیشونی قصه. اشاره ظریف فیلم به این‌كه شخصیت اصلی، لبخندش را گم كرده و اگر بتواند بخندد طلسم دیو باطل می‌شود، نه‌تنها از لحاظ وفاداری به الگوهای فانتزی كودكانه موفق است، بلكه اشاره غیرمستقیم اما تأثیرگذاری است كه اهمیت شادی و خوشحالی را به كودكان تذكر می‌دهد و آنان را به خندیدن و شاد بودن دعوت می‌كند. فضای رنگارنگ و شاد فیلم هم تأكیدی برهمین نكته است و البته باید در نظر گرفت اساسا كودكان به این دلیل فیتیله‌ای‌ها را دوست دارند كه برنامه تلویزیونی‌شان سرشار از شادی و بی‌خیالی و حتی خل‌بازی است. در دنیای آنها هیچ مفهوم جدی و خشكی وجود ندارد و حتی وقتی می‌خواهند نكته‌ای اخلاقی را آموزش بدهند، این كار را از طریق نصیحت مستقیم نمی‌گویند. در فیلم هم با این‌كه مایه‌هایی مثل كمك به بهزیستی و ... خیلی رو و مستقیم عرضه می‌شود، اما در كل نمی‌توان فیتیله و ماه‌پیشونی را فیلمی نصیحت‌گو و اخلاقی قلمداد كرد.
شاید اگر مكث بیش از اندازه فیلم روی صحنه‌های مربوط به شخصیت‌های منفی نبود و اگر از تعداد صحنه‌های آواز و موسیقی كاسته می‌شد، ریتم و انسجام فیلم بالا می‌رفت. درست است كه كودكان دوستدار فیتیله برای دیدن همین صحنه‌های موزیكال و فانتزی به سینما می‌روند، اما تعدد این صحنه‌ها و طولانی شدنشان به ریتم ضربه می‌زند و تمركز مخاطب را كم می‌كند. با توجه به این‌كه مخاطبان خردسال (كه طیف اصلی مخاطبان فیتیله و ماه‌پیشونی را تشكیل می‌دهند) اساسا در تعقیب داستان و تمركز روی اجزای آن چندان قوی نیستند، بسیار مهم است كه سر و ته قصه را گم نكنند و داستان آنقدر روان تعریف شود كه فهم جزئیاتش برای كودكان سخت نباشد.
نقطه مقابل این موضوع، آسان‌گیری و دست‌كم گرفتن مخاطب است. در فیتیله و ماه‌پیشونی شخصیت‌های رنگارنگ زیادی وجود دارند و بخصوص اضافه شدن شخصیت‌های زن باعث شده فضای متنوع‌تری نسبت به برنامه‌های تلویزیونی این گروه ایجاد شود. اما آیا تك‌تك این شخصیت‌ها در پیشبرد فیلمنامه تاثیر مهمی دارند؟ آیا حضور این همه شخصیت جز تنوع بخشیدن به فضای بصری فیلم، كمك دیگری هم می‌كند؟ مساله این است كه خیلی از گره‌های فیلمنامه سریع می‌شوند تا به اصل قضیه كه شادی و موسیقی و حركت‌های 3 بازیگر اصلی است لطمه نخورد. طلسم قصه با یك آواز و چند بخش نمایشی كوتاه شكسته می‌شود و ماه‌پیشونی كه مدت‌ها اسیر زندان سكوت بود، خیلی ساده به زندگی باز می‌گردد. اگر این یك برنامه ساده تلویزیونی بود چنین نوع روایتی اشكالی نداشت، چون در آنجا بنابر باورپذیری و تحت تأثیر قرار دادن مخاطبان خردسال نیست. اما در فیلم ماجرا فرق می‌كند. اگر روابط شخصیت‌ها و گره‌افكنی‌های داستان بخوبی شكل نگیرد، كل فیلم به كشكولی از طنز و آواز و حركت و موسیقی تبدیل می‌شود، بدون آن‌كه مسیر مشخصی را طی كند یا به سرانجام تأثیرگذاری برسد.
فیلم از لحظه‌های بامزه و اشاره‌های جالب خالی نیست. اصراری كه فیتیله و ماه‌پیشونی برای باوراندن رویا دارد شبیه شیوه‌ای است كه كمپانی‌های بزرگ هالیوود در زمینه سرگرمی‌سازی به كار می‌گیرند. یعنی سعی می‌كنند به كودكان یاد بدهند رویاها و افسانه‌ها واقعی هستند و باید دنیای قصه را جدی گرفت. در فیتیله و ماه‌پیشونی هم فیتیله‌ای‌ها باور دارند كه ماه‌پیشونی فقط یك شخصیت افسانه‌ای نیست و واقعیت دارد. در پایان هم معلوم می‌شود حق با آنها بوده است و رویاها واقعیت دارند.
www.seemorgh.com/culture
منبع: jamejamonline.ir
مطالب پیشنهادی:
کارگردان «زندگی خصوصی»: فیلم من " اِند" اخلاق است!
سینمای سیاسی ایران جان ندارد
رضا داوودنژاد چگونه لاغر می‌شود؟!
گفت‌وگو با بازیگر فیلم قبرستان غیرانتفاعی
عکس‌های فیلم «در انتظار معجزه»
مطالب پیشنهادی:
کارگردان «زندگی خصوصی»: فیلم من " اِند" اخلاق است!
سینمای سیاسی ایران جان ندارد
رضا داوودنژاد چگونه لاغر می‌شود؟!
گفت‌وگو با بازیگر فیلم قبرستان غیرانتفاعی
عکس‌های فیلم «در انتظار معجزه»
