یادداشتی بر فیلم «آناهیتا» به كارگردانی عزیزالله حمیدنژاد

 

نوشتن درباره «آناهیتا» به اندازه فهمیدن فیلم سخت است چون قرار است راجع به چیزی بنویسیم كه قبلا نمونه‌اش را در سینمای ایران نداشته‌ایم یا اگر داشته‌ایم، آنقدر گنگ و گم و مهجور بوده و مانده كه به دشواری به یادش می‌آوریم و لابد آن هم فیلم خیلی خوبی نبوده كه در حافظه تاریخی‌مان ثبت شود تا روزی مثل امروز در مقایسه با جدیدترین ساخته «عزیزالله حمیدنژاد» به كارمان بیاید اما فارغ از همه این مرورها و قیاس‌ها، سوال‌هایی كه باید ابتدا به آنها پاسخ داد تا به مدد جواب‌ها بتوانیم بر چنین فیلمی نقد بنویسیم، این است كه واقعا آناهیتا چگونه فیلمی است؟ در چه ژانری ساخته شده؟ چرا تماشاگر با بی‌حوصلگی تمام آن را دنبال می‌كند و در این پیگیری به نتیجه دلخواهش نمی‌رسد؟ جواب همه این سوال‌ها، روشنگر مشكل اصلی فیلم حمیدنژاد است. آناهیتا در یك جواب سرراست و معقول از مشكل ایده و ساختار روایت در فیلمنامه رنج می‌برد.

البته این موضوع، درد جدیدی در میان مجموعه‌دردهای سینمای ما نیست. مشكلی است كه سینمایمان سال‌هاست با آن درگیر است و هر روز هم این بیماری صعب‌العلاج، حادتر و وخیم‌تر می‌شود و كسی به فكر درمان آن نیست. واقعا چه كسی منكر این واقعیت است كه فیلمنامه، مهم‌ترین زیربنا و پیرنگ ساختمان یك فیلم است؟ اگر نتوانیم داستانمان راـ درباره هرچه كه می‌خواهد باشدـ ساده و قابل‌فهم برای تماشاگر بازگو كنیم، پس چگونه باید انتظار داشته باشیم گروهی تماشاگر كه دست‌كم طی دو دهه اخیر به دیدن فیلم‌های سطحی با فیلمنامه‌های قابل‌پیش‌بینی و البته قصه‌گو عادت كرده‌اند، به تماشای آن بنشینند و از فیلم خوش‌شان هم بیاید؟

 

آلفرد هیچكاك فقید می‌گوید: «داستان یك فیلم را باید دو پیرزن بتوانند بر سر میز شام برای یكدیگر تعریف كنند‌»! اما آیا داستان آناهیتا را دو پژوهشگر مسائل ماورایی، زیست‌محیطی، فیزیكی و شیمیایی می‌توانند برای هم بازگو كنند كه همین توقع را از دو پیرزن داشته باشیم؟!

اگر فرض محال و غلط را هم بر این بگذاریم كه فیلمنامه آناهیتا، درست و اصولی نوشته شده، اشكال كار آنجاست كه ما ناگهان بدون هیچ پیش‌زمینه قبلی، تماشاگر را به مواجهه با فیلمی علمی، عرفانی و فلسفی دعوت می‌كنیم كه ذهن مخاطب از اینگونه فیلم‌ها خالی است. بنابراین بازخورد مناسبی نسبت به فیلم نخواهد داشت و آن را به سردی پس می‌زند. تماشاگر ایرانی ناآشنا با دنیای آناهیتا، همانقدر از فیلم خسته و كلافه می‌شود كه اگر او را وادار به تماشای «سولاریس» (آندره تاركوفسكی) یا «2001: یك اودیسه فضایی» (استنلی كوبریك) كنیم.

 

خط اصلی داستان فیلم به خودی خود، چندان هم بد نیست: «دو دختر دانشجوی نابغه با سلسله‌آزمایش‌هایی روی مولكول‌های آب، متوجه تاثیر حسی محیط و انسان‌ها بر ارتعاشات آب می‌شوند.»

