گفت‌وگو با مهناز افشار درباره «پسر آدم دختر حوا» و کارنامه بازیگری‌اش

 
اگر بازیگر دستمزد خوبی بگیرد، مجبور نمی‌شود در هر فیلمی بازی کند

متن کامل مصاحبه فرانک آرتا در ماهنامه صنعت سینما با مهناز افشار درباره فیلم «پسر آدم دختر حوا» و بازیگری و کارنامه این بازیگر را این‌جا می‌خوانید.

کاملاً با شما موافقم که نمونه خوب کارم می‌تواند آتش‌بس باشد. من همیشه روند کاری‌ام را به دو بخش تقسیم می‌کنم؛ قبل از سالاد فصل و بعد از آن. شروع کار من با شور عشق و دوستان بود که پرانرژی بودن من را در آن‌ها هم می‌بینید. وقتی قصه‌ای را می‌خوانم، برایم مخاطب خیلی مهم است و دوست دارم مهناز افشار شیطونی باشم که بتواند حق خودش را از نوع خودش بگیرد. ما بازیگران بسیار موفقی داریم که به نوع‌های دیگری حق خود را می‌گیرند. دیدم در آتش‌بس نمونه زن موفق و شیطونی را داریم که با همسرش چالش دارد و می‌خواهد حقش را بگیرد و با او بحث می‌کند. در زمان پسر آدم دختر حوا، من در ابتدا مخالفت کردم و گفتم این فیلم شبیه آتش‌بس است و برای منِ بازیگر نظر مخاطبم مهم است. ما این بحث را داشتیم و من مدتی از ایران رفتم و بعد با من تماس گرفتند که دوباره روی قصه کار کرده‌ایم. در ابتدا قرار بود جای آقای کمیلی، شهاب حسینی بازی کند. حتی ایشان قرارداد داشت. ولی بعداً قراردادشان منتفی شد، به دلایلی که خودشان داشتند. بعد آقای کمیلی آمدند. تمام امیدم این بود که قصه، قصه‌ای است که حرفی برای گفتن دارد. دو وکیل هستند که دنبال کار می‌گردند، باسوادند و حقوق خوانده‌اند. کم‌کم به نظرم رسید که قصه به اندازه کافی از آتش‌بس دور شده است. من در زندگی عادی‌ام درست است که پرانرژی باشم، ولی لحظاتی هم آرام و قابل تأمل هستم. پسر آدم، دختر حوا این جای کار را برای من داشت که سعی کنم بازی متفاوتی انجام دهم که شبیه آتش‌بس نباشد. فیلم در روزهای آخر جشنواره فجر رسید و با مردم نشستیم و فیلم را دیدیم. مردم فیلم را دوست داشتند و به نظرم آقای کمیلی بسیار خوب بازی کردند که حتی معتقدم خیلی جاها من را جا گذاشته و آفرین به ایشان. حالا سوال شما این است که آیا با آگاهی کار را انتخاب می‌کنم؟ همان‌طور که گفتم، سالاد فصل نقطه عطف کارنامه من است. بعد از آن در شبانه‌روز، هم قصه فضایی خاص به من داد و هم کارگردان‌ها هدایتم کردند و هم من تلاش کردم که شبیه قبل نباشم.

خب فضا من را در شرایطی قرار داد که در آتش‌بس، پسر آدم دختر حوا و پوپک و مش ماشاءالله این‌گونه باشم. باز در تسویه‌حساب خیلی این‌جوری نبودم. با این‌که همراه بقیه دختران یک گذشته پر از خشم داریم، ولی سعی کردم دختر را نرم و شکننده بازی کنم. می‌خواهم این را بگویم که یک موقع‌هایی کارگردان به من می‌گوید همان شیطونی‌ها و آن دست تکان‌دادن‌ها و... را می‌خواهم و این‌جا دیگر از دست من خارج است. اما فیلم‌هایی هم دارم مثل کارگران مشغول کارند...

