سریال «پاییز صحرا» در حالی در دهه شصت عنوان پر مخاطب ترین و پر حاشیه ترین سریال دهه را به خود اختصاص داد، كه در زمان پخش كارگردان آن در ایران حضور نداشت. این سریال بعد از گذشت نزدیك به 30 سال در حالی برای اولین بار باز پخش می شود كه كارگردانش دو سه سالی است با كلی جار و جنجال و حاشیه به ایران آمده. اسداله نیك نژاد از حواشی تولید این سریال، حضورش در هالیوود و ارائه طرح سریالی 150 قسمتی به تلویزیون می گوید.
تصور كنید شما یكی از پر مخاطب ترین سریال های روز تلویزیون را بسازید و بعد نزدیك به سی سال نه از شما خبری شود و نه از باز پخش سریالتان، انهم در روزگاری كه شبكه ها برای پخش سریال های تكراری قدیمی رقابت كاذبی را با هم به راه انداخته اند. اما به یكباره سر و كله شما بعد از سی سال پیدا می شود، جنجالی ترین پروژه سینمای ایران را در دست می گیرید و سریالی هم كه سی سال پیش ساخته بودید برای اولین بار باز پخش می شود. همه این تصورها عینا برای اسدالله نیك نژاد كارگردان سریال «پاییز صحرا» اتفاق افتاده است، كارگردانی كه سریالش جزو پرمخاطب ترین سریال های دهه شصت بود و نیك نژاد بالافاصله پس از ساخت آن به آمریكا رفت و حتی نتوانست با مردم به تماشای سریالی كه ساخته بنشیند. سریالی كه در زمان پخش اولش دچار حاشیه های فراوان شد و حتی در مقطعی پخش سریال فقط با دستور مستقیم امام خمینی(ره) ادامه پیدا كرد. نیك نژاد پس از سال ها تهیه كنندگی در هالیوود برای كارگردانی فیلم «لاله» به ایران بازگشت كه آمدن او هم با حاشیه های فراوانی مواجه شد. پخش مجدد سریال «پاییز صحرا» از آی فیلم بهانه خوبی بود تا به سراغ نیك نژاد برویم و از سی سال پیش و زمان ساخت پاییز صحرا از او بپرسیم.

-شما متولد سال 1339 هستید، یعنی زمانی كه پاییز صحرا در سال 1364 شمسی پخش شد بیست و سه یا بیست و چهار سالتان بود. هر چند قبل از آن هم در كارنامه كاری شما چند فیلم مستند و كوتاه و دو فیلم سینمایی هم به چشم می خورد اما چه شد كه در آن سن و سال به دنبال ساخت سریال «پاییز صحرا» افتادید. آن هم در شرایط جنگ و بحران سال های ابتدایی دهه شصت.
موضوع طلاق و بحث حضانت و سرپرستی بچه ها موضوع بسیار داغ اجتماع در آن روزها بود. از طرفی خودم هم یك تجربه بسیار نزدیك به بحث طلاق خانواده داشتم و شاید برای اینكه آسیب هایش را لمس كرده بودم و دوست نداشتم خانواده های دیگر چنین آسیب هایی ببینند شروع به نوشتن فیلم نامه «پاییز صحرا» كردم. همان موقع كه كار را به تلویزیون پیشنهاد دادم با استقبال مواجه شد فقط یك سری تحقیقات در خصوص فیلم نامه انجام شد و پس از تصویب و تایید نهایی، ساختن این سریال را شروع كردم.
شاید شما خبر نداشته باشید اما الان سریال تلخ ساختن در تلویزیون ایران تبدیل به یك خط قرمز شده و سریال هایی كه زیاد تلخ باشند و بخواهند خیلی صریح در مورد مشكلات جاری اجتماع حرف بزنند گرفتار ممیزی می شوند. «پاییز صحرا» هم به معنای واقعی یك سریال تلخ است. هر چه قسمت های كار هم جلوتر می رود این تلخی بیشتر حس می شود. زمانی كه در ابتدای دهه شصت كه اوج بحران های جنگ بود و مردم هم از لحاظ معیشتی با مشكلات فراوانی مواجه بودند برخورد تلویزیون با تلخ بودن سریال شما چگونه بود؟
ما همان زمان به این نتیجه رسیدیم كه به تلخ بودن ماجرا نگاه نكنیم بلكه به اجتماعی بودن موضوع طلاق نگاه كنیم. هر هنرمندی می تواند نگاه خاص خودش را به یك موضوع اجتماعی داشته باشد و نگاه من به مقوله طلاق بسیار جدی بود و اصلا باید هم جدی می بود چون طلاق همیشه و در هر برهه زمانی مشكل و بحرانی كاملا جدی است. با این حال مثلا با قرار دادن شخصیت داماد(مرحوم اسماعیل داورفر) كه اتفاقا بسیار شوخ و شیرین بود سعی كردیم تعادل ایجاد كنیم. ولی به نظرم می توانیم «پاییز صحرا» را یك كار بسیار جدی بنامیم نه صرفا یك كار تلخ. البته این را هم باید توجه داشته باشید كه در سال های ابتدایی دهه 60 كه ما این سریال را ساختیم بحث جنگ هنوز خانمان برانداز نشده بود و بسیاری از مردم در شهری مثل تهران فقط از اخبار جنگ خبر داشتند و جنگ به شهرشان كشیده نشده بود. بعدها موشك باران شهرها آغاز شد، حتی یادم هست فقط در زمان تصویر برداری سكانس های پایانی بود كه به ما هشدار دادند مراقب هواپیماهای عراقی باشید كه روز شهر پرواز می كنند باشیم.
