چه کسى باید جواب به هدر رفتن عمر هنرىِ مرا بدهد؟

رضا کیانیان بازی‌های به یادماندنی را در تئا‌تر و سینما به نمایش گذاشته و اجازه داده شخصیت‌هایی در ذهن ما با تصویر او ثبت شود. هر چند وقتی از بازی‌های او یاد می‌کنیم، نمی‌دانیم آیا باید یاد شخصیتی که او در فیلم”روبان قرمز” خلق کرده بیافتیم یا “یه حبه قند” یا “خانه‌ای روی آب” یا اصلا همین سریال” شاهگوش”. او بازی‌هایش رنگ دارد. این را وقتی که چکش حراج تهران را می‌زند هم می‌شود حس کرد. او برای سومین دوره روز جمعه 9 خرداد چکش حراج تهران را برای ۹۰ اثر تجسمی کشورمان زد. کیانیان حالا چند سالی است یک هنرمند عرصه هنرهای تجسمی نیز هست. یک مجسمه‌ساز، یک عکاس که جدید‌ترین فعالیتش در این عرصه هم ساخت یک ویدئوآرت بود که اردیبهشت‌ماه در گالری آریانا نمایش داده شد. گرچه حرف از هنرهای تجسمی آغاز شد اما رویکرد اصلی ما در این گفت‌و‌گو بازیگری بود.

سهرابی: در سومین حراج تهران، عکس سه‌لته‌ای شما با قیمت ۶۰ میلیون تومان به فروش رفت. بیش از ۴ برابر سقف قیمت درج شده در کاتالوگ حراج. بعد از حراج هم در نشستی درباره رشد بازار اقتصادی عکاسی صحبت کردید. آقای کیانیان گرچه صحبت ما درباره بازیگری است اما بگذارید بپرسم برای شروع که چه شد عکاس شدید؟

کیانیان: چیزی که همیشه درباره هنر وجود دارد این است که آدم هنر را انتخاب نمی‌کند. هنر آدم را انتخاب می‌کند یا شاید بهتر است بگوییم خلقت آدم را انتخاب می‌کند. اتفاق‌هایی می‌افتد که دست ما نیست. چون هنر کار شادی آوری نیست. کار بسیار لذت بخشی نیست چون بسیاری مواقع دردآور است. مانند زایمان که درد دارد. نمی‌توانیم تصمیم بگیریم برویم از فردا شاعر شویم. یا شاعر هستی، یا نیستی. یا شاعر می‌شوی یا نمی‌شوی. اما می‌توانی تصمیم بگیری بروی مکانیک شوی. یا بساز و بفروش. مهم این است که هنرمند جایی حامله می‌شود و بعد مجبور است زایمان کند.

من هیچ وقت تصمیم نمی‌گیرم بروم فلان کار را بکنم. یک جایی ناگهان متوجه می‌شوم حامله‌ام و زمانى هم مى فهمم ۹ ماه گذشته و زمان زایمان است. پس سعی می‌کنم بچه سالمی به دنیا بیاورم. من سال‌ها عکاسی می‌کردم. اما هیچ وقت نخواستم نمایشگاه بگذارم. یک زمانی بعد از ۴ سالی که داشتم از پوست درخت‌ها عکس می‌گرفتم به جایی رسیدم که برایم جالب شد و دیدم این عکس‌ها یگانه هستند و کسی مانند آن‌ها را نگرفته است. در اینترنت سرچ کردم و دیدم شبیه آن نیست.

خاص شده بودند. طبق معمول آن‌ها را بردم پیش دوستان عکاسم که برخی از آن‌ها مثل رضا نبوی که استاد عکاسی و فیلمبرداری است؛ خیلی هم سخت‌گیر است. با هیچ کس هم رودربایستی ندارد. نشانش دادم و گفت خوب است نمایشگاه بگذار. بعد به سیف‌الله صمدیان و جمشید بایرامی و دوستان دیگر نشان دادم و همه  گفتند خوب است. در مرحله بعد رفتم پیش چند کلکسیونر و عکس‌ها را در لب‌تابم به آن‌ها نشان دادم و آن‌ها با مشاوران‌شان مثل دکتر سمیع‌اذر صحبت کردند. آن‌ها هم دوست داشتند.

بچه سالم بود. من به این دلیل که بگویم این کار را بلدم نمایشگاه نمی‌گذارم. حتی بازی هم نمی‌کنم که بگویم من بازیگری بلدم. یا براى هیچ رسالتى کار هنرى نمى کنم. همه این کار‌ها را برای لذت شخصی خودم از‌‌ همان نوعی که گفتم انجام می‌دهم. کاری ندارم به اتفاقی که در بیرون از من می‌افتد. اما سعی می‌کنم این لذت شخصی‌ام به کسی لطمه نزند.


سهرابی: شما علاوه بر کار هنری سه‌سال است که چکش حراج تهران را هم می‌زنید چرا تصمیم گرفتید اجرا کننده یک حراج باشید؟

کیانیان: به خاطر حس کنجکاوی. در اول که علیرضا سمیع‌آذر چکش زدن را به من پیشنهاد کرد، این نوعی هنر اجرا بود که دوست داشتم در این مورد تجربه‌اش کنم. همیشه دوست دارم خودم را یکباره در یک استخر بیاندازم در حالی که شنا بلد نیستم و ببینم سالم بیرون می‌آیم یا نه. خیلی هیجان انگیز می‌شود اگر سالم بیرون بیایی.