بله. این‌ها هم بوده و به خودم می‌گویم خیلی خب، مهناز افشار، پس می‌توانی نقش‌های درونی‌تر را هم بازی کنی، حالا خوب یا بد. اما نمی‌دانم چگونه بگویم که پسر آدم، دختر حوا می‌طلبید که این‌گونه باشم، چون فضا، فضای پرانرژی‌ای بود. من در همه گفت‌وگوهایم از فیلمی مثل امشب شب مهتابه به‌خوبی یاد نمی‌کنم. چون معتقدم در عین این‌که همه گروه برای این فیلم زحمت کشیدند، اما انرژی‌ای که من گذاشتم نه‌تنها اضافه بود، بلکه به فیلم لطمه زد و من از خودم در آن فیلم متنفرم. من هیچ فیلمی را بدون آگاهی و این‌که مجبور باشم انتخاب نکرده‌ام. البته امشب شبه مهتابه تا حدودی این‌جوری بود. چون دائماً با خودم کلنجار می‌رفتم که این نقش مال من نیست و می‌گفتم اجازه بدهید من نیایم، ولی خب رفتم.

خب معتقدم یک تعداد بازیگر از قبل داشتیم و الان هم داریم که تکرارنشدنی هستند. این‌ها آدم‌های ویژه هستند. کسانی مثل بهروز وثوقی، سوسن تسلیمی، فاطمه معتمد‌آریا و... از همین دسته هستند. حتی لیلا حاتمی که من بسیار دوستش دارم. حالا می‌خواستم به این نکته برسم که دیگر این‌جا بحث سبک و سلیقه مطرح می‌شود.

مثلاً هر وقت از من می‌پرسند بازیگر مورد علاقه‌ات کیست؟ خب بازیگران آسیای دور و اروپا را می‌گذاریم کنار، چون خیلی پیچیده است اگر بخواهیم وارد آن فضا شویم. به بازیگران هالیوود نگاه می‌کنیم. همه مریل استریپ و نیکول کیدمن را دوست داریم. ولی من در انتخاب‌هایم کامرون دیاز، چارلیز ترون و آنجلینا جولی هم هست. شاید این سلیقه من است.

حالا یک موقع بحث تکنیک مطرح می‌شود که مبحث جداگانه‌ای است که برمی‌گردد به سواد، تجربه و آگاهی. ولی یک موقع سلیقه است. من معتقدم آدمی که به سینما می‌آید تا فیلم ببیند، می‌تواند تا حالا در زندگی‌اش فیلم ندیده باشد، دو خط شعر و کتاب نخوانده باشد و هیچ‌گونه آگاهی نسبت به جامعه و پیرامون خودش نداشته باشد و بیاید فیلمی ببیند و لذت هم ببرد. نمونه‌اش اخراجی‌هاست. من همیشه می‌گویم اخراجی‌ها 1 برایم قابل تأمل‌تر از اخراجی‌ها 2 است، ولی نمی‌دانم چرا از اخراجی‌ها 2 استقبال شد. البته نمی‌توانیم به شعور تماشاگر توهین کنیم.

این مساله امسال برای من اتفاق می‌افتد. من بیست‌ویکم خرداد 33ساله می‌شوم. همه به من می‌گویند چرا سن‌وسالت را اعلام می‌کنی!؟ من هم می‌گویم سن عدد است. درست است که واقعیت است، ولی عددی بیش نیست. وقتی خیلی مسائل را بدانی، دیگر خیلی تیترها برایت بی‌اهمیت می‌شود. سلیقه من اصولاً کارهای پرتحرک است. مثلاً کتاب‌خوان را با بازی کیت وینسلت می‌بینم و این فیلم را دوست دارم و بعضی اوقات از بعضی نگاه‌هایش شوکه می‌شوم. یا در فیلم قبلی‌اش جاده انقلابی که شوهرش کارگردانی کرده بود هم بازی قابل قبولی دارد و نگاه‌هایش بسیار تاثیرگذار است.