-پس در آن زمان شرایط ساخت این سریال وجود داشت؟
بله و تلویزیون هم همكاری بسیار خوبی با ما داشت. آن زمان بحث این بود كه سریال سازی اسلامی در تلویزیون آغاز شود ولی خیلی از فیلم سازان نمی دانستند كه چگونه می توانند حجاب را وارد یك سریال تلویزیونی كنند و شخصیت های باحجابی را جلوی دوربین ببرند. همان زمانی كه ما سریال را می ساختیم قوانین آنقدر فشرده نبود و خیلی از خانم ها در سطح شهر بدون حجاب هم تردد می كردند. «پاییز صحرا» به نوعی وارد كردن بحث حجاب به سریال های تلویزیونی بود، این كه چگونه می توان حجاب را مطرح كرد بدون این كه انواع و اقسام شعارها در آن استفاده كنیم.
-خب پس چرا زمان پخش سریال آن همه حاشیه در خصوص پوشش و آرایش بازیگران زن این سریال از جمله شهلا میر بختیار به وجود آمد و كار به جایی رسید كه حتی برای ادامه پخش آن به گفته محمد هاشمی(رئیس وقت صدا و سیما) حضرت امام خمینی(ره) دستور مستقیم دادند.
فكر می كنم ما سریال را در حد فاصل سال های 61 و 62 ساختیم ولی گویا در سال 64 روی آنتن رفت. همان گونه كه گفتم میزان حجاب و آرایشی كه در سریال می بینید همان چیزی است كه در آن زمان جامعه دیده می شد و سال های بعد قوانین مدونی در خصوص حجاب وضع شد. خب آن زمان گویا افرادی گفته بودند با دیدن سریال تحریك می شوند كه امام خمینی(ره) هم جواب بسیار خوبی داده بودند و اگر اشتباه نكنم گفته بودند شما روی نفس خودتان كار كنید كه با این چیزها تحریك نشوید. این همان اعتقاد درستی بود كه امام خمینی(ره) داشتند كه اگر قرار است تغییری در نگاه مردم ایجاد شود نمی توان با زور و محدودیت و قانون و پلیس آن را به وجود اورد بلكه باید مردم خودشان به این نتیجه برسند كه این تغییر برایشان بهتر است و نگاه مردم از پایه اصلاح شود. «پاییز صحرا» هم دقیقا قرار بود در ان مقطع نشان دهد كه می توان سریالی ساخت كه هم در آن حجاب رعایت شود و هم بتواند حرف روز جامعه را بزند.
-هنوز هم بسیاری از مادربزرگ ها یا مادرانی كه بالای 40 یا 45 سال دارند وقتی می خواهند حرف از مادر شوهر بدجنس بزنند زنده یاد جمیله شیخی در «پاییز صحرا» را مثال می زنند و انگار این مادر شوهر تبدیل به تعریف عوام جامعه از مادر شوهرهای ترسناك شد. الان هم سریال را نگاه می كنیم احساس می كنیم چقدر این شخصیت بی رحم است. چرا این قدر این شخصیت مادر شوهر را تلخ، گزنده و ترسناك جلوی دوربین بردید؟
قطعا وقتی شما قرار است داستانی را دراماتیزه كنید باید انتخاب كنید كه كدام قسمت ها را آنقدر اغراق آمیز و اگزجره نشان دهید كه تاثیری كه می خواهید را بر مخاطب بگذارد. قطعا كسانی كه با هم اختلافات عمیق طبقاتی دارند در زمینه های فرهنگی و اخلاقی هم تضادهای زیادی خواهند داشت. شخصیت «صحرا» از یك طبقه كارگری بود مثل خانواده خودم و وقتی او در كنار یك خانواده بسیار مرفه قرار می گرفت قطعا تضاد زیادی شكل می گرفت و انتخاب من برای نشان دادن این تضاد پرداختن به شخصیت مادر شوهر بود. زنده یاد جمیله شیخی برخلاف آن چیزی كه در سریال «پاییز صحرا» می بینید شخصیتی بسیار رئوف و مهربان داشتند، به همین دلیل ابتدا هضم این شخصیت برایشان خیلی ساده نبود ولی وقتی برایشان توضیح دادیم كه برای درست نشان دادن تضادهای دو خانواده نیاز داریم كه شخصیت مادرشوهر این گونه به تصویر كشیده شود قبول كردند نقش را این گونه بازی كنند.
