به احترام پرتگاه یك دقیقه سكوت

«درباره الی» ساخته اصغر فرهادی، از چندی پیش روی پرده‌های سینماها در ایران ظاهر شده است.
داستان فیلم، روایتگر زندگی چند خانواده است كه برای گذران تعطیلات به شمال كشور سفر كرده‌اند. دوستان احمد كه پس از سال‌ها زندگی در آلمان به ایران بازگشته، در تلاش هستند تا همسری برای او بیابند؛ به همین خاطر یك معلم مهدكودك به نام «الی» با دعوت «سپیده» به همراه دیگران به این سفر آمده است  اما پس از ناپدیدشدن الی در ساحل دریا ماجرا به یك تراژدی تبدیل می‌شود و هر كس در مورد این مسئله به قضاوت می‌پردازد و دیگری را مقصر می‌داند. تا آنكه جمع به خاطر منافع خود، تصویری منفی از «الی» ارائه می‌دهند. مطلب حاضر با توجه به هسته محتوایی فیلم؛ یعنی امكان قضاوت درباره دیگران به ارائه تحلیلی فلسفی از آن دست زده است. نویسنده با بهره‌گیری از آرای ویتگنشتاین و نیچه این امكان (قضاوت) را به چالش می‌كشد. این مطلب را می‌خوانیم.

 

همه مخاطبان درباره الی پس از پایان فیلم می‌فهمند كه قضاوت‌كردن اشتباه است و این پیام اصلی فیلم است اما بسیار اندكند آنان كه این سؤال را از خود بپرسند كه «فیلم چگونه ما را به این نتیجه می‌رساند؟ این داستان چگونه خود را تعریف می‌كند كه اشتباه و پوشالی‌بودن قضاوت را ملموس و زنده با شناخت هنری، می‌شناساند؟»می‌توان گفت
درباره الی از آنگونه داستان‌های شگفتی است كه برای بیان مسائلی بغرنج آفریده می‌شوند تا مسئله با مثالی از هنر فهمانده شود.

نگرش نسبی‌نگرانه داستان، آنجا پررنگ‌تر می‌شود كه اصغر فرهادی نویسنده و كارگردان فهیم و توانای فیلم در پاسخ تماشاگری كه از دروغ یا راست‌بودن اعتراف سپیده در انتهای داستان پرسیده بود، این مقایسه را مطرح كرده بود كه آیا پزشكی كه در فرهنگ غرب مرگ پیش‌بینی‌شده و زودهنگام بیمار را به او می‌گوید راست می‌گوید یا یك پزشك ایرانی كه آن‌ را از بیمار پنهان می‌كند؟ سؤال اصلی این است كه «آیا می‌توان قضاوت كرد؟»

 

از دیدگاه عقلگرایان از آنجا كه اصل استدلال عقلانی، تجربه و رویارویی مستقیم با واقعیت است بنابراین ملاكی یكه و قطعی برای داوری می‌توان یافت؛ ملاكی كه از استدلال و تجربه واقعیت ناشی می‌شود و مطلق است. اما آنان خود نیز می‌دانند كه تكیه بر «استدلال عقلانی و تجربه و رجوع به واقعیت» اصلی است كه بر سر آن بحث نمی‌كنند و آن را به‌سان امری بدیهی فرض كرده‌اند. ایشان می‌دانند كه پذیرش این اصل مربوط به ایمان و باور است نه عقل و امری است «اخلاقی». به عبارت ساده آن كه به‌ خود جرات قضاوت می‌دهد، می‌پندارد كه می‌داند و از آن‌رو معیار سنجشی قطعی در اختیار دارد كه می‌تواند با آن بسنجد و داور باشد؛ اما اگر گفته شود كه آن ملاك قطعی نیز پیش‌ساخته‌ای انسانی است كه در جهت انسانی‌كردن جهان ساخته شده آنگاه او به چه اعتباری می‌تواند قضاوت كند؟ اما فیلم از نقطه بسیار خطرناكی مسئله را مطرح می‌كند و مخاطب را به چالش می‌كشاند.
او از این گستره باز شروع نمی‌كند كه از مقایسه دو فرهنگ متفاوت به ناهمگونی نظام‌های عقلانی و شناختی آن‌دو برسد و نتیجه بگیرد كه قابل قیاس نیستند بلكه در داخل یك نوع فرهنگ خاص به عدم‌امكان قضاوت می‌پردازد و از نقادانه‌ترین دیدگاه فلسفی می‌آغازد كه به‌دلیل خطر آن (فلسفه) ترجیح می‌دهد در آستانه‌اش سكوت كند. این پرتگاه با این سؤال آغاز می‌شود كه «آیا فقط یك نوع انسان وجود دارد؟»