بله. منظورتان را متوجه شدم. دیگر زمان درجا زدن نیست. من می‌گویم مهناز افشار زمانی سلیقه‌اش این بوده که در بیشتر کارها پرتحرک و پرانرژی باشد. اما از این‌جا به بعد تصمیم گرفته‌ام که مهناز، دیگر وقت درجا زدن نداری و تصمیم دارم در اوج، این مسیر را کنار بگذارم. دغدغه‌های دیگری دارم، مجسمه‌سازی می‌کنم، درس می‌خوانم. با روحیه‌ای که دارم نمی‌خواهم تا ابد کار کنم، بلکه برای خودم سقف قائلم. حالا دیگر می‌خواهم کارنامه خوبی داشته باشم. به همین دلیل یک سال است که کار نکرده‌ام. اما معتقدم که مخاطبم را باید همچنان حفظ کنم.

اصلاٌ بازیگر نمی‌تواند به مخاطب فکر نکند.

کاملاً. به همین دلیل منتظر نتیجه طبقه سوم هستم.

چون خودم را در آن فیلم دوست ندارم.

یکی از منتقدان هم همین را گفت. معتقد بود فیلم خوبی است.

به این علت است که از نزدیک دوازده سالی که در سینما کار می‌کنم، حدود ده سالش را به همین شکلی که شما گفتید کار کرده‌ام. اما در طبقه سوم نیم ساعت اول فیلم را باید سکوت می‌کردم که خیلی برایم سخت بود.

بله، اما نمی‌دانید که در آن فیلم چقدر اذیت شدم.

آقای میرباقری دائماً گوشزد می‌کردند که حرکات اضافی نداشته باشم.

همین‌طور است. اگر الان می‌گویم فیلم را دوست ندارم، چون تازه تغییر روش داده‌ام. در آن فیلم لخ‌لخ راه می‌رفتم، اما خودم آدمی نیستم که این‌طوری راه بروم. لباسی که انتخاب شده بود، گریمی که داشتم و... به گونه‌ای بود که نمی‌توانستم حرکات اضافی داشته باشم. حتی نمی‌توانستم اضافه پلک بزنم. موافقم که حالا باید فیلم‌هایی متفاوت را بازی کنم، ولی در عین حال معتقدم که همان کار را باید مخاطب دوست داشته باشد.

البته من معتقدم که body language در سینمای ایران خیلی کم است. اگر من هم استفاده می‌کنم نشانه هوشم نیست، بلکه ناشی از مهناز افشار تربیت‌شده در خانواده‌اش است که این‌طوری بار آمده. همین الان که با شما حرف می‌زنم هزار جور حرکت دارم. اما حالا دیگر بازیگری برایم رسالتی دارد و دیگر فقط بپر بالا نیست. مثلاً انعکاس فیلمی است که برایش احترام زیادی قائل هستم...

اتفاقاً یک نفر دیگر هم همین حرف را به من زد. اگر در آن‌جا هم دقت کرده باشید، خیلی از حرکت‌هایم را گرفته بودم و عملاً آن‌جا فقط نگاه بود. همیشه معتقدم ما قبل از این‌که بازیگر باشیم شخصیت خودمان هستیم. حالا بازیگر وقتی در قالب نقش می‌رود، اگر به خودش نزدیک‌تر باشد راحت‌تر است، ولی اگر از او دور باشد اذیت می‌شود. من در آکواریوم در نقش زنی شکست‌خورده بودم. آن‌جا هم سعی کردم دیگر دختر شیطون نباشم. همه این‌ها را گفتم که بگویم پله‌پله بالا آمدم. سلیقه واقعی‌ام مهناز افشار در آتش‌بس است، ولی قرار نیست مهناز افشار با سلیقه‌اش در سینما کار کند. صحنه‌ای در تسویه‌حساب داریم، آن‌جا که ناپدری‌ام مرده و مریم را کنار می‌کشم و حالم خیلی بد شده. همه به من اعتراض کردند که چرا دستت را آوردی جلوی صورتت و نگذاشتی که ما آن حالت تو را ببینیم؟ حالا من جزو بازیگرانی هستم که از یک ماه قبل در قالب نقش نمی‌روم. ادعایی نیست. من در لحظه در صحنه هستم. بعضی‌ها حتی به من می‌گویند چرا دیالوگ‌ها را حفظ نمی‌کنی؟ برای این‌که به تازگی‌اش اعتقاد دارم، مگر این‌که مونولوگ باشد. مثلاً در چه کسی امیر را کشت؟ باید متن را دقیقاً حفظ می‌کردیم تا آن را بگوییم. به طور کلی بازیگری برای من در لحظه اتفاق می‌افتد. به همین دلیل در آن صحنه تسویه‌حساب حالم دگرگون شد و نفهمیدم چرا جلوی صورتم را گرفتم.