-فهرست بازیگران «پاییز صحرا» را كه نگاه می كنیم پر از بازیگران تحصیل كرده تئاتری یا بازیگرانی با عقبه تئاتری هستند. از زنده یاد جمیله شیخی و جمشید مشایخی تا داریوش مودبیان و ایرج راد. چرا حجم اعظمی از بازیگران اصلی شما در این سریال را بازیگران تئاتری تشكیل دادند؟ حتی ساختار و قاب های سریال را هم نگاه می كنیم خیلی یاد كارهای تئاتری یا بهتر بگوییم تله تئاتری می افتیم.
دلیل اول شناخت من از تئاتر بود، خب از بچگی همراه با گروه های تئاتری بودم و به همین دلیل هم شناختم نسبت به بازیگران تئاتری زیاد بود. دلیل دوم اینكه باور نداشتم بازیگران سینمای ما در آن مقطع توانایی حفظ و اجرای درست این همه دیالوگ را داشته باشند، چندین بار هم آدم های مخلف سینمایی را تست كردم ولی به نتیجه مطلوبی نرسیدم. هر چند بازیگرانی مثل جمشید مشایخی و خانم آزیتا لاچینی كه تجربه های سینمایی زیادی داشتند هم در كنار گروه بودند. البته یك دلیل دیگر هم وجود داشت، به هر حال بعد از انقلاب ما دو دسته بازیگر سینمایی داشتیم، یك سری آن هایی كه قبل از انقلاب هم بازیگر بودند و در آن زمان هنوز مجوز استفاده از آن ها در فیلم یا سریالی وجود نداشت و دسته دوم هم بازیگرانی بودند كه پس از انقلاب وارد سینما شده بودند كه اكثر آن ها بی تجربه و تازه كار بودند به همین دلیل تئاتری ها بهترین گزینه محسوب می شدند.
-برای ایفای نقش «صحرا» چطور شد به شهلا میربختیاری رسیدید؟ او هم بازیگر تئاتر بود؟
از اول دنبال این بودم كه صحرا یك بازیگر ناشناخته برای مخاطب باشد. هر چند این كه بازیگران مطرح چهره عوض كنند و با تیپ های مختلف جلوی دوربین بروند یك امر طبیعی است ولی در آن مقطع احساس می كردم بازیگر نقش صحرا باید كسی باشد كه مخاطب هیچ گونه پیش زمینه ای در خصوص او نداشته باشد. خیلی هم طول كشید تا به خانم میربختیار برسیم چون ابتدا قرار بود خانم سوسن تسلیمی نقش صحرا را بازی كنند، صحبت های زیادی هم در خصوص نقش كردیم اما در یك مقطعی نتوانستیم ادامه دهیم. دقیقا یادم نیست چه شد كه خانم میربختیاری را پیدا كردیم ولی در حد فاصل دو سه ماهه ای كه برای انتخاب بازیگران سریال وقت گذاشتیم خانم میربختیاری یكی از كسانی بودند كه در دفتر ما تست دادند و به نظرم بهترین انتخاب ممكن در آن زمان بودند.
-شما كار را ساختید و بعد نسخه تدوین شده اش را به تلویزیون تحویل دادید و بعد هم از ایران رفتید. حتی منتظر نشدید اثری كه ساخته بودید را ببینید، شاید با موفقیتی كه «پاییز صحرا» در آن زمان كسب كرد اصلا مسیر فیلمسازی شما عوض می شد. چرا از ایران رفتید؟
درست است كه سریال در آن مقطع خیلی موفق شد ولی من نیاز داشتم سوادم را در فیلم سازی بیشتر كنم. خیلی ها هستند كه یك اپیزود از كارشان موفق می شود و از فردا حاضر نیستند به خیابان بیایند چون می ترسند مردم سرشان بریزند و از آن ها امضا بگیرند! ولی من توقعم از خودم بیش از این حرف ها بود، همان مقطع نامه پذیرش من در دانشگاه «بركلین» آمده بود و به نظرم بهترین فرصت بود كه با رفتن به دانشگاه آگاهی ام از كاری كه می كنم به روز و بیشتر شود.
-این كه پاییز صحرا از یك شبكه تلویزیونی مطرح آمریكا پخش شده حقیقت دارد؟
بله. اگر اشتباه نكنم سال 1994 بود كه «پاییز صحرا» با تدوین جدید، موسیقی تازه، زیر نویس انگلیسی و با نام «the fall of the sahara»از شبكه «PBS» آمریكا پخش شد.
