به بهانه حضور آقای بازیگر در برنامه پشت پرده رادیو تهران و فیلم «... و آسمان آبی»

مردم به من احترام می‌گذارند؛ من به مردم
«و آسمان آبی» مستندی از زندگی استاد عزت الله انتظامی به كارگردانی غزاله سلطانی با تهیه‌كنندگی قاسم قلی‌پور است. مستندی شخصیت‌نگار درباره مرد نامی عرصه بازیگری ایران.
در تمام این سال‌ها كه از انقلاب می‌گذرد؛ شخصیت‌های علمی، فرهنگی، هنری، سیاسی و ادبی بسیار جلوی دوربین‌های سینمای مستند رفته‌اند كه هرگز هم مجال نمایش پیدا نكردند، اما «و آسمان آبی» شاید چون اعتبار و محبوبیت انتظامی را پشت سر خود داشت، مجوز نمایش عمومی گرفت.
این بار تماشاگری كه هرگز مستند را جدی نگرفته و آن را جز در قاب تلویزیون به تماشا ننشسته است، به تماشای فیلمی می‌رود كه با زندگی دیروز خود او یا پدرانش گره خورده است و خاطره‌ای غنی از زندگی دیروز ایرانیان را ـ ولو درقاب داستان نشسته باشد ـ برای خود زنده می‌كند.

 

این بار یك بازیگر مشهور سینما جسارت به خرج می‌دهد تا زندگی خصوصی و شخصیش را در برابر هزاران چشم به تماشا بگذارد. خصوصی‌ترین لحظات زندگی، غم‌ها و تنهایی‌ها، چشم انتظاری‌ها، خاطرات، عكس‌ها و تصاویر منتشرنشده‌اش در كنار نماهایی از بازی در برابر دوربین‌های كارگردانان متفاوتی از نسل‌ها و سلایق مختلف.
انتظامی این بار سیر زندگی حرفه‌ای‌اش ـ از میان‌پرده‌خوانی در نمایش‌های لاله‌زار تا بازی در نمایش‌های زنده تلویزیونی و بازی در صحنه‌های تئاتر و افتخاراتش در فیلم‌های ماندگاری چون گاو، ناصرالدین شاه آكتور سینما، هزاردستان و حاجی واشنگتن ـ را برای دوربین یك مستندساز جوان مرور می‌كند.
شاید فیلمساز بی‌آن‌كه قصد داشته باشد، پرده از واقعیت‌های سیاسی روی داده در سینما و تئاتر نیز برداشته باشد، اما این اشارات در حد همان اشاره مانده و گذرش را به زندگی دیروز انتظامی از قاب تصاویر به جا مانده از آن، محدود می‌كند.

غزاله جوان شاید جزئیات و واگویه‌های بسیار را ناگفته گذاشته است و علاقه بسیار او به شخصیت محبوب سینمایی‌اش (عزت‌الله انتظامی) او را در نگاه همه محتاط كرده باشد، با این حال انتظامی همه انتقادات وارد بر فیلم را با این جمله پاسخ داده است كه: این فیلم، زندگی من است.
مشخص است كه آقای بازیگر از كارگردان جوان بیش از این توقع نداشته و شاید هم نمی‌خواسته كارگردان در دفتر زندگی شخصی و كاری گذشته یك بازیگر ستاره و پیشكوت بیش از این سرك بكشد.
انتظامی خود درباره روند ساخت این فیلم می‌گوید: «... و آسمان آبی» زندگی من است و در آن بازی نكرده‌ام.
گویا خواست بسیاری از كارگردانان، ساخت فیلمی مستند درباره آقای بازیگر بوده است كه خودش می‌گوید: خیلی‌ها برای مستندسازی از زندگی‌ام سراغم آمدند. یكی از آنها حدود یك ماه از من فیلم گرفت، اما راضی نبودم. نمی‌خواستم مستند زندگی‌ام مانند كارهای دیگران باشد. بعضی هم می‌خواستند براساس مجسمه‌های من فیلمی بسازند اما اطمینان داشتم كه همگی دنبال آن هستند كه فیلمی بسازند و در بازار ارائه كنند. هیچ كدام طرح مشخص و منطقی برای مستندشان نداشتند. دنبال این بودم كه این مستند، روایت واقعی زندگی‌ام باشد و آنها بازی مرا در مستند می‌خواستند. احساس می‌كردم اصلا قرار نیست مستندی ساخته شود بلكه آنها می‌خواستند فیلمی بسازند با بازی من.

