فراز و نشیب‌های سینمای جنگ ایران؛ از «مرز» تا «ضدگلوله»

«اختصاصی سینمای بعد از انقلاب ایران». این لقبی است که به ژانر سینمای دفاع مقدس می‌دهند. ژانری که در قهرمان‌سازی فرقی اساسی با سینمای هالیوودی و غربی دارد. در فیلم‌های جنگی مرسوم غربی، سربازان با عضلات قوی قهرمانند و با حرکات عجیب وغریب و مهارت‌های فردی، نیروی روبه‌رو را نابود می‌کنند مثل انواع رمبو‌ها و... اما در سینمای دفاع مقدس ما اینطور نیست، قهرمان‌های این دست فیلم‌ها، انسان‌هایی برخواسته از عامه مردمند که نه با عضلات در هم پیچیده که با نیروی ایمان و اعتقاد قلبی در برابر تهاجم می‌ایستند. تاریخ سینمای دفاع مقدس، یک سال بعد از آغاز جنگ، آغاز می‌شود. تا قبل از آن، اخبار و گزارش مورد توجه بود و امکانات سینما هم که دوران شکل‌گیری دوباره بعد از انقلاب را می‌گذراند توانایی سخت‌افزاری ساخت فیلمی‌جنگی را نداشت. سال ۶۰، جمشید حیدری اولین فیلم جنگی را ساخت. «مرز» با بازی سعید راد و داوود رشیدی که در آن اهالی روستایی مرزی مورد حمله ارتش عراق قرار می‌گیرند. «مختار»، استوار اخراجی ارتش، روستایی‌ها را آموزش می‌دهد و آنها در جنگ پیروز می‌شوند. در «برزخی‌ها» عده‌ای مجرم از زندان فرار می‌کنند و می‌خواهند از کشور خارج شوند كه در دهکده‌ای مرزی تحت تاثیر جنگ و حرف‌های بقیه، متحول می‌شوند و می‌جنگند و شهید می‌شوند. این فیلم ایرج قادری را خیلی‌ها با اخراجی‌های مسعود ده‌نمکی مقایسه می‌کنند. «جانبازان/ ناصر محمدی» و «عبور از میدان/ جواد طاهری» هم سری اول فیلم‌های جنگی بودند. آثاری که بر اساس حادثه‌پردازی شکل گرفته بودند.

سال ۱۳۶۳، دو فیلم «عقاب‌ها/ ساموئل خاچیکیان» و «پایگاه جهنمی/ اکبر صادقی» با‌‌ همان شیوه حادثه‌پردازی، رکورد فروش سینمای جنگ را زد. فروش بالای این دوفیلم در سال ۱۳۶۴، بخش خصوصی را به تولید فیلم‌های مشابه کشاند. در این فیلم‌ها اکثرا گروهی به خاک دشمن نفوذ می‌کردند، با کمترین تلفات همه چیز را نابود می‌کردند و برمی‌گشتند. در این فیلم‌ها دشمنان آنقدر نادان بودند که معلوم نبود چرا قهرمانان نمی‌روند بغداد را هم یک‌تنه فتح کنند! ضمنا سلاح‌هایی داشتند که انگار به منبع لایزال مهمات وصل بودند و هرچه شلیک می‌کردند، تمام نمی‌شد.

شاید وجهی از غلو آمیز بودن این آثار تقویت روحیه مردمی‌ بوده اما نگاه سازندگان این فیلم‌ها به قهرمانان بیشتر از آنكه متوجه واقعیت باشد، کپی‌برداری نمونه‌های خارجی بود. جالب است كه حتی تماشاگران فیلم‌ها هم که خودشان درگیر جنگ بودند آنچه بر پرده می‌دیدند، شباهت چندانی با آنچه در خط مقدم می‌دیدند، نداشت. در اکثر صحنه‌ها، بیننده چیزی از فضای جبهه نمی‌دید چون اکثر این فیلم‌ها با اندکی تغییر در متن و تغییر مرز از غرب به شرق، قابل تبدیل به ژانر مواد مخدر بود. معمولا «جمشید هاشم‌پور» با هیبت سرتراشیده در فیلم‌های موادمخدری بازی می‌کرد و بعد با شمایل تکاوران در جنگ، دیده می‌شد. اغراق در ساخت بعضی فیلم‌ها کار را به جایی رسانده بود که تماشاچی‌ها از شباهت موشک‌اندازهای هاشم‌پور به لوله‌بخاری می‌گفتند. اگرچه انگار این اتفاق واقعا در فیلمی‌افتاده بود! دیالوگ‌ها هم بیشتر وام‌دار فیلمفارسی‌های قبل از انقلاب بود. دیالوگ معروف: «قیصر سیدت‌رو کشتند» در «آخرین شناسایی» علی شاه‌ حاتمی، تبدیل شد به: «حاجی، سیدت‌رو کشتند»!!