-چرا كار را با تدوین مجدد و موسیقی جدید به این شبكه دادید؟
خب نزدیك به یك دهه از ساخت سریال گذشته بود و به نظرم برای تازه ماندن نیاز به یك سری تغییرات داشت. ضمن اینكه تایم سریال را در تدوین مجدد به 4 ساعت رساندم و همان نسخه 4 ساعته از «PBS» پخش شد. شبكه ای كه یكی از معتبرترین شبكه های آمریكاست كه در آن نه تبلیغات جایی دارد نه خشونت و با پول مردم و دولت اداره می شود. باور كنید وقتی «پاییز صحرا» از «PBS» پخش شد من افتخار می كردم كه یك اثر ایرانی با فرهنگی كاملا ایرانی در چنین شبكه معتبری كه توده مردم آمریكا مخاطبش هستند روی انتن رفته است و جالب است كه بعد از پخش این سریال فیلم های بسیاری از فیلم سازان ایرانی به این شبكه داده شد اما «PBS» آن ها را پخش نكرد. الان هم بسیاری از فیلم های ایرانی ممكن است در برخی شبكه های كابلی آمریكا پخش شوند اما هنوز هم سریال یا فیلمی نتوانسته در شبكه ای ملی مثل «PBS» پخش شود.
-اگر تا این حد از اینكه فرهنگ مردم خودتان را به خارج از ایران نشان دهید پس چرا در تمام این سال هایی كه خارج از ایران بودید در این خصوص تلاش نكردید؟
من وقتی كارم را در هالیوود شروع كردم با بسیاری از شبكه های معتبر از جمله «ABC»، «MBC»، «CBS»، «Show time»، «FOX» و استودیوهایی معتبری مثل «پارامونت» و «كلمبیا» همكاری داشتم. وقتی شما برای چنین شبكه هایی فیلم و سریال می سازید باید بر اساس نیاز جامعه و معیارهای آن ها باشد، یعنی من هیچ كار مستقلی انجام نداده ام. خیلی ها این سمت اتهام ساخت فیلم های مستهجن در هالیوود به من زدند در حالی كه این درست نیست. در جامعه ما نشان دادن بوسیدن در فیلم براساس قانون و فرهنگ و عرف و مذهب ما ممنوع است، خب در آمریكا نیست. اگر من در كاری حضور پیدا كردم كه چنین چیزی در ان بوده این یعنی من آدمی هستم كه به فرهنگ خودم پشت كرده؟ نه. من در این سال ها خیلی تلاش كردم كه بتوانم راهی پیدا كنم تا از دانشی كه به دست آورده ام برای ساخت فیلمی كه ارزش و اعتبار مردم و فرهنگ كشورم را در سطح جهان بالا ببرد استفاده كنم. قبل از این كه فیلم نامه «لاله» را برای ساخت به ایران بیاورم، قرار بود فیلمی در خصوص زندگی نقاش معروف ایرانی خانم «مكرمه قنبری» بسازم. قرار بود نقش خانم قنبری را مریل استریپ یكی از بزرگترین بازیگران سینمای جهان بازی كند، حتی قرارداد هم با او بسته بودیم و قرار بود به ایران سفر كنیم تا بتوانیم این فیلم را در ایران بسازیم ولی به رخ دادن دلیل یك سری مسائل سیاسی در سال های اخیر این اتفاق رخ نداد. ولی وقتی داستان «لاله» پیش آمد و موافقت ها انجام شد من هم آمدم، حالا هم با تجربه ای كه سی سال است در آمریكا به دست آوردم فیلمی می سازم كه به زبان رسمی بسیاری از كشور های جهان است اما شخصیت ها ایرانی هستند و موضوع هم در مورد یك ایرانی موفق است. به نظرم الان دارم وظیفه ام در قبال فرهنگ كشورم را انجام می دهم.
-حالا كه با سینما به ایران برگشتید دوست دارید دوباره سریال سازی را هم تجربه كنید؟
قطعا. همین الان كه با شما صحبت می كنم طرح یك سریال 150 قسمتی در خصوص جوانان ایرانی را به تلویزیون داده ام. به نظرم وقتی مخاطبان ما حاضر می شوند پای سریال هایی كه شبكه هایی مثل «GEM» پخش می شود بنشینند قطعا اگر سریال هایی مطابق با سلیقه، فرهنگ و نیاز ایرانی برایشان تولید شود و از طرفی تنوع هم در آن وجود داشته باشد، یعنی هر كدام از افراد جامعه با هر سلیقه ای كه دارند بتوانند سریال مورد قبول خودشان را در تلویزیون پیدا كنند خیلی راحت آن سریال ها را كنار می گذارد.
