عشق «هانکه»، خانه ای بدون هیولای مهربان

«... هنوز خیلی داستان ها دارم كه برایت تعریف نكرده ام» این دیالوگی از فیلم «عشق»، آخرین ساخته میشاییل هانكه است. شاید روایت فیلم، بر پایان داستان زندگی استوار است، اما هنوز شخصیت های فیلم، برای هم داستان های ناگفته دارند. هنوز برای همدیگر قصه می گویند و همدیگر را به وجد می آورند. برای همین است كه روند داستان، مضمونی كنایی از این پایان دارد. نقطه پایان آن، آغازی است از زندگی تازه و داستان هایی تازه.

دو شخصیت اصلی فیلم، زوج سالمندی به نام جورج و «آن» كه در دهه 80 زندگی خود قرار دارند. هردو معلم بازنشسته موسیقی. روایت فیلم، محك عشق این دو در وضعیتی خاص است. جورج كه عاشقانه همسرش را دوست دارد، شاهد بیماری و درد همسرش است. این وضعیت، با نگاه های نگران جورج آغاز می شود، هنگامی كه مضطربانه می فهمد همسرش سرمیز صبحانه، به صدای او واكنشی نشان نمی دهد. تماشاگر، قدم به قدم با جورج همراه می شود و سعی می كند فشار ناشی از این بیماری را تحمل كند. برخلاف سایر فیلم ها، خود بیماری، خط اصلی روایت داستان نیست، بلكه زجر و درد و زوال بدنی ناشی از این بیماری، خط اصلی داستان را می سازد. در حقیقت، با همین زجر و درد است كه عشق این زوج به تصویر كشیده می شود.

 روایت داستان، موقعیت هایی می سازد تا این عشق نه در بیان مستقیم كه در لابه لای ماجرا ساخته شود. به عنوان نمونه، جورج برای اینكه بتواند از «آن» بهتر مراقبت كند، پرستاری را استخدام می كند. جورج به حضور آن پرستار نیاز دارد و خودش نمی تواند به تنهایی از پس مراقبت از آن برآید، اما پس از برخورد توهین آمیز پرستار با «آن»، پرستار را جواب می كند و خودش به تنهایی و با سختی از «آن» مراقبت می كند.

    «آپارتمان» جورج و «آن»، مانند یك شخصیت در روایت حضور دارد. فیلم با هجوم افراد بیرونی و پلیس به داخل این آپارتمان شروع می شود و با سكوت و تنهایی دختر این زوج در این آپارتمان تمام می شود. سكوت، یكی از المان های بارز این موقعیت و در تعارض با پیشه این دو شخصیت است. صدای پیانوی «آن» یكی از رویاهای جورج است كه حالاسكوت جای آن را گرفته. كارگردان از هر فرصتی استفاده می كند تا با گشتن در آپارتمان و نشان دادن تمام زوایای آن، به معرفی این موقعیت بپردازد. كارگردان می خواهد نقش بارز این موقعیت در ذهن تماشاگر ثبت شود. تنها سكانس كنسرت است كه شخصیت ها در ابتدای فیلم، در خارج از این آپارتمان حضور دارند و در مابقی سكانس ها، تماشاگر، این دو شخصیت را در آپارتمان می بیند.

 در پایان فیلم هم، این زوج آپارتمان را ترك می كنند تا تماشاگر و دخترشان را برای همیشه در این آپارتمان تنها بگذارند. این موقعیت با یك سكانس نمادین گیر افتادن پرنده در آپارتمان، هویت خود را تثبیت می كند. «آن» هم به دنبال رهایی از این موقعیت است و از جورج می خواهد كه به این وضعیت پایان بدهد.

 چالش اصلی فیلم اینجا شكل می گیرد. جورج از زجر و درد «آن» عذاب می كشد. روزبه روز، كرامت و شخصیت «آن» زائل می شود و ضعف قوای بدنی، ضربه روحی بدی به این زوج می زند. این زوال قوای بدنی، حتی مورد تایید و اقرار دیگران هم هست. به عنوان نمونه شاگرد برجسته «آن» از دیدن او در این وضعیت شوكه می شود و به این مساله اقرار می كند. این زوال بدنی، چالش ادامه دادن این وضعیت یا پایان آن را، برای این زوج ایجاد می كند. تا كجا باید ادامه داد؟ «آن» به جورج می گوید: دلیلی برای ادامه زندگی وجود ندارد، چرا باید زندگیم را به خودم و تو تحمیل كنم؟ لوكیوس آنائوس سنكا، فیلسوف روم باستان، درباره این چالش می گوید: «زندگی، برخی انسان ها را با سرعتی فوق العاده به لنگرگاه مرگ منتقل كرده است، لنگرگاهی كه باید بدان می رسیدند.

حتی اگر درنگ می كردند: همان گونه كه در قاعده، هر انسانی می پذیرد اصرار نامعقول در حفظ چنین زندگی ای پسندیده نیست زیرا صرف زندگی كردن، خوب نیست بلكه خوب زندگی كردن، خوب است. » بر اساس این دیدگاه، جورج پایانی با شكوه برای عشقش تدارك می بیند. «آن» غرق در گل ها، به آرامش ابدی می رسد.

    در شرایطی كه«آن» ذره ذره از زندگی خالی می شود، جورج سرشار از زندگی است. او با سختی و مرارت، پرستار«آن» است و از كارهای روزمره خود غافل نمی شود. سكانس ریش زدن جورج، تضاد عجیبی با وضعیت اسفناك جورج و «آن» دارد. جورج، تمام تلاشش را می كند تا «آن» را به زندگی برگرداند تا هنگامی كه زجر و درد، «آن» را درمانده می كند و جورج ناخودآگاه برمی آشوبد تا«آن» را از درد و رنج رها كند.

    شخصیت «آن» و جورج با عشق ساخته می شود و این مدیون بازی ژان لویی ترینتینان و امانوئل ریوا است. میمیك صورت این دو بازیگر و بازی با چشمان، نقش عمده یی در پرداخت این دو شخصیت دارد. بازی ترینتینان چنان روان و یكدست است كه انگار داستان زندگی خود اوست. هانكه در مصاحبه یی می گوید: «در حقیقت من فیلمنامه را برای ترینتینان نوشتم و او بود كه سیر تكاملی داستان را تعیین كرد.»

    دنیایی كه هانكه تصویر می كند، بسیار تیره و تار است. دختر این زوج، انسان امروزی است كه تمام حواسش به محاسبات و اتفاقات روزمره است و وقتی از میان اعداد بیرون می آید كه باید تنها در خانه یی خالی بنشیند و به دیوارهای خانه نگاه كند. خانه یی بدون جورج و«آن». وقتی كه جورج، نظر «آن» را درباره خودش می پرسد، او پاسخ می دهد تو بعضی وقت ها هیولایی ولی هیولای مهربان! دنیای هانكه، خانه یی است كه از این هیولاهای مهربان خالی است.

گردآوری:گروه فرهنگ و هنر سیمرغ

www.seemorgh.com/culture

منبع: روزنامه اعتماد

 مطالب پیشنهادی:

«گلیشفته فراهانی» و «بهروز وثوقی» هم بازی در تئاتر، هم بند در امریکا!

حسن فتحی چطور از «مدار صفر درجه» به «زمانه» رسید؟

جی. جی. آبرامز کارگردان «جنگ‌های ستاره‌ای ۷» شد

«پایتخت» پیشتاز در رقابت طنزهای تلویزیون + لیست نامزدهای بهترین طنز

بلندمرتبه‌سازی در کنار پارک بانوان ممنوع، اما آثار تاریخی؟! + کاریکاتور