از عدم‌وجود حقیقت یگانه‌ای برای داوری به این نتیجه ‌می‌توان رسید كه «انواع گوناگون كاركرد عقلی» می‌تواند وجود داشته باشد. حتی نسبی‌نگران نیز سعی كرده‌اند كاركرد یگانه عقل انسانی را فرض حركت خود قرار دهند و آن را به‌عنوان اصل عزیمت بپذیرند  اما این اثر هنری، به‌رغم اینكه بسیار خطرناك می‌نماید چنان عادی و بی‌خطر می‌آغازد كه تفاوت‌های شناخت تیزبین هنری را می‌نمایاند. داستان در تمام لحظات خود قضاوت‌كننده را معلق نگه می‌دارد و با این كار به او می‌فهماند كه قضاوت چقدر می‌تواند پوشالی باشد. این بازی تنها درون داستان اتفاق نمی‌افتد؛ مخاطب نیز سخت در پی قضاوت است. او از اینكه به او بفهمانند تمام شناختش از چیز‌ها نمی‌تواند اسبابی برای شناخت و قضاوت باشد كلافه و عصبانی می‌شود.

نیچه می‌گوید: به‌راستی روشن نیست ما كه از دانش مطلق بی‌بهره‌ایم چگونه می‌توانیم قضاوت كنیم یا «ما كه نمی‌دانیم هستی چیست» براساس چه چیز قضاوت می‌كنیم. ما حتی در مورد بدیهی‌ترین گزاره‌ها، هنگامی كه از زبان آغاز می‌كنیم و وقتی به یقین می‌رسیم، فقط «نمی‌دانیم كه چگونه می‌توانیم اشتباه كرده باشیم» نه اینكه یقین داشته باشیم كه هرگز اشتباهی در آن مورد یقینی اتفاق نیفتاده است و این در بدیهی‌ترین احكام شناخت من صادق است.
ویتگنشتاین با توضیح مراحل بدیهی‌شدن گزاره‌ها برای انسان، یقین را با درستی گزاره‌ها یكی نمی‌داند. او اینگونه توضیح می‌دهد كه ما گزاره‌هایی را كه نتوانیم بفهمیم كه چگونه ممكن است در آنها دچار اشتباه شده باشیم، قبول كرده و در خود تثبیت می‌كنیم و آنها ‌را بدیهی می‌شماریم؛ بنابراین ما نمی‌توانیم حتی حوزه بدیهیات خود را فارغ از اشتباه‌ فی‌نفسه بدانیم.

این سبب می‌شود ما  تمام حوزه‌هایی را كه با فرض‌گرفتن این بدیهیات، استدلال بر پایه آنها بنا می‌شود فارغ از اشتباه ندانیم و همواره در سایه این عدم‌قطعیت حركت كنیم؛ بنابراین چگونه می‌توانیم با دلایلی كه بر پایه این احكام بدیهی بنا شده‌اند درباره دیگری داوری كنیم در صورتی كه حتی به فرض قضیه كه منتج از احكام بدیهی‌اند نمی‌توان مطمئن بود چه برسد به نتایج آن! در واقع شكافی كه بین توانایی تخمین درستی گزاره‌ها از نظر انسان و درستی فی‌نفسه گزاره‌ها وجود دارد امكان اظهارنظر قطعی را از انسان گرفته است.