تصور كنید شما یكی از پر مخاطب ترین سریال های روز تلویزیون را بسازید و بعد نزدیك به سی سال نه از شما خبری شود و نه از باز پخش سریالتان، انهم در روزگاری كه شبكه ها برای پخش سریال های تكراری قدیمی رقابت كاذبی را با هم به راه انداخته اند. اما به یكباره سر و كله شما بعد از سی سال پیدا می شود، جنجالی ترین پروژه سینمای ایران را در دست می گیرید و سریالی هم كه سی سال پیش ساخته بودید برای اولین بار باز پخش می شود. همه این تصورها عینا برای اسدالله نیك نژاد كارگردان سریال «پاییز صحرا» اتفاق افتاده است، كارگردانی كه سریالش جزو پرمخاطب ترین سریال های دهه شصت بود و نیك نژاد بالافاصله پس از ساخت آن به آمریكا رفت و حتی نتوانست با مردم به تماشای سریالی كه ساخته بنشیند. سریالی كه در زمان پخش اولش دچار حاشیه های فراوان شد و حتی در مقطعی پخش سریال فقط با دستور مستقیم امام خمینی(ره) ادامه پیدا كرد. نیك نژاد پس از سال ها تهیه كنندگی در هالیوود برای كارگردانی فیلم «لاله» به ایران بازگشت كه آمدن او هم با حاشیه های فراوانی مواجه شد. پخش مجدد سریال «پاییز صحرا» از آی فیلم بهانه خوبی بود تا به سراغ نیك نژاد برویم و از سی سال پیش و زمان ساخت پاییز صحرا از او بپرسیم.

-شما متولد سال 1339 هستید، یعنی زمانی كه پاییز صحرا در سال 1364 شمسی پخش شد بیست و سه یا بیست و چهار سالتان بود. هر چند قبل از آن هم در كارنامه كاری شما چند فیلم مستند و كوتاه و دو فیلم سینمایی هم به چشم می خورد اما چه شد كه در آن سن و سال به دنبال ساخت سریال «پاییز صحرا» افتادید. آن هم در شرایط جنگ و بحران سال های ابتدایی دهه شصت.
موضوع طلاق و بحث حضانت و سرپرستی بچه ها موضوع بسیار داغ اجتماع در آن روزها بود. از طرفی خودم هم یك تجربه بسیار نزدیك به بحث طلاق خانواده داشتم و شاید برای اینكه آسیب هایش را لمس كرده بودم و دوست نداشتم خانواده های دیگر چنین آسیب هایی ببینند شروع به نوشتن فیلم نامه «پاییز صحرا» كردم. همان موقع كه كار را به تلویزیون پیشنهاد دادم با استقبال مواجه شد فقط یك سری تحقیقات در خصوص فیلم نامه انجام شد و پس از تصویب و تایید نهایی، ساختن این سریال را شروع كردم.
شاید شما خبر نداشته باشید اما الان سریال تلخ ساختن در تلویزیون ایران تبدیل به یك خط قرمز شده و سریال هایی كه زیاد تلخ باشند و بخواهند خیلی صریح در مورد مشكلات جاری اجتماع حرف بزنند گرفتار ممیزی می شوند. «پاییز صحرا» هم به معنای واقعی یك سریال تلخ است. هر چه قسمت های كار هم جلوتر می رود این تلخی بیشتر حس می شود. زمانی كه در ابتدای دهه شصت كه اوج بحران های جنگ بود و مردم هم از لحاظ معیشتی با مشكلات فراوانی مواجه بودند برخورد تلویزیون با تلخ بودن سریال شما چگونه بود؟
ما همان زمان به این نتیجه رسیدیم كه به تلخ بودن ماجرا نگاه نكنیم بلكه به اجتماعی بودن موضوع طلاق نگاه كنیم. هر هنرمندی می تواند نگاه خاص خودش را به یك موضوع اجتماعی داشته باشد و نگاه من به مقوله طلاق بسیار جدی بود و اصلا باید هم جدی می بود چون طلاق همیشه و در هر برهه زمانی مشكل و بحرانی كاملا جدی است. با این حال مثلا با قرار دادن شخصیت داماد(مرحوم اسماعیل داورفر) كه اتفاقا بسیار شوخ و شیرین بود سعی كردیم تعادل ایجاد كنیم. ولی به نظرم می توانیم «پاییز صحرا» را یك كار بسیار جدی بنامیم نه صرفا یك كار تلخ. البته این را هم باید توجه داشته باشید كه در سال های ابتدایی دهه 60 كه ما این سریال را ساختیم بحث جنگ هنوز خانمان برانداز نشده بود و بسیاری از مردم در شهری مثل تهران فقط از اخبار جنگ خبر داشتند و جنگ به شهرشان كشیده نشده بود. بعدها موشك باران شهرها آغاز شد، حتی یادم هست فقط در زمان تصویر برداری سكانس های پایانی بود كه به ما هشدار دادند مراقب هواپیماهای عراقی باشید كه روز شهر پرواز می كنند باشیم.