در کنار این فضا، نیروهای جوان با طرح شخصیت‌های واقعی، توانستند به موفقیت برسند. «رهایی/ رسول صدرعاملی/ ۱۳۶۱» جزو اولین فیلم‌های این دسته بود که برای اولین بار جنگ را به پشت جبهه پیوند زد و اولین فیلم خانوادگی جنگی محسوب می‌شد که در آن، «قاسم» که داوطلبانه به جبهه رفته بود در حالی که یک پایش را از دست داده، برمی‌گردد. «پرواز در شب/ رسول ملاقلی‌پور/ ۱۳۶۵»، تقریبا اولین فیلمی‌است که ضمن به تصویر کشیدن شخصیت‌های واقعی جنگ در پشت خاکریز، «مهدی نریمان» با بازی فرج‌الله سلحشور را به عنوان قهرمان متفاوت روی پرده برد. صحنه مبارزه‌طلبی نریمان در سکانس پایانی، شهادتش و افتادن پیکر بی‌جانش بر روی سیم خاردار‌ها جزو ماندگار‌ترین مرگ قهرمان‌ها در سینمای ایران است. در فضای بی‌ستاره سینمای دهه 60، تعدادی فیلم جنگی هم ساخته شد که بیشتر از آنکه متکی به قهرمان فیلم باشد راوی یک اتفاق واقعی بود مثل «مهاجر/ ابراهیم حاتمی‌کیا /۱۳۶۵» که شخصیت اصلی یک هواپیمای کوچک شناسایی بود. در حقیقت هرچه به پایان جنگ می‌رسیدیم نگاه سازنده‌ها به قهرمان‌های فیلم و فضا واقعی‌تر می‌شد. «هویت» و «دیده‌بان» در سال‌های ۶۶ و ۶۷ به كارگردانی حاتمی‌کیا از این نمونه بود. بخصوص در دیده‌بان که قهرمان در عین سکوت، واقعا ملموس و مظلوم بود. حاتمی‌کیا دردیده‌بان از شخصیت «شهید امیر یکه تاز» – فیلمبردار روایت فتح که در عملیات کربلای پنج به شهادت رسید – الهام گرفته بود.

سینمای دفاع مقدس بعد از جنگ، فرم تازه‌ای در همه ابعاد از جمله قهرمان‌سازی پیدا کرد. دیگر لزومی‌به استفاده تبلیغاتی از قهرمان‌ها نبود بنابراین تقریبا فضای اکشن با قهرمانانی که یک تنه ارتش عراق را نابود می‌کردند کنار رفت. با اقبال مردم کم‌کم قهرمان فیلم‌ها در پشت جبهه سر و شکل پیدا کردند. هرچند نمونه حاجی در «عروسی خوبان/ محسن مخملباف/ ۱۳۶۷» که با دیالوگ‌هایش مثل: «اون‌هایی که با زن‌های لنگه به لنگه اومدن خوش اومدن.... و حروم خوری خوش مزه‌اس.» تکه کلام شده بود نمونه موفقی نبود. یک‌سال بعد از جنگ، «بهروز افخمی» با «عروس»، «نیکی کریمی» و «ابوالفضل پورعرب» را به عنوان ستاره‌های جوان وارد سینما کرد. در عروس، حمید از فضای جنگ به قاچاق دارو رسیده بود. مضمون فیلم‌های این دوره، بیشتر روی به تصویر کشیدن واقعیت‌های تلخ اجتماعی بعد از جنگ داشت که واضح‌ترین نمونه آن «از کرخه تا راین» ابراهیم حاتمی‌كیاست كه در سال 1371 ساخته شد. ماجرای این فیلم درباره سعید، جانبازی شیمیایی است که در آلمان شهید می‌شود. «علی دهکردی» با این فیلم چهره شد. اما بعدها مشخص شد كه تم فیلم، بسیار موفق بوده نه صرفا بازی یک نفر. سعید در این فیلم یک مظلوم آسیب‌پذیر، بیمار و نحیف بود. خلاصه هرچه که یک قهرمان می‌خواست را نداشت ولی به جمع قهرمانان فیلم‌های جنگ پیوست.