 

انتظامی تاكید دارد كه «و آسمان آبی» یك مستند كامل است و می‌گوید: در این مستند حتی یك پلان از فیلم‌هایی كه در آنها بازی كرده‌ام، استفاده نشده است.
مستند «و آسمان آبی» وقتی به فیلم بودن نزدیك شد كه آقای بازیگر طرح 15 صفحه‌ای آن را خواند و با غزاله ساعت‌ها درباره آن صحبت كرد. گفت‌وگوها ادامه داشت تا انتظامی رضایت داد فیلم ساخته شود مشروط بر آن‌كه اگر اثر نهایی مورد پسند نبود، هرگز پخش نشود.
غزاله سلطانی، این فیلم را به این دلیل دوست دارد كه آقای بازیگر آن را پسندیده است. می‌گوید: وقتی خودشان (انتظامی) از فیلم راضی هستند، بهترین جایزه دنیا برای من است. شاید امروز كه كار تمام شده، نقص‌هایی را در آن ببینم و اعتقاد داشته باشم كه می‌شد فیلم بهتر از چیزی كه امروز هست، بشود. اما از ساخت آن راضی هستم، زیرا آقای انتظامی خود آن را پسندیده است و آن را فیلم زندگی‌اش می‌داند.

احتمالا پسند آقای بازیگر به كارگردان جوان جسارت ساخت فیلم دیگری را داده است، زیرا او امروز قصد دارد فیلم بلندی آن هم با بازی عزت‌الله انتظامی بسازد. می‌گوید: مشغول كار روی فیلمنامه بلندی هستم كه نمی‌دانم سرنوشت آن چه می‌شود و كی به نتیجه می‌رسد اما اگر آقای انتظامی فیلمنامه را دوست داشته باشد، از ایشان تقاضا می‌كنم تا در آن بازی كند.
و انتظامی همچون دیگر وقت‌های زندگی با احتیاط به این تقاضا پاسخ می‌دهد: باید فیلمنامه را بخوانم و ببینم چه كار می‌توانم در آن انجام دهم. اگر سناریو راضی‌ام كند؛ حتما در آن بازی می‌كنم، چون اعتقاد دارم نسل جوان ما كه با فناوری پیش می‌رود و دانش و اطلاعات روز غرب را هم به دست آورده، از جوانی دیروز ما بسیار جلوتر است. آنها استعدادهای عجیبی دارند كه ما در جوانی آن را تجربه نكرده‌ایم.
«و آسمان آبی» خواسته یا ناخواسته بر دو نكته در زندگی شخصی آقای بازیگر تاكید دارد، حتی اگر این تاكید با نگاه گذرای كارگردان همراه بوده باشد .

 