اتفاقاً خانم میلانی به من گفتند «مهناز جان، جلوی صورتت را نگیر.» گفتم خانم میلانی، در این سکانس/ پلانی که گرفتید، من دیگر مهناز نبودم که بدانم چه می‌کنم. آن‌قدر حالم بد بود که می‌گفتم من دوازده سالم بود که ناپدری‌ام به من تجاوز کرد که در این فاصله جمله‌ام را می‌گویم و بعد جلوی صورتم را می‌گیرم. البته این صحنه حذف شد و به همین دلیل درنیامد. ولی با همه این حرف‌ها با شما موافقم. به همین دلیل یک سال است که کار نکرده‌ام. قبل از عید امسال با آقای جیرانی کار کردم که از آن‌دسته فیلم‌هایی است که بسیار دوستش دارم. اسم فیلم قصه پریا است. اول از همه از همکاری با باران کوثری و مصطفی زمانی بسیار لذت بردم. اصولاً کار کردن با آقای جیرانی را دوست دارم. جدا از آقایان حاتمی‌کیا، کیمیایی و خانم میلانی که کار کردن با ایشان را هم دوست دارم، آقای جیرانی حسی به من می‌دهد که دوست دارم تمام انرژی‌ام را جلوی دوربینش بگذارم.

بله. بنابراین خیلی دوست دارم که این فیلم را ببینید. برای این‌که مسیر وحشتناکی در آن داشتم. یک دختر فعال که مواد مصرف می‌کند و بعد مادر می‌شود. قبل از عید وقتی فیلم تمام شد و به مسافرت رفتم، سه روز مریض بودم.

برای این‌که من بازیگری تکنیکی نیستم. بازیگری حسی هستم. چقدر مصطفی زمانی بده‌بستان خوبی با من داشت و خیلی خوب به من کمک کرد. بعد از این‌که یکی از پلان‌هایم تمام شد، رفتم اتاق گریم و هق‌هق گریه کردم. قلبم داشت می‌ایستاد. بچه‌ها می‌گفتند این چه جور بازیگری است؟ خانم محترم، داری می‌میری، برو یک ذره تکنیک یاد بگیر! به همین دلیل دارم زیاد فیلم می‌بینم و کتاب می‌خوانم تا یک ذره تکنیک به کارم اضافه کنم و دیگر ضربه نبینم. الان سر کار آقای میری می‌روم که می‌گویند نقش پیچیده‌ای است. حالا این کار را می‌کنم تا ببینم نتیجه‌اش چه می‌شود.

بله، مثلاً در جشنواره به من گفتند که قرار است برای طبقه سوم نامزد بشوی. گفتم تو رو خدا با من بازی روانی نکنید. برای من جایزه حتماً مهم است. یک نوع تشویق است که دوازده سال در این سینما کار کرده‌ام و هیچ ادعایی ندارم، ولی همچنان می‌گویم بازیگری عشق من است. بازیگری را زمانی شروع کردم که خانواده‌ام مخالف با کارم بود. از فضای خانواده‌ای آمدم که می‌گفتند تو باید دکتر یا مهندس شوی.

