نگاهی به انیمیشن «چگونه اژدهای خود را تربیت كنید»

 

ساختارشكنی در فیلمنامه و شیوه روایت
سال 1389 شمسی هم مثل سال 2010 میلادی با رخدادهای گوناگون سینمایی‌اش سپری شد. جایی جشنواره فیلم فجر بود و جشنواره پویانمایی تهران و جای دیگر، مراسم پر سر و صدای اسكار كه مثل همیشه اواخر سال شمسی ما و نزدیك نوروز برگزار شد تا فیلم دیدن ایرانی‌ها در ایام تعطیل رونق بیشتری داشته باشد. جشنواره پویانمایی تهران كه مهم‌ترین اتفاق پویانمایی سال است مصادف شد با هفته‌های پایانی سال و فرصت پرداختن به آثار خوب آن همچون «كشاورز و ربات» ساخته عبدالله علیمراد و «الاكلنگ» ساخته مشترك‌ هادی طبسی و محمود مختاری نشد.
مراسم اسكار اما معمولا پس‌لرزه‌هایش بیشتر است، چراكه آثار انتخابی‌اش همیشه در دسترس هستند و دیده نشدنشان در جشنواره مساوی با از دست رفتنشان نیست. بخصوص كه بازار تكثیر فیلم‌های خارجی با زیرنویس و دوبله در ایران داغ است و از این بابت نگرانی خاصی درخصوص تماشای این فیلم‌ها وجود ندارد! به طور مثال می‌توان از انیمیشن «چگونه اژدهای خود را تربیت كنید» نام برد كه به همین زودی با دو نام «اژدها سوار» و «مربی اژدها» به فارسی دوبله شده و در اختیار همگان قرار گرفته است.

 

نسخه‌ای كه اسكار برای ایرانی‌های پیگیر پویانمایی‌های سینمایی پیچید، انیمیشن استثنایی «داستان اسباب‌بازی 3» بود كه به حق، جایزه بهترین انیمیشن سال را از آن خود كرد، اما انیمیشن دیگری هم هست كه اگرچه به درجه كیفی داستان اسباب‌بازی3 نمی‌رسد، اما انصافا یكی از بهترین‌هاست. كوئنتین تارانتینو، كارگردان پرآوازه سینما، كه در قسمت اول فیلم «بیل رو بكش» انیمیشن را تجربه كرده، در اقدامی‌ غیرمعمول 20فیلم از بهترین‌های سینمایی سال را انتخاب و منتشر كرده كه از جمله آنها 3 انیمیشن داستان اسباب‌بازی 3، چگونه اژدهای خود را تربیت كنید و راپونزل است. انیمیشن چگونه اژدهای خود را تربیت كنید، اثری جذاب و پركشش است كه ایده‌ای كاملا بكر و تازه دارد. یعنی اگر اهمیت داستان اسباب بازی 3 بیشتر به جهت استادانه بودنش در داستانگویی كلاسیك و بی‌نقص و ارجاع‌های گوناگونش به ژانرها و فیلم‌های سینمایی شناخته شده است، اهمیت چگونه اژدهای خود را تربیت كنید در ساختارشكنی و آشنایی‌زدایی و شیوه بیان بدیع ایده‌ای غریب و دور از ذهن است. برای همین است كه هیچ كدام از این دو انیمیشن نمی‌تواند جای دیگری را بگیرد. هر كدام در جای خود شاهكار است و دیدنی. این انیمیشن از لحاظ مضمون و ساختار شباهت‌هایی به «آواتار» دارد.
چگونه اژدهای خود را تربیت كنید داستان زندگی پسربچه نوجوانی است به نام «هیكاپ» كه در قبیله‌ای به نام «وایكینگ» زندگی می‌كند. قبیله‌ای كه از دیرباز كارش جنگ با اژدها بوده است تا جایی كه كشتن اژدها یكی از شرایط آمادگی جوان‌ها برای ازدواج است. هیكاپ اما با همه فرق دارد. نه از نظر جسمی‌ مثل بقیه عضلانی و پرتوان است و نه از نظر روحی اهل جنگ و خونریزی و خشونت. عادت وایكینگ‌ها خشونت است و هیكاپ كه از قضا فرزند استویك، رئیس قبیله هم هست، هیچ نسبتی با این عادت رایج ندارد. حتی اگر از صمیم قلب آرزومند تغییر باشد و منتظر فرصتی برای عرض‌اندام در مقابل بقیه. هیكاپ یك وایكینگ احساساتی و عاشق‌پیشه است! او قرار است پیام‌آور صلح در قبیله‌اش باشد منتها نه صلحی صرف، بلكه صلحی كه بخش مهمش مبارزه با شر است. پس نمی‌توانیم چگونه اژدهای خود را تربیت كنید را متهم كنیم به ترویج كاذب صلح با مقاصد سیاسی مرسوم در سینمای‌ هالیوود. این طور نیست كه داستان، نسبی‌گرایی را تبلیغ كند و وجود شر مطلق را منكر باشد. در فیلم، اژدهایی غول پیكر و تن‌پرور هست كه اژدهاهای دیگر را استثمار می‌كند. نسبت به این موجود دیگر نمی‌توان رحم و مروت داشت. واقعا دشمن است و باید نابود شود. این تلقی درست و منصفانه از صلح و دوستی یكی از مهم‌ترین وجوه مضمونی چگونه اژدهای خود را تربیت كنید است و وجه تشابه آن با مضمون فیلم آواتار كه وسعت جلوه‌های ویژه‌اش این اجازه را به ما می‌دهد كه آن را بیشتر یك اثر پویانمایی و انیمیشن بدانیم تا یك فیلم واقعی. از نظر ساختار داستانی و بصری هم میان این دو فیلم وجوه تشابه زیادی هست كه بیان آن مجال دیگری می‌طلبد.