-پس در آن زمان شرایط ساخت این سریال وجود داشت؟
بله و تلویزیون هم همكاری بسیار خوبی با ما داشت. آن زمان بحث این بود كه سریال سازی اسلامی در تلویزیون آغاز شود ولی خیلی از فیلم سازان نمی دانستند كه چگونه می توانند حجاب را وارد یك سریال تلویزیونی كنند و شخصیت های باحجابی را جلوی دوربین ببرند. همان زمانی كه ما سریال را می ساختیم قوانین آنقدر فشرده نبود و خیلی از خانم ها در سطح شهر بدون حجاب هم تردد می كردند. «پاییز صحرا» به نوعی وارد كردن بحث حجاب به سریال های تلویزیونی بود، این كه چگونه می توان حجاب را مطرح كرد بدون این كه انواع و اقسام شعارها در آن استفاده كنیم.
-خب پس چرا زمان پخش سریال آن همه حاشیه در خصوص پوشش و آرایش بازیگران زن این سریال از جمله شهلا میر بختیار به وجود آمد و كار به جایی رسید كه حتی برای ادامه پخش آن به گفته محمد هاشمی(رئیس وقت صدا و سیما) حضرت امام خمینی(ره) دستور مستقیم دادند.
فكر می كنم ما سریال را در حد فاصل سال های 61 و 62 ساختیم ولی گویا در سال 64 روی آنتن رفت. همان گونه كه گفتم میزان حجاب و آرایشی كه در سریال می بینید همان چیزی است كه در آن زمان جامعه دیده می شد و سال های بعد قوانین مدونی در خصوص حجاب وضع شد. خب آن زمان گویا افرادی گفته بودند با دیدن سریال تحریك می شوند كه امام خمینی(ره) هم جواب بسیار خوبی داده بودند و اگر اشتباه نكنم گفته بودند شما روی نفس خودتان كار كنید كه با این چیزها تحریك نشوید. این همان اعتقاد درستی بود كه امام خمینی(ره) داشتند كه اگر قرار است تغییری در نگاه مردم ایجاد شود نمی توان با زور و محدودیت و قانون و پلیس آن را به وجود اورد بلكه باید مردم خودشان به این نتیجه برسند كه این تغییر برایشان بهتر است و نگاه مردم از پایه اصلاح شود. «پاییز صحرا» هم دقیقا قرار بود در ان مقطع نشان دهد كه می توان سریالی ساخت كه هم در آن حجاب رعایت شود و هم بتواند حرف روز جامعه را بزند.
-هنوز هم بسیاری از مادربزرگ ها یا مادرانی كه بالای 40 یا 45 سال دارند وقتی می خواهند حرف از مادر شوهر بدجنس بزنند زنده یاد جمیله شیخی در «پاییز صحرا» را مثال می زنند و انگار این مادر شوهر تبدیل به تعریف عوام جامعه از مادر شوهرهای ترسناك شد. الان هم سریال را نگاه می كنیم احساس می كنیم چقدر این شخصیت بی رحم است. چرا این قدر این شخصیت مادر شوهر را تلخ، گزنده و ترسناك جلوی دوربین بردید؟
قطعا وقتی شما قرار است داستانی را دراماتیزه كنید باید انتخاب كنید كه كدام قسمت ها را آنقدر اغراق آمیز و اگزجره نشان دهید كه تاثیری كه می خواهید را بر مخاطب بگذارد. قطعا كسانی كه با هم اختلافات عمیق طبقاتی دارند در زمینه های فرهنگی و اخلاقی هم تضادهای زیادی خواهند داشت. شخصیت «صحرا» از یك طبقه كارگری بود مثل خانواده خودم و وقتی او در كنار یك خانواده بسیار مرفه قرار می گرفت قطعا تضاد زیادی شكل می گرفت و انتخاب من برای نشان دادن این تضاد پرداختن به شخصیت مادر شوهر بود. زنده یاد جمیله شیخی برخلاف آن چیزی كه در سریال «پاییز صحرا» می بینید شخصیتی بسیار رئوف و مهربان داشتند، به همین دلیل ابتدا هضم این شخصیت برایشان خیلی ساده نبود ولی وقتی برایشان توضیح دادیم كه برای درست نشان دادن تضادهای دو خانواده نیاز داریم كه شخصیت مادرشوهر این گونه به تصویر كشیده شود قبول كردند نقش را این گونه بازی كنند.
-فهرست بازیگران «پاییز صحرا» را كه نگاه می كنیم پر از بازیگران تحصیل كرده تئاتری یا بازیگرانی با عقبه تئاتری هستند. از زنده یاد جمیله شیخی و جمشید مشایخی تا داریوش مودبیان و ایرج راد. چرا حجم اعظمی از بازیگران اصلی شما در این سریال را بازیگران تئاتری تشكیل دادند؟ حتی ساختار و قاب های سریال را هم نگاه می كنیم خیلی یاد كارهای تئاتری یا بهتر بگوییم تله تئاتری می افتیم.