خانواده من مذهبی/ روشنفکر هستند که بازیگری را برای من مناسب نمی‌دیدند. در صورتی که معتقدم شما می‌توانید هر شغلی را که مورد علاقه‌تان است انتخاب کنید. می‌توانید یک فروشنده باشید و در عین حال از کارتان لذت ببرید. من اگر به هر دفتری می‌روم که برایم احترام قائل می‌شوند، می‌گویم: «پدرم، خدا رحمتت کند که من را این‌گونه تربیت کردی» یا «مادرم، متشکرم از شما که معیارهایی را برای زندگی به من آموختید و یک چارچوب برای من ساختید.» به همین دلیل تغیر مسیر دادم تا سرم را هم مقابل مردم و هم منتقدان بی‌غرض بالا نگه دارم. اگر شما جلوی من نشسته‌اید و می‌گویید مهناز افشار، من از شما فیلمی دیدم که متفاوت بودید، برایم قابل احترام است و در قلب من ثبت می‌شود.

متاسفانه همه مثل شما نگاه نمی‌کنند. خیلی خوب است که شما بی‌غرض هستید، به دلیل این‌که در کلام‌تان می‌خواهید آگاهی هم بدهید. من می‌گویم منتقد عزیزی که از هر بازیگری نقد می‌کنید، بگویید خیلی بد بازی کردید، ولی می‌توانید بهتر هم باشید. مثل معلم مدرسه‌ای که من صفر بگیرم و او دائماً بر من خشم بگیرد، آن‌وقت دیگر تلاش نمی‌کنم که بیست بگیرم.

جمله جالبی آقای شریفی‌نیا در فیلم دعوت گفت، در اپیزودی که با هم بازی داشتیم. گفت «شیدا شدن راحت است، شیدا بودن سخت است.» من به خودم می‌گویم وارد شدن به سینما راحت است. در مورد خودم می‌گویم که آقای عبدالله اسکندی و خانم شمسی فضل‌اللهی معرف من در سینما بودند و همیشه از آن‌ها یاد و تشکر خواهم کرد. حالا خانم افشار، شما وارد سینما شدی، چه چیزی برای ارائه داری؟ من کتاب "چرخ بازیگر" را همیشه سالی یک بار مطالعه می‌کنم. برای این‌که خیلی کتاب‌ها را می‌خوانیم و بعد می‌بندیم و می‌گذاریم توی کتابخانه و چون دیگر استفاده نمی‌شوند و چون بستری برای استفاده از مطالبی که می‌خوانیم و فیلم‌هایی که می‌بینیم نیست، خب فراموش می‌شوند. من می‌گویم بیاییم فیلم‌های خوب و کتاب‌های مورد علاقه‌مان را دوباره ببینیم یا بخوانیم. بانوی زیبای من را سعی می‌کنم هر چند وقت یک بار ببینم، چون عاشق این فیلم هستم. یا کتاب مورد علاقه‌ام "مرشد و مارگریتا" است. هر بار که می‌خوانم ایده جدیدی از آن می‌گیرم. یا الان فیلم‌های جدیدی که در اسکار آمده‌اند، می‌نشینم و نگاه می‌کنم. می‌گویم لئوناردو دی‌کاپریو نمونه یک بازیگر سوپراستار تجاری است که حالا می‌آید جزیره شاتر را هم بازی می‌کند و بعد می‌بینی که در رومئو و ژولیت، تایتانیک و... هم بازی کرده است.

بستر هم آن‌جا فراهم است، ولی این‌جا خیلی بستر کارها مشخص نیست. چرا فیلم‌های هنری را فقط به یک تعداد بازیگرانی می‌دهند که چهره ویترینی ندارند یا فقط به چهره‌های تئاتری پیشنهاد می‌دهند؟ اتفاقاً یک چهره تئاتری را در یک فیلم تجاری هم بیاورند یا برعکس. بالاخره آن شرایط باید فراهم شود. مثلاً من بعد از دوازده سال می‌گویم که خب خانواده‌ام را دارم، دستم به اندازه خودم به دهنم می‌رسد و لنگ نیستم. پس دیگر در هر فیلمی بازی نمی‌کنم و صبر می‌کنم یک فیلم خوب بازی کنم. ولی این اتفاق ممکن است برای خیلی‌ها نیفتد. وقتی شرایط نباشد تو فرصت جب