عزت‌الله انتظامی با وجود آن‌كه چهره شناخته شده‌ای است اما تنهایی‌های خود را دارد، شهرت او در كوچه و خیابان و محدوده خارج از دنیای خانه، شاید او را با آدم‌های زیادی مرتبط كند اما در چارچوب خانه، او مانند بسیاری از انسان‌های روزگار با طعم تنهایی بیش از دیگر طعم‌های روزگار آشناست.
سلطانی نیز تنهایی آقای بازیگر را از حقایق تكان‌دهنده زندگی او دانسته و می‌گوید: آنچه برایم تكان‌دهنده بود، خلوت و تنهایی ایشان است. شاید هر هنرمندی یك تنهایی ذاتی با خودش داشته باشد اما وقتی این تنهایی در درون خانه كنار شلوغی و ازدحام زندگی بیرونی قرار می‌گیرد، تضادی پرمعنا و عجیب می‌سازد. نتیجه آن پی بردن به این حقیقت می‌شود كه آدم‌ها همه تنها هستند.
انتظامی هم به تنهایی این‌گونه اشاره می‌كند: كسانی كه كار هنری می‌كنند، در اجتماع وضعیت خاصی دارند. آنها چون در معرض دید و گفت‌وگو با مردم هستند، باید دقت عمل كافی داشته باشند تا رفتار بیرونی‌شان به تصور و شناخت جامعه از او صدمه نزند. آنها در بیرون از خانه برای مردم آشنایند و مثل این است كه همیشه و همه‌ جا آدم‌ها در كنار او هستند؛ اما در خانه این تنهایی است كه برای آنها می‌ماند. من (انتظامی) هم این واقعیت را در زندگی دارم. جز یكی از پسرهایم (مجید) دو پسر دیگرم در خارج از كشور زندگی می‌كنند. از طرفی وقتی من سر كار هستم، همسرم در خانه تنهاست و وقتی همسرم برای دیدار با بچه‌ها به خارج از كشور می‌رود، من در خانه تنها هستم. پس همیشه ما در خانه هستیم و تنهایی جزیی از زندگی ماست و به آن عادت كرده‌ایم.

حرف‌های آقای بازیگر از گذشته همیشه شنیدنی است. می‌گوید: فیلم‌های «گاو» از داریوش مهرجویی، «حاجی واشنگتن» ساخته علی حاتمی و «ناصرالدین‌ شاه آكتور سینما» از محسن مخملباف، سخت‌ترین و بهترین كارهایش هستند.
درباره دلایلش هم می‌گوید: گاو، اولین كار ما بود. فكر نمی‌كنم كسی آن را از یاد ببرد. 26 بار در تهران و دنیا نمایش داده شد. فیلم گاو ابتدا در تلویزیون آن هم به صورت زنده اجرا شد. نوار فیلمی هم از آن تهیه نشد؛ اما عكس‌هایی از آن گرفته شد. كارگردان آن آقای والی بود. وقتی سال 1344 «امیرارسلان» را كار می‌كردیم، دكتر غلامحسین ساعدی با داریوش مهرجویی به پشت صحنه كار در سنگلج آمدند. مهرجویی از من خواست كه با ساعدی به منزل او بروم تا عكس‌های فیلم گاو را ببیند. وقتی داریوش عكس‌ها را دید، ابراز تمایل كرد كه فیلم را بسازد و با ساعدی، سناریو را برای فیلم گاو تهیه كردند.
اما ناصرالدین ‌شاه آكتور سینما، با گاو خیلی فاصله دارد. من می‌خواستم در این فیلم تغییری كه در گاو رخ داده بود، برای ناصرالدین‌شاه رخ بدهد.

 

فیلم حاجی واشنگتن هم كار بسیار مشكلی بود، چون تك‌پرسوناژ و كار خیلی سختی بود؛ اما كمك حاتمی و دیالوگ او بود كه نقش را زنده و تبدیل به شاهكار كرد.
انتظامی در گذری به خاطره تختی هم می‌گوید: وقتی فیلم «تختی» نیمه‌كاره ماند، خیلی‌ها منتظر بودند ببینند این فیلم چگونه تمام می‌شود. چه كسی می‌توانست آن دیالوگ‌ها را بنویسد. روال این بود كه علی دیالوگ‌ها را شب می‌نوشت و صبح به بازیگران می‌داد. علی فرصت نكرد دیالوگ‌های تختی را بنویسد و فیلم نیمه‌كاره ماند. بعدها فیلمی كه از تختی ساخته شد؛ چیز دیگری بود. من تا امروز ندیدم نویسنده‌ای مثل علی حاتمی بتواند دیالوگ بنویسد. او كلمات را زنگ‌دار و تاثیرگذار می‌نوشت.
آقای بازیگر امروز در حاشیه زندگی جاری مثل دیگر مردم، مناسبات زندگی امروزی شهری را دارد؛ ترافیك را تحمل می‌كند؛ دود شهر را به ریه می‌فرستد و تماشاگر رابطه نسل جوان با جوانی گذشته‌هاست.