این ایده بكر و خلاقانه، می‌تواند هر فیلمسازی را برای ساختن فیلمی با این موضوع وسوسه كند. منتها اگر داستان فقط حول این موضوع بچرخد، اثر نهایی به فیلمی مستند درباره انرژی‌های طبیعی و فرازمینی تبدیل می‌شود كه قطعا از حوصله تماشاگر علاقه‌مند به سینمای داستانی خارج است. بنابراین حمیدنژاد، هوشمندانه چاشنی درام را با مایه‌های عشق و جنایت به داستان یك‌خطی و سرد خود افزوده بلكه آتش فیلمش گرم شود و خوب بسوزاند. غافل از اینكه فیلمساز با این ترفند، این‌بار از آن‌سوی بام می‌افتد و از فرط شاخه‌پردازی در خرده‌داستان‌های نافرجام و بی‌ضرورت، ذهن تماشاگر را به ملغمه‌ای از درام كلیشه‌ای ایرانی معطوف می‌كند كه حالا دیگر بازارش نزد تماشاگران عام و آسانگیر هم رونقی ندارد، چه برسد به فیلم‌بین‌های سختگیر و حرفه‌ای. تا نزدیك به میانه‌های فیلم، تماشاگر مجموعه ‌اطلاعاتی در باب ارتعاشات آب و پژوهش‌های دختران دانشجو دریافت می‌كند و این وسط، كاراكتر نچسب و بی‌خاصیتی چون «بهرام» (شهاب حسینی) هم، مدام می‌رود و می‌آید، بدون اینكه كمك چندانی به پیشرفت قصه بكند. نقطه اوج اصلی داستان كه شاید مخاطب را كمی تحریك كند و به توجه وا دارد، از اندوه «مهرناز» (نرگس محمدی) و ترس او از تهدید به قتل آغاز می‌شود. ناگهان موضوع شكل و شمایل و تاثیرپذیری قطرات آب، كنار گذاشته می‌شود و مسئله روانشناختی و اجتماعی شخصیت مهرناز مطرح می‌شود. گرچه در نهایت قاتل او و سایر دختران به وسیله همان اكتشافات «خورشید جم» (میترا حجار) شناسایی و دستگیر می‌شود اما این درام دیرهنگام نیز بس‌كه با تاخیر به قصه تزریق می‌شود، درمانگر درد فیلم نمی‌شود و معضل اصلی همچنان ادامه دارد. افزوده‌شدن ماجراهای پلیسی جنایی و حتی درگیری‌های فصل نهایی فیلم نیز ناجی كرختی و كسالت‌باری اثر نمی‌شوند. با آنكه بی‌انصافی است اگر به اجرای فوق‌العاده و چشمگیر صحنه‌های زد و خورد پایانی با طراحی و اجرای مسئول نام‌آشنای جلوه‌های ویژه، «عباس شوقی» اشاره نكنیم.

 

سكانس تعقیب‌وگریز بهرام و موتورسواری‌هایش آنقدر خوب از كار درآمده كه به سختی می‌توان باور كرد آنچه می‌بینیم، مربوط به فیلم آناهیتاست. در اواسط فیلم نیز یك صحنه خوب دیگر در خاطرم مانده كه حیفم می‌آید به آن اشاره نكنم؛ لحظه رو در رویی خورشید با جسد مهرناز و آن فریاد و واكنش حجار. تلاش‌هایی هم كه برای افزودن درام با صحنه‌هایی نظیر خواندن شعر «خانوم‌حنا كجایی؟» و بعدتر، پس از مرگ مهرناز، یادآوری آن توسط خورشید كه انگار یك پیش‌فرض آگاهانه از كشته‌شدن مهرناز است، نمایش فلاش‌بك خشونت‌بار قتل او یا بهانه نخ‌نماشده عشق و حسادت قاتل برای رقابت با گروه دختران و به چنگ‌آوردن زوركی یار برگزیده‌اش، صورت می‌گیرد، ستودنی است ولی همه اینها آنقدر كوتاه و گذرایند كه در فیلمی با این حجم از بار اطلاعات علمی به چشم نمی‌آیند و بی‌خاصیت می‌مانند. متاسفانه لحظات خوب فیلم ‌اندكند. بازی‌های بازیگران نیز گرچه یكسان و در یك‌سطح نیست اما ضعیف و آزاردهنده هم به نظر نمی‌رسند.