سال۷۴، «کمال تبریزی» با «لیلی با من است» اولین فیلم کمدی جنگ را با بازی درخشان «پرویز پرستویی» ساخت. در این سال، دیگر خبری از ستاره‌های عضله‌ای یا جانماز آب‌کش نبود. هرچند با تغییر رویه «جمشید هاشم‌پور» که سمبل آن نوع سینمای تخیلی بود با بازی درخشان در «هیوا» و «قارچ سمی» نشان داد ستاره این میدان‌ها هم هست.‌‌ همان سال، «دایی غفور» در «بوی پیراهن یوسف / ابراهیم حاتمی‌کیا» با بازی درخشان «علی نصیریان» در نقش پدر یک مفقود‌الاثر، قهرمان‌سازی متفاوتی انجام داد. اما بدون شک سمبل قهرمان موفق و کامل در ژانر سینمای دفاع مقدس حاج کاظم «آژانس شیشه‌ای» است. آژانس‌شیشه‌ای به كارگردانی ابراهیم حاتمی‌كیا در سال 1376 ساخته شد. پرستویی در نقش یک بسیجی قدیمی‌ مستاصل که برای نجات همسنگرش در آژانس گروگانگیری می‌کند در کنار سایر شخصیت‌ها، فرم قابل‌اعتنایی از قهرمان دوست‌داشتنی و در عین حال واقعی می‌داد. پرستویی که بعد از آژانس شیشه‌ای به ستاره سینما تبدیل شده بود در چند فیلم دیگر حاتمی‌کیا هم قهرمانان خوبی خلق کرد اما حاج‌کاظم، یکی بود. در این سال‌ها، «احمدرضا درویش» هم با دو فیلم پرخرج «سرزمین خورشید» و «دوئل»، علاقه‌اش را به بخش خرمشهر سینمای جنگ نشان داد. سینمای دفاع‌مقدس در دهه هشتاد هم قهرمانان متفاوتی دید که آخرین آنها «مجید سوزوکی» در «اخراجی های۱» مسعود ده نمکی بود. این فیلم اگر چه پرفروش‌ترین فیلم ۸۶ بود اما اساس آن بر طنز و تکه کلام بود و ستاره فیلم طنز بود. موفقیت «اخراجی‌های ۱» منجر به ساخت «اخراجی‌های ۲» شد که نمایشی از اردوگاه اسرا بود. دومین فیلم ده‌نمکی با 8.5 میلیارد تومان فروش، پرفروش‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران شد.

دهه ۹۰ را می‌توان دهه تحولات در نحوه ارائه آثار جنگی دانست. ۲۰ سال بعد از پایان جنگ و حاشیه‌نشینی کارگردانانی مثل حاتمی‌کیا، تبریزی و درویش که ترجیح دادند فضاهایی دیگر را تجربه کنند، نگاه‌های تازه را وارد گود كرد. مثل «ملکه» و «بیداری رویا‌ها» محمدعلی باشه‌آهنگر، «روزهای زندگی» پرویز شیخ طادی، «ضدگلوله» مصطفی کیایی، «شب واقعه» شهرام اسدی و... که بعضی از آن‌ها حتی نگاهی ضد جنگ دارند. اما درست در همین روز‌ها که فیلم «ضد گلوله» به فروش قابل‌توجهی رسیده و «روزهای زندگی» هم توانست مورد توجه منتقدان، داوران و مردم قرار بگیرد ما به سالگرد دوباره آغاز جنگ رسیدیم. جنگی که هم خودش و هم سینمایش برای ما و دنیا بی‌همتاست و نظیر ندارد.