یادداشتی بر فیلم «جدایی نادر از سیمین» ساخته اصغر فرهادی
سرگردان در دایره تردید و انتخاب
اصغر فرهادی با ساخت فیلمهای ارزشمند و تحسین برانگیز «رقص در غبار»، «شهر زیبا»، «چهارشنبه سوری»، «درباره الی» و «جدایی نادر از سیمین»، اکنون جایگاه ویژه و منحصر به فردی را در سینما برای خود تثبیت کرده است. درخشش آثار او به ویژه فیلمهای «درباره الی» و «جدایی نادر از سیمین» در محافل، مجامع و جشنوارههای سینمایی معتبر جهان، اینک نام فرهادی را به عنوان پرچمدار سینمای اجتماعی مدرن و معاصر ایران، بر سر زبانها انداخته و تحسین منتقدان و تماشاگران داخلی و خارجی را، برای وی به همراه آورده است. فرهادی در جدیدترین اثر خود «جدایی نادر از سیمین» با نگاهی واقع گرا، دقیق، موشکافانه و تحلیل گر، به واکاوی تراژیک و تلاش برای نمایش بحرانهای اخلاقی و اجتماعی جامعه امروز میپردازد. وی با دستمایه قرار دادن مضمونی اجتماعی، تلخ، ملتهب و تکان دهنده و به مدد نگرشی جامعه شناسانه و همخوان با شرایط اجتماعی روز، تماشاگرش را تا پایان فیلم با خود همراه میسازد. «جدایی نادر از سیمین» به یکی از انبوه مشکلات خانوادههای از سنت بریده و رو به مسیر مدرنیسم میپردازد. نادر (پیمان معادی) و سیمین (لیلا حاتمی)، صرفا به خاطر آینده دخترشان ترمه (سارینا فرهادی) و خودداری نادر از همراهی با سیمین برای مهاجرت به خارج از کشور، به سبب مراقبت از پدر سالمند و بیمارش تصمیم به جدایی از یکدیگر میگیرند. هیچ کدام شان نیز به خاطر غرور شخصی، حاضر نیست از موضع خویش کوتاه بیاید. درام تلخ اما واقع نگر «جدایی نادر از سیمین» هم چون دو ساخته پیشین فرهادی «چهارشنبه سوری» و «درباره الی»، درباره قضاوت، عذاب وجدان، پنهان کاری و موقعیتهای دشواری است که به تدریج و با گذشت زمان، لایه دیگری از شخصیتهای اصلی اثر را نمایان میسازد. آدمهای فیلم در شرایطی تراژیک، ناگوار و ویران کننده گرفتار شده اند که قدرت تغییر آن را نیز ندارند و انگار باید با سرنوشت محتومشان، کنار بیایند. «جدایی نادر از سیمین» با سکانس حضور نادر و سیمین در دادگاه و نمایش تنش بین شخصیتهای اصلی اثر، آغاز میشود. همین کشمکش موقعیتهای درام و حقیقی داستان را شکل میدهد و مخاطب را به تماشای اثری غیرمتعارف دعوت میکند. زوج اصلی داستان -نادر و سیمین- از همان سکانس آغازین اثر، در دو راهی انتخاب قرار دارند. چالشهای اخلاقی و اجتماعی، زندگی آنها را در آستانه فروپاشی قرار داده است.
فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» در مقام کارگردان و نویسنده فیلم نامه، باورهای ذهنی تماشاگرش را به چالش میکشد و او را به قضاوت فرامیخواند. نکته ای که در بیشتر آثارش، نقطه عطف و یکی از امتیازهای جذاب به شمار میآید.بی تردید ذهن مخاطب هنگام تماشای اثری چون «جدایی نادر از سیمین» مدام به بازی گرفته میشود. ماجرای سقط جنین راضیه (ساره بیات) نخست کلاهبرداری به نظر میرسد، نادر به سبب دروغ و پنهان کاری، خطاکار و مقصر قلمداد میشود، «سیمین» رازی در درون نهفته دارد و بیشتر به منافع شخصی اش میاندیشد و حجت (شهاب حسینی)، مردی دردکشیده و به بن بست رسیده است که حق به جانب به نظر میرسد، اما تا پایان فیلم تماشاگر هم چنان در تردید است. همین تردید نسبت به شرایط و موقعیت شخصیتها سبب میشود که تماشای چندباره «جدایی نادر از سیمین»، هم چنان تازگی و جذابیت خاص خود را داشته باشد. نکته ای که ماندگاری این اثررا رقم میزند.