 

چگونه اژدهای خود را تربیت كنید جدا از مباحث مضمونی، انیمیشنی خوش‌ساخت است، بخصوص فیلمنامه دقیق‌اش. فیلم در همان سكانس افتتاحیه در یك بستر واقعی و منطقی كه همه شخصیت‌ها در آن جمع‌اند. یكی‌یكی شخصیت‌ها را به ما معرفی می‌كند و از همه مهم‌تر برای اژدهاسواری هیكاپ كه بهانه داستانی اصلی برای روایت است، مقدمه‌چینی كاملی ارائه می‌دهد. همان ابتدا می‌بینیم كه هیكاپ موفق می‌شود اژدهای سیاه را شكار كند و فقط باید منتظر بمانیم و ببینیم چطور می‌خواهد با او دوست شود و از او سواری بگیرد. یعنی داستان همان ابتدا چیزی را كه می‌خواهیم حدس بزنیم رو می‌كند و به جای ایجاد كشش و جذابیت از طریق تعلیق‌های مرسوم در روایت‌های كلاسیك، طراوت و تازگی‌اش را از طریق نوع روایت و چگونگی رخداد ـ نه چیستی آن ـ به رخ می‌كشد.
تضاد موجود میان شخصیت هیكاپ ـ كه قرار است قهرمان اصلی باشد ـ با شخصیت پدرش كه قهرمان پیشین است، هم بستر لازم را برای پیشبرد داستان فراهم می‌كند. این انتخاب، انتخاب هوشمندانه‌ای است كه نباید از آن غافل بود. این كه شخصیت مثبت و منفی یك فیلم، پدر و پسری باشند كه با هم ارتباط عاطفی تنگاتنگ دارند، انتخابی است كاملا متناسب با نیاز مخاطب نوجوان فیلم. حتی برای مخاطب كودك و مخاطب بزرگسال هم این گزینه، دقیق و مناسب است.

 

 فیلمنامه چگونه اژدهای خود را تربیت كنید كه مهم‌ترین وجه ساختاری این فیلم به شمار می‌رود، تركیبی است از جزئیات تعیین‌كننده و كلیات بنیادینی كه بخوبی مكمل یكدیگر هستند. استفاده چندوجهی از عناصر عینی یكی از این موارد است؛ به عنوان نمونه در صحنه‌ای كه هیكاپ برای اژدها غذا می‌آورده و می‌خواهد اولین ارتباط نزدیكش را با او برقرار كند، می‌بینیم كه سپرش بین صخره‌ها گیر می‌كند و هیكاپ هم كه زور درست و حسابی برای خارج كردن سپر ندارد ناچار می‌شود قید آن را بزند و بدون سپر به اژدها نزدیك شود. این نكته جزئی به ظاهر بی‌اهمیت، 2 كاركرد داستانی مهم دارد؛ یكی این كه نمایانگر بی‌عرضگی هیكاپ و ناشی بودن او در استفاده از وسایل دفاعی و نظامی ‌است و دیگر این كه ناخواسته او را در مقابل اژدهایی كه ترس بخصوصی از ابزار جنگی دارد خلع سلاح می‌كند و زمینه را فراهم می‌كند برای جلب اعتماد اژدها و برقراری ارتباطی دوستانه و صمیمانه با او.
استفاده درست از عناصر داستانی برای باورپذیر ساختن موقعیت‌ها، ویژگی دیگر است. مثل اشاره ابتدایی فیلم به شاگرد آهنگر بودن هیكاپ كه شرایط را آماده می‌كند برای استفاده بعدی هیكاپ از این توانایی به منظور ساخت دم مصنوعی برای اژدها. تعریف نیاز متقابل میان هیكاپ و اژدها برای منطقی جلوه دادن دوستی آنها با هم، عامل مهم دیگر است. هیكاپ به اژدها نیاز دارد تا ثابت كند ترسو و بی‌عرضه نیست و اژدها هم به هیكاپ نیاز دارد چون بدون هدایت او قادر به پرواز كردن نیست.

 

و بالاخره تدبیر نهایی فیلمنامه برای جمع و جور كردن حساب شده و باورپذیری داستان، یك تدبیری استثنایی و بی‌نظیر است كه در فیلم‌های انیمیشن سابقه ندارد. این كه یك پای شخصیت اصلی قطع شود و این اتفاق بیشتر از آن كه تلخ و غم‌انگیز باشد، حماسی و شورانگیز بنماید، آن هم در یك فیلم انیمیشن كه برای مخاطب كم سن و سال ساخته شده، واقعا جای تحسین دارد. ظاهرا دیگر باید باور كنیم كه فیلمسازی برای كودكان بیش از آن كه نیازمند شناخت قواعد شناخته شده و مورد اتفاق باشد، نیازمند توانایی و تسلط بر جزئیات مربوط به داستان گویی و روایت است.