دلیل اول شناخت من از تئاتر بود، خب از بچگی همراه با گروه های تئاتری بودم و به همین دلیل هم شناختم نسبت به بازیگران تئاتری زیاد بود. دلیل دوم اینكه باور نداشتم بازیگران سینمای ما در آن مقطع توانایی حفظ و اجرای درست این همه دیالوگ را داشته باشند، چندین بار هم آدم های مخلف سینمایی را تست كردم ولی به نتیجه مطلوبی نرسیدم. هر چند بازیگرانی مثل جمشید مشایخی و خانم آزیتا لاچینی كه تجربه های سینمایی زیادی داشتند هم در كنار گروه بودند. البته یك دلیل دیگر هم وجود داشت، به هر حال بعد از انقلاب ما دو دسته بازیگر سینمایی داشتیم، یك سری آن هایی كه قبل از انقلاب هم بازیگر بودند و در آن زمان هنوز مجوز استفاده از آن ها در فیلم یا سریالی وجود نداشت و دسته دوم هم بازیگرانی بودند كه پس از انقلاب وارد سینما شده بودند كه اكثر آن ها بی تجربه و تازه كار بودند به همین دلیل تئاتری ها بهترین گزینه محسوب می شدند.
-برای ایفای نقش «صحرا» چطور شد به شهلا میربختیاری رسیدید؟ او هم بازیگر تئاتر بود؟
از اول دنبال این بودم كه صحرا یك بازیگر ناشناخته برای مخاطب باشد. هر چند این كه بازیگران مطرح چهره عوض كنند و با تیپ های مختلف جلوی دوربین بروند یك امر طبیعی است ولی در آن مقطع احساس می كردم بازیگر نقش صحرا باید كسی باشد كه مخاطب هیچ گونه پیش زمینه ای در خصوص او نداشته باشد. خیلی هم طول كشید تا به خانم میربختیار برسیم چون ابتدا قرار بود خانم سوسن تسلیمی نقش صحرا را بازی كنند، صحبت های زیادی هم در خصوص نقش كردیم اما در یك مقطعی نتوانستیم ادامه دهیم. دقیقا یادم نیست چه شد كه خانم میربختیاری را پیدا كردیم ولی در حد فاصل دو سه ماهه ای كه برای انتخاب بازیگران سریال وقت گذاشتیم خانم میربختیاری یكی از كسانی بودند كه در دفتر ما تست دادند و به نظرم بهترین انتخاب ممكن در آن زمان بودند.
-شما كار را ساختید و بعد نسخه تدوین شده اش را به تلویزیون تحویل دادید و بعد هم از ایران رفتید. حتی منتظر نشدید اثری كه ساخته بودید را ببینید، شاید با موفقیتی كه «پاییز صحرا» در آن زمان كسب كرد اصلا مسیر فیلمسازی شما عوض می شد. چرا از ایران رفتید؟
درست است كه سریال در آن مقطع خیلی موفق شد ولی من نیاز داشتم سوادم را در فیلم سازی بیشتر كنم. خیلی ها هستند كه یك اپیزود از كارشان موفق می شود و از فردا حاضر نیستند به خیابان بیایند چون می ترسند مردم سرشان بریزند و از آن ها امضا بگیرند! ولی من توقعم از خودم بیش از این حرف ها بود، همان مقطع نامه پذیرش من در دانشگاه «بركلین» آمده بود و به نظرم بهترین فرصت بود كه با رفتن به دانشگاه آگاهی ام از كاری كه می كنم به روز و بیشتر شود.
-این كه پاییز صحرا از یك شبكه تلویزیونی مطرح آمریكا پخش شده حقیقت دارد؟
بله. اگر اشتباه نكنم سال 1994 بود كه «پاییز صحرا» با تدوین جدید، موسیقی تازه، زیر نویس انگلیسی و با نام «the fall of the sahara»از شبكه «PBS» آمریكا پخش شد.
-چرا كار را با تدوین مجدد و موسیقی جدید به این شبكه دادید؟
خب نزدیك به یك دهه از ساخت سریال گذشته بود و به نظرم برای تازه ماندن نیاز به یك سری تغییرات داشت. ضمن اینكه تایم سریال را در تدوین مجدد به 4 ساعت رساندم و همان نسخه 4 ساعته از «PBS» پخش شد. شبكه ای كه یكی از معتبرترین شبكه های آمریكاست كه در آن نه تبلیغات جایی دارد نه خشونت و با پول مردم و دولت اداره می شود. باور كنید وقتی «پاییز صحرا» از «PBS» پخش شد من افتخار می كردم كه یك اثر ایرانی با فرهنگی كاملا ایرانی در چنین شبكه معتبری كه توده مردم آمریكا مخاطبش هستند روی انتن رفته است و جالب است كه بعد از پخش این سریال فیلم های بسیاری از فیلم سازان ایرانی به این شبكه داده شد اما «PBS» آن ها را پخش نكرد. الان هم بسیاری از فیلم های ایرانی ممكن است در برخی شبكه های كابلی آمریكا پخش شوند اما هنوز هم سریال یا فیلمی نتوانسته در شبكه ای ملی مثل «PBS» پخش شود.