میترا حجار مثل غالب بازی‌های سینمایی‌اش خوب و تحسین‌برانگیز است. هرچند حضورش در این فیلم به‌شدت یادآور نقشی است كه پیش از این در «شب‌های تهران» (داریوش فرهنگ) بازی كرده بود. شهاب حسینی بازی راحتی دارد، فقط آن گریم مسخره‌اش بدجوری توی ذوق می‌زند. پوریا پورسرخ كمی از ادا و اطوارهای معمولش فاصله گرفته ولی كماكان در حاشیه است و بازی‌اش به چشم نمی‌آید.

 

توقعی كه حمیدنژاد پس از ساخت شاهكار «اشك سرما» در سینماروها ایجاد كرد، اینجا با فیلم آناهیتا یكسره به باد رفت. گرچه ظاهرا آنطور كه از حال و هوای فیلم‌های او برمی‌آید، وی علاقه بخصوصی به ساخت فیلم‌هایی با موضوعات سرما و نقش و تاثیرات محیطی بر زندگی آدم‌ها دارد. اما آیا می‌توان تصور كرد آناهیتا، ادامه همان مسیر حرفه‌ای كارنامه این فیلمساز است؟

به هرحال، با وجود چند امتیاز كوچك فیلم، آناهیتا هنوز فیلم خوبی نیست چون قصه‌اش نه درست روایت نمی‌شود و نه دغدغه این روزهای مخاطبی است كه لابه‌لای انبوه فیلم‌های بی‌ارزش سینمایی به دنبال یك فیلم با حداقل استانداردهای روایی و ساختاری می‌گردد تا از هزینه وقت و پول برای دیدن آن پشیمان نشود. اما چه می‌شود كرد؟

 

آناهیتا مصداق بارز جمله‌ای است كه جایی در همین فیلم، خورشید در پاسخ به بی‌تفاوتی بهرام نسبت به عكس‌های قطرات آب تحویلش می‌دهد: «ما این را نمی‌فهیم»! و انگار حالا مای تماشاگر باید همان پاسخ متقابل بهرام را خرج خود فیلم كنیم كه «چی هست كه بفهمیم؟!».

آناهیتا در خوش‌بینانه‌ترین حالت می‌توانست یك فیلم كوتاه خوب و تجربی با موضوع پژوهش‌های دكتر «ایموتو»ی ژاپنی باشد و مخاطبان خاص خود را جذب كند یا اگر اصراری بر تبدیل این طرح به فیلم بلند بود، شاید بهتر بود مانند بسیاری از فیلم‌های سینمایی دیگر كه از موضوعات ویژه بهره (یا رنج) می‌برند، با فیلمنامه‌ای محكم‌تر و گروهی از بازیگران ناآشنا و تازه‌نفس، تولید و روانه اكران محدود می‌شد تا هم كارگردان آنگونه كه خود می‌خواسته، كاملا شایسته به مراد دلش رسیده باشد و هم بی‌دلیل تماشاگر گریزپای سینما را به هوای چند چهره و نام سینمایی نسبتا مطرح این سال‌ها، پای فیلم نكشاند و با توسل به شگردهای تبلیغاتی معكوس، سعی در فروش و پركردن سالن‌های نمایش فیلمش نكند. آیا وقتی فیلمی با چنین موضوعی ساخته و اكران می‌شود، نباید در بیلبوردهای تبلیغاتی آن اشاره‌ای به محتوای متفاوت فیلم شود تا مخاطب در انتخاب فیلم‌های روی پرده، تكلیف خود را بداند؟

در چنین شرایطی، فروش حتی متوسط از فیلمی نظیر آناهیتا، انتظار بی‌جایی است. پوریا پورسرخ در صحنه‌ای از فیلم آناهیتا در توجیه ناكامی‌اش از ورود به دانشگاه، به میترا حجار اعتراف می‌كند: «تنها چیزی كه داشتم، یه عالمه مشكل بود. » این دقیقا همان چیزی است كه فیلم حمیدنژاد هم دارد، شاید حتی بیشتر از قاتل فیلم.