داستان فیلم تذكر می‌دهد كه وقتی هر انسان به‌صورت كاملا شخصی، خودش ملاك شناخت جهان را برای خود می‌آفریند و با آن ملاك، جهان را می‌شناسد و در آن حال، خود از چگونگی آفرینندگی این ملاك آگاه نیست، دیگری چگونه می‌تواند از چارچوب شناخت او جهان را ببیند؟ از این نظرگاه شناخت تمام افراد یكتا و یگانه است؛ اما عقلگرایان داستان بدون در‌دست‌داشتن اصلی مطلق، یك نظام ارزشی را برتر از نظام ارزشی دیگر می‌دانند. در واقع در اینجا قاضی در داوری بین نظام‌های ارزشی افراد، نظام ارزشی خود را اصیل می‌داند.
آنها یك‌سری ارزش‌ها را فراگیر می‌دانند و سایر ارزش‌ها را با آنها مقایسه می‌كنند. اما فوكو در تاریخ جنسیت نشان داده كه غریزی‌ترین رفتارهای انسان به‌شدت وابسته به فرهنگ است. داوران داستان، نظام ارزشی عقل خود را در فهم و تحلیل سایر نظام‌ها چنان توانا می‌دانند كه می‌پندارند می‌توانند نظام‌های ناسازگار با خود را هم بشناسند.

اما انگیزه اصلی داوران داستان چیست؟ سود. تاثیر بیماری سود ناشی از منش اجتماعی صنعتی، در پس تمام داوری‌های جمع داستان پیداست. این منش كه ما را ناخودآگاه به انتخاب سود هدایت می‌كند از عقل و ارزش برای استتار استفاده می‌كند. در نهایت داستان به این نتیجه می‌رسد كه ما در مورد احكامی كه محصول و نتیجه نگرشی كاملا ناآشنا با دانایی ما هستند قادر به قضاوت نیستیم. وقتی نمی‌توانم تجربه دیگری را درك كنم كه ممكن است كاملا متفاوت با من بیندیشد و براساس تجربه‌هایی ناشناخته از من زندگی كند، پس نمی‌توانم زندگی او را بشناسم و درباره‌اش قضاوت كنم.

من كه تنها در كالبد تجربیات و استدلالات و آگاهی خودم زیسته‌ام چگونه می‌توانم خودم را در شرایط او زیسته بدانم و درحالی‌كه از منظر نظام دانایی او جهان را تجربه نكرده‌ام چگونه می‌توانم كارهای او را قضاوت كنم؟ فیلم در واقع از منتقدانه‌ترین پنجره نسبی‌گرایی می‌نگرد؛ آن منظری كه می‌گوید نه‌تنها من نخواهم توانست تجربه، جهان و دیدگاه دیگری را ولو اینكه در فرهنگ من زندگی كرده بشناسم بلكه حتی خودم نیز نمی‌توانم حقیقت را بدانم و بفهمم كه آیا من هستم كه چیزی به نظرم حقیقت می‌آید یا اینكه در بازی حقیقت، به پندارهایی كه از یادمان رفته پندارند، حقیقت گفته‌ام.

از نظر فیلم، قضاوت‌های ما در مراحلی كه شناختمان نسبت به یكدیگر جنبه حیاتی دارند، اشتباه و پوشالی است؛ حتی در مورد كسی كه او را برای زندگی مشترك مناسب تشخیص داده‌ایم. مسئله این است كه چرا ما فردی را كه مطابق الگوی ارزشی ما رفتار نكرده نمی‌توانیم لایق فداكاری و مرگی زیبا بدانیم؟ فقط به این دلیل كه او از خط قرمز‌های ایستار‌های اخلاقی ما رد شده است، سرنوشت محتوم و بدعاقبتی را برایش مقدر می‌دانیم و نمی‌پذیریم كه او می‌تواند اینگونه، عاقبت به خیر شود.

 

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ

www.seemorgh.com/culture

منبع: hamshahrionline.ir

 

ترانه علیدوستی و گلشیفته فراهانی بر بال بحران

عکسهایی از «درباره الی» که ندیده بودید!!

 نکات قابل توجه و بحث‌برانگیز «درباره الی»

شهاب حسینی: خودم باید پشت فرمان بنشینم !

شنای «الی»، خلاف جهت رودخانه سینمای كنونی ایران