-اگر تا این حد از اینكه فرهنگ مردم خودتان را به خارج از ایران نشان دهید پس چرا در تمام این سال هایی كه خارج از ایران بودید در این خصوص تلاش نكردید؟
من وقتی كارم را در هالیوود شروع كردم با بسیاری از شبكه های معتبر از جمله «ABC»، «MBC»، «CBS»، «Show time»، «FOX» و استودیوهایی معتبری مثل «پارامونت» و «كلمبیا» همكاری داشتم. وقتی شما برای چنین شبكه هایی فیلم و سریال می سازید باید بر اساس نیاز جامعه و معیارهای آن ها باشد، یعنی من هیچ كار مستقلی انجام نداده ام. خیلی ها این سمت اتهام ساخت فیلم های مستهجن در هالیوود به من زدند در حالی كه این درست نیست. در جامعه ما نشان دادن بوسیدن در فیلم براساس قانون و فرهنگ و عرف و مذهب ما ممنوع است، خب در آمریكا نیست. اگر من در كاری حضور پیدا كردم كه چنین چیزی در ان بوده این یعنی من آدمی هستم كه به فرهنگ خودم پشت كرده؟ نه. من در این سال ها خیلی تلاش كردم كه بتوانم راهی پیدا كنم تا از دانشی كه به دست آورده ام برای ساخت فیلمی كه ارزش و اعتبار مردم و فرهنگ كشورم را در سطح جهان بالا ببرد استفاده كنم. قبل از این كه فیلم نامه «لاله» را برای ساخت به ایران بیاورم، قرار بود فیلمی در خصوص زندگی نقاش معروف ایرانی خانم «مكرمه قنبری» بسازم. قرار بود نقش خانم قنبری را مریل استریپ یكی از بزرگترین بازیگران سینمای جهان بازی كند، حتی قرارداد هم با او بسته بودیم و قرار بود به ایران سفر كنیم تا بتوانیم این فیلم را در ایران بسازیم ولی به رخ دادن دلیل یك سری مسائل سیاسی در سال های اخیر این اتفاق رخ نداد. ولی وقتی داستان «لاله» پیش آمد و موافقت ها انجام شد من هم آمدم، حالا هم با تجربه ای كه سی سال است در آمریكا به دست آوردم فیلمی می سازم كه به زبان رسمی بسیاری از كشور های جهان است اما شخصیت ها ایرانی هستند و موضوع هم در مورد یك ایرانی موفق است. به نظرم الان دارم وظیفه ام در قبال فرهنگ كشورم را انجام می دهم.
-حالا كه با سینما به ایران برگشتید دوست دارید دوباره سریال سازی را هم تجربه كنید؟
قطعا. همین الان كه با شما صحبت می كنم طرح یك سریال 150 قسمتی در خصوص جوانان ایرانی را به تلویزیون داده ام. به نظرم وقتی مخاطبان ما حاضر می شوند پای سریال هایی كه شبكه هایی مثل «GEM» پخش می شود بنشینند قطعا اگر سریال هایی مطابق با سلیقه، فرهنگ و نیاز ایرانی برایشان تولید شود و از طرفی تنوع هم در آن وجود داشته باشد، یعنی هر كدام از افراد جامعه با هر سلیقه ای كه دارند بتوانند سریال مورد قبول خودشان را در تلویزیون پیدا كنند خیلی راحت آن سریال ها را كنار می گذارد.
گردآوری:گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع:روزنامه هفت صبح
مطالب پیشنهادی:
دختربچه 3 ساله با پوشک و "روسری" در برنامه رنگین کمان!!!
مرگ بازیگر زن زیبای هالیوود در خواب + تصاویر
نمایش فیلم ایرانی و عجیب «رئیس جمهور یک دلاری»! + عکس
10 تئاتر باستانی دنیا را بشناسید + تصاویر
با جذاب ترین مرد سینمای 80 آشنا شوید
مرگ بازیگر زن زیبای هالیوود در خواب + تصاویر
نمایش فیلم ایرانی و عجیب «رئیس جمهور یک دلاری»! + عکس
10 تئاتر باستانی دنیا را بشناسید + تصاویر
با جذاب ترین مرد سینمای 80 آشنا شوید