چندین گام پیش تر از تماشاگر
اصغر فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» لحظه ای مخاطب را به حال خود رها نمیکند و او را با قرار دادن در وادی چالشهای اجتماعی زندگی دو زوج جوان، از دو طبقه مرفه و فرودست جامعه، به قضاوت میخواند. فیلم نامه محکم منسجم و شخصیت پردازیهای مناسب، اثر، این امکان را برای تماشاگر فراهم میکند تا تمام آدمهای «جدایی نادر از سیمین» را خوب، صادق، متین و درستکار بداند. آدمهایی که نه سفید و سیاه که خاکستری اند. از این رو هرچه داستان فیلم پیش تر میرود، مخاطب بیشتر و بهتر با شخصیتهای اصلی و فرعی اثر از نادر و سیمین، حجت و راضیه و ترمه و سمیه گرفته تا آدمهای مجتمع مسکونی شان و حتی بازپرس و قاضی آشنا میشود، با آنها همذات پنداری میکند و پرده از لایههای شخصیتی آدمهای داستان فرهادی برمیدارد. «نادر» و «سیمین» در مرز میان داشتن و نداشتن یکدیگر و بودن یا نبودن با هم قرار دارند. انگار در این میان، احساسی مبهم به آنها امید ادامه زندگی میدهد. اما در میانه فیلم گویا احساسی عمیق تر به آنها میگوید که به جای امیدواری به بهبودی شرایط زندگی مشترک اما متزلزل شان، شایسته تر آن است هرچه زودتر به این وضعیت بحرانی و سرسام آور خاتمه دهند. شاید این امید، بودن در کنار دخترشان «ترمه» باشد یا غرور و خودخواهی، اما هرچه با لحظات فیلم بیشتر همراه شده و پیش میرویم، شاهد ماجراهایی جدید میشویم. به همان میزان شخصیتهای اثر، با بحرانهای دشوار و پیچیده تری نیز مواجه میشوند. فرهادی با ساخت «جدایی نادر از سیمین»، سه گانه جریان ساز خویش را درباره «قضاوت» ، «دروغ» و «پنهان کاری» (پس از فیلمهای چهارشنبه سوری و درباره الی) به فرجام میرساند. فیلم نامه چفت و بست دار و جزئی نگر، کارگردانی دقیق و هوشمندانه، نکته سنج، خلق فضاهای مناسب و هم خوان با حس صحنهها، سبب شده است با آن که هیچ کدام از آدمهای فیلم حق به جانب نیستند و حتی فضای زندگی شان آکنده از اندوه، رنج، پریشانی و ملال است، اما تماشاگر با تمامیآنها همدلی و همذات پنداری کند و برایشان دل بسوزاند. باورشان کند و آنها را به خاطر رفتارهای نکوهیده شان سرزنش و ملامت نکند.فیلم با سکانس حضور نادر و سیمین در دادگاه آغاز میشود و با سکانسی نیز به پایان میرسد که آنها باز هم، در دادگاه اما دور از هم، در انتظار فرجام و سرنوشت مبهمیهستند که قرار است برایشان رقم بخورد. فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» زوال و نابودی خوشبختی و شکنندگی آرامش در زندگی مشترک دو خانواده از دو طبقه متفاوت جامعه مدرن امروز را، به خوبی به نمایش میگذارد. وی با توجه تحسین برانگیز به جزئیات جدیدترین اثرش -به خاطر بیاورید موقعیت ظاهری و آشفته خانه نادر و سیمین و هم خوانی آن با شرایط بحرانی این دو را- به مخاطبش باج نمیدهد. از این رو در نما به نما و سکانس به سکانس فیلم، چندین گام پیش تر از مخاطب است و تماشاگر را پشت سر میگذارد. اتفاق خوشایندی که در سینمای امروز ایران حکم کیمیا را دارد.