وقتی از او می‌پرسند امروز چه چیزی اعصاب شما را خرد می‌كند، می‌گوید: خیابان و ترافیك آن. این‌كه وقتی می‌خواهی به جایی بروی، باید مدت‌ها در ماشین بمانی. هرچه با راننده درددل می‌كنی، می‌بینی بازهم ترافیك سرجایش مانده و مسیر كوتاه نشده است.
او حسرت ادب و فرهنگی را می‌خورد كه بارها در خارج از كشور آن را تجربه كرده است. می‌گوید: آخرین بار كه گریه كردم، ونكوور بود. كانادا با همه جای دنیا فرق دارد. ایرانی‌ها آنجا زیاد هستند كه البته همه عوض شده‌اند. مردم آنجا دائم می‌خندند و شاد هستند. تربیت عجیبی در میان مردم وجود دارد؛ چیزی كه اینجا نمی‌توان خیلی سراغش را گرفت. طبیعت بكر است و آمد و شد مردم جذبه زیادی دارد. اصالت فرهنگشان، آدم را به فكر فرو می‌برد. در ایران؛ اگر روزگاری آدم‌های سوار بر اتوبوس، راحت جای خود را به یك آدم مسن یا خانم می‌دادند؛ اما امروز كسی از جایش برای آنها بلند نمی‌شود.
آقای بازیگر عاشق هویتش و ایرانی بودنش است. می‌گوید: وقتی آقای ریچارد هریسون كه در حاجی ‌واشنگتن بازی می‌كرد، به من گفت اگر بخواهی اینجا (آمریكا) بمانی، من هم شرایطی فراهم می‌كنم كه سالی 2 تا رل به تو بدهند. جواب دادم: نه. چون شما حتما به من با این ریختم، رل‌هایی می‌دهید كه در آن یا طیاره بدزدم یا كسی را بكشم؛ اما من در كشورم ناصرالدین شاه می‌شوم، فرمانفرما، كارگر و كارمند. من در كشورم همه را می‌شناسم و همه مرا.

 

خودش می‌گوید: بهترین اخلاق انتظامی، خضوع و احترام او به مردم و محبت مردم به اوست؛ البته گاهی هم بدخلق می‌شود كه در این حال به گوشه‌ای می‌رود و در تنهایی خود گاهی اشكی هم می‌ریزد.
آقای بازیگر عاشق كارش است. امروز كه 70 سال از سابقه بازیگری او می‌گذرد، حرفه‌اش را افتخار خودش می‌داند و می‌گوید: حتی اگر یك روز از زندگی‌ام باقی باشد، كتاب می‌خوانم و بچه‌ها و دوست‌هایم را دعا می‌كنم، به خدا توسل می‌كنم. امروز شكرگزارم، چون بچه‌هایم خوب هستند. در تهران زندگی می‌كنم. مردم به من احترام می‌گذارند و من به مردم... از سالیان دراز كارم پشیمان نیستم.

 
 

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ

منبع: jamejamonline.ir

 

مطالب پیشنهادی:

 شکیبایی را خودم گذاشتمش تو قبر!

 «ملک سلیمان» نمایش نزدیکی عالم جن و انس است

درباره «باد در علفزار می‌پیچد»

گزارش تصویری: پشت صحنه فیلم سینمایی ملک سلیمان