اما اگر عاشق نباشم، هیچ نیستم...

 چه کسی بهتر از کریشتف کیشلوفسکی که سالهای عمرش را در لهستانِ زیر اختناق و سلطۀ کمونیسم زندگی کرده بود و فیلم ساخته بود می توانست فیلمی در ستایش آزادی بسازد؟ کیشلوفسکی سه گانۀ «سه رنگ» را بر اساس رنگ های پرچم فرانسه و مفاهیم آزادی، برابری، و برادری ساخت. رنگ آبی در اینجا نماد آزادی، والاترین آرمانها و آرزوهای بشری ست. و کیشلوفسکی در «سه رنگ: آبی» از دو مفهوم عشق و آزادی که از عهد اساطیر دغدغۀ همیشگی بشر بوده، به سوی زیربافتهایی انسانی حرکت می کند و از لابه لای رنگ و موسیقی و نشانه ها و جنبه های زیبایی شناسی منحصر به فرد به دغدغه های ذهنی خود می پردازد.

ژولی (ژولیت بینوش) برای گریز از شوک و افسردگی ناشی از مرگ همسر و فرزندش، ناچار است رشته های ارتباطش با گذشته را قطع کند و خود را از تمامی قید و بندهایی که همچون موانعی دست و پاگیر او را زندانیِ کابوس هایش کرده، وارهاند. کیشلوفسکی در این فیلم از دو عنصر رنگ و موسیقی برای خلق فضایی شاعرانه و وهم انگیز استفادۀ هوشمندانه ای می کند و آن را به طرزی عمیق با درون مایۀ اثرش عجین می کند. رنگ آبی فضای سرد و دلمرده ای را ایجاد می کند که تداعی گر پیوندهای احساسی و عاطفی ژولی است.

و موسیقی فیلم، هم عنصر پیونددهندۀ ژولی با گذشته است و هم با احساسات درونی او همنوا می شود. قطعه هایی از موسیقی ناتمام شوهر آهنگساز ژولی (که ژولی در نوشتن اش با او همکاری داشته.) در لحظه هایی غریب از اعماق خاطرات او سر بر می آورد و حال و گذشته و خیال و واقعیت را به هم پیوند می زند. نام این موسیقی «آهنگ وحدت اروپا» است و سرودی ست در وصف عظمت عشق. وقتی ژولی تصمیم می گیرد که قطعۀ ناتمام همسرش را به سرانجام برساند، این موسیقی نمادی از زندگی او می شود. «آهنگ وحدت اروپا» در واقع تکه هایی از خاطرات و وجود ژولی ست که در گذشته جا مانده است. او باید از طریق تکمیل تصنیف این موسیقی ناتمام، از خاطرات و تعلقات گذشته اش که می تواند او را به مرز فروپاشی و جنون بکشاند، جدا شده و گریزی به رهایی بزند.

موسیقی باشکوه حزن انگیز زبیگنیف پرایزنر که در لحن و ریتم شبیه سمفونی های دوران کلاسیک است، انبوهی از احساسات را در خود جای می دهد و سفر ژولی از غم و تنهایی و ناامیدی به رهایی را به زیبایی به نمایش می گذارد. اوج این موسیقی، لحظه های اوج گرفتن عشق و امید در وجود ژولی ست و فرودش شخصی ترین اندیشه ها و لحظه های او را بیان می کند. آنجا که آهنگ می خواند: «عشق سرشار از بخشندگی و مهربانی ست...» انگار صدای روح ژولی ست که دارد از طریق موسیقی ای اعجاب انگیز در ستایش عشق، سرچشمه می گیرد و متحول می شود. در سکانس پایانی فیلم، زندگی تازه و رهایی احساسی ژولی همراه با تکمیل موسیقی ناتمام همسرش شکل می گیرد...

کیشلوفسکی در «سه رنگ: آبی» موسیقی را چنان با بافت تصاویر فیلمش ترکیب کرده که هم نقش یک عنصر روایی را ایفا می کند، و هم به دنیای درون قهرمانش نظر دارد و با آن درهم می آمیزد و یکی می شود. زن از خلال مرگ و اندوه و موسیقی، نه تنها از قید و بندهای ذهن و روح، که از محدودیتهای جسم هم رها می شود و چیزی را که از وجودش نابود شده بود، دوباره زنده می کند: ایمان، امید، و عشق.

 
متن «آهنگ وحدت اروپا»:

اگر به زبان آدمیان و فرشتگان سخن گویم،

اما عاشق نباشم،
مثل ناقوسی شده ام
که آوایش چون انعکاس صدای سِنج پرطنین است.

و اگر از موهبت رسالت الهی برخوردار شوم،
و به همۀ اسرار آگاه باشم،
و ایمانم کوه ها را به لرزه بیندازد،
اما عاشق نباشم،
هیچ نیستم.

عشق سرشار از بخشندگی و مهربانی ست،
عشق عاری از حسادت و خودستایی ست،
عشق در همه حال
حامی و مأمن و امید است.

عشق هرگز عقیم نمی شود.
حتی آن گاه که پیامبران غایب اند،

و زبان ها خاموش اند،
و معرفت مرده است،

تنها ایمان، امید و عشق است که همیشه پایدار می ماند.
اما بزرگترین همۀ اینها عشق است.
 
نویسنده: دنیا میرکتولی

رویکرد جدید صدا وسیما؛ شکیرا در تلویزیون ایران! + عکس