طعم خوش و به یاد ماندنی همدلی
بی تردید «جدایی نادر از سیمین»را به نوعی کامل کننده دو اثر پیشین فرهادی (چهارشنبه سوری و درباره الی) میدانم. این بار هم وی دغدغههای مورد نظرش ازجمله اخلاقیات، دروغ، شک، قضاوت، بحران در زندگی مشترک، پنهان کاری و... را بر نگاتیو ثبت کرده است. میزانسنهای سنجیده، جزئیات حساب شده، تعلیقها و گره افکنیهای مداوم و مستمر که لحظه ای تماشاگر را رها نمیکند، بازیهای درخشان، روان و تاثیرگذار (به ویژه درخصوص پیمان معادی، شهاب حسینی و ساره بیات)، فیلم برداری موزون و هم خوان با حس صحنههای فیلم، موسیقی تنیده در بافت فیلم، تدوین موزون و ماهرانه، شخصیت پردازیهای بی کم و کاست، فضاسازیهای باورپذیر، پرهیز از به کارگیری عنصر تصادف در طول داستان و...، از جمله امتیازات انکارناپذیر «جدایی نادر از سیمین» است. پیمان معادی، شهاب حسینی و لیلا حاتمی، بازیهای عالی و درخشان و چشمگیری از خود به نمایش گذاشته اند. ساره بیات هم استعدادش را در فرصتی که در اختیار داشته به خوبی به نمایش گذاشته که بی شک قابل تحسین است. اگرچه بازی مریلا زارعی در مقایسه با نقش آفرینی درخشانش در «درباره الی» چندان قابل تامل نیست. سیمای رنج کشیده ساره بیات (راضیه) و تصویر تلخ شهاب حسینی (حجت) فراموش ناشدنی است. در چهره پیمان معادی (نادر) میتوان تصویر مردی را دید که در مخمصه وجدان و منفعت شخصی گرفتار است. لیلا حاتمی نیز در سکانسهای دو نفره و تک نفره با چهره ای باورپذیر و معصوم، رنج و اندوه زنی را به نمایش میگذارد که هیچ راهی برای رهایی از بحران زندگی مشترکش نمییابد. اگرچه فیلم لحظات فراموش ناشدنی بسیاری دارد اما آن جاکه حجت از فرط استیصال و با روحیه ای آشفته سر به در و دیوار میکوبد و نیز سکانس پایانی انتظار نادر و سیمین برای آگاه شدن از تصمیم «ترمه» برای ادامه زندگی با آنها و رقم خوردن سرنوشت این زوج جوان، از سکانسهای به یادماندنی و درخشان «جدایی نادر از سیمین» است که برای همیشه در ذهن تماشاگر حک خواهد شد. مخاطب بابت دروغی که گفته میشود و پنهان کاریهایی که پس از این دروغ پی در پی اتفاق میافتد و نیز معصومیتی که ناخواسته از دست رفته است، با «نادر»، «حجت»، «راضیه»، «سیمین» و «ترمه» همراهی، همدلی و همذات پنداری میکند. اگرچه «جدایی نادر از سیمین» در برخی سکانسها و پلانهایش فضاهایی ساکن، بی روح و افسرده کننده دارد اما همین فضاها به سبب باورپذیری شان به خودی خود دوست داشتنی و دلنشین اند چرا که نشانگر رابطه سرد و رو به گسست شخصیتهای اصلی فیلم است. فرهادی در «جدایی نادر از سیمین» در نهایت پختگی و جسارت، با به تصویر کشیدن پیامدهای بحران زندگی دو خانواده از دو طبقه مختلف اجتماعی، به سایه روشنهای این زندگی میپردازد و به شخصیتهایش نهیب میزند. بی شک در فیلم فرهادی حقیقت «زندگی» موج میزند چرا که در این روزمرگیها و تلخیها، کورسوی امیدی را هم نشانمان میدهد و از گزندگی و تلخی داستانش، تا حد زیادی میکاهد. «جدایی نادر از سیمین» عرصه روزمرگیها و اتفاقهای سادهای است که میتواند سرنوشت آدمها را تغییر دهد و فرجامی متفاوت را برای آنها رقم بزند. راستی! فکر میکنید پاسخ «ترمه» به پرسش قاضی در سکانس پایانی فیلم چه باشد؟!
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: khorasannews.com/ احمد صبریان
مطالب پیشنهادی:
نگاهی به دیالوگها و نماهای كلیدی «جدایی نادر از سیمین»
ناگفتههای اصغر فرهادی از «جدایی نادر از سیمین»
جدایی نادر از سیمین؛ سنگدلانه و مفرح!
درباره جدایی نادر از سیمین
عکس های جدید از فیلم «جدایی نادر از سیمین»