سهرابی: البته برای اولین بار این حس را دارد؟ اما بعد به این کار علاقه‌مند شدم. مثل تئاتر.

کیانیان: هر بار هم هیجان خودش را دارد. من هنوز هم وقتی روی صحنه قرار است بروم و تئاتری بازی کنم قبل از هر اجرا باید چند باری را بروم دستشویی. مثل قبل از امتحان. استرس می‌گیرم. این کار هم خیلی هیجان‌انگیز است.. باید بتوانم نبض یک جمع را در دست بگیرم...

سهرابی: این روز‌ها به فکر کار و نقش تازه‌ای نیستید؟

کیانیان: سال‌هاست مى‌گویم من برادری‌ام را در تئا‌تر ثابت کرده‌ام پس چرا حق ندارم نمایشنامه‌ای که دوست دارم، بازی کنم؟ آن‌ها می‌گویند، - آن‌ها با رفتارشان می‌گویند، - حق نداری. چرا؟؟؟

سهرابی: شما دوست دارید چه تئاتری بازی کنید؟

کیانیان: من الان دوست دارم شکسپیر بازی کنم. چخوف بازی کنم. تنسى ویلیامز بازى کنم، دورنمات بازى کنم... یا نمایشنامه "مردی برای تمام فصول" یا "آمادیوس".... آه کلى نمایشنامه‌ى خوب و مورد علاقه‌ام هست که بازى نکردم. مگر چند سال دیگر وقت دارم؟ چه کسى باید جواب به هدر رفتن عمر هنرىِ مرا بدهد؟

سهرابی: خب این در وهله اول نیاز ندارد کارگردانی بخواهد این‌ها را کارگردانی کند؟

 کیانیان: من کارگردانش را مى‌شناسم. بهمن فرمان آرا. او ۸ سال پیش نمایشنامه‌ى "مردی برای تمام فصول" را پیشنهاد داد.اما خبری نشد. فرمان آرا اول تئا‌تر خوانده و بعد رفته سینما. گفتند شما کار کنید اما ما کمکی نمی‌کنیم. خب این یعنی کار نکنید. بالاخره یا باید بگذارند ما در بازار آزاد کار کنیم یا حمایت کنند. نمی‌شود هم بازار آزاد کار کنیم هم نظارت کنند هم کمک نکنند... همین الان اجازه بدهند "مردی برای تمام فصول" را کار کنیم من تضمین می‌دهم یکسال این کار پر مخاطب باشد. براى نمایشنامه‌هاى دیگر هم کارگردان‌هایى مى‌شناسم.

سهرابی: تئا‌تر ما به لحاظ مخاطب کشش را دارد یکسال پر مخاطب اجرا شود؟

کیانیان: بله. فقط حذف‌مان نکنند. ما هم خط قرمز‌ها را رعایت می‌کنیم. همین تالار وحدت را یکسال به ما اجاره بدهند.! بخش خصوصی دلش برای پولش می‌سوزد اما بخش دولتی نه. در صورتی که همه سنگ بیت‌المال را به سینه مى‌زنند! و همیشه هم این بیت‌المال است که به هدر مى‌رود!

سهرابی: الان دولت و مدیریت فرهنگی تغییر کرده. چرا دوباره اقدام نمی‌کنید؟

کیانیان: همین کار را کردیم. بهمن فرمان آرا دوباره پیشنهادش را داده است و به طور شفاهی هم استقبال شده است اما باید به قرارد داد مکتوب برسد. بالاخره باید یک چیزی دست‌مان باشد.

فکری ارشاد: برسیم به بحث بازیگری. فراز و فرود بازیگری طی این سال‌ها در سینما را چطور می‌بینید؟

کیانیان: پیش از اینکه آقای خاتمی رئیس جمهور شوند من سرمقاله‌ای در مجله فیلم نوشتم و در آن از بحران بازیگری گفتم. بحثم آن موقع این بود که بازیگران سینماى بعد از انقلاب را هم دوره‌های من و بعد از من کسانی مانند آتیلا پسیانی تشکیل مى‌دادند که آموزش دیده تئا‌تر بودند و دست پرورده گروه‌های تئاتری بودیم. بعد از انقلاب چون سینمای ما ادامه‌‌ همان موج نوی سینمای قبل از انقلاب بود، به طور مرتب از بازیگران تئا‌تر استفاده می‌کردند.

کم کم بازیگران تئا‌تر ته کشیدند چون سن نسل ما داشت بالا می‌رفت و برای نقش جوان‌ها سینما مجبور بود کسانى را پیدا کند. در این دوران عده‌ای بازیگر آموزش ندیده به سینما راه پیدا کردند!. بعضی‌ها در این میان کارشان خوب بود و بعضی‌ها هم کارشان خوب نبود. علت هم این بود که در آن سال‌ها ما دیگر کارخانه بازیگر سازی نداشتیم. آنجا بود که من آن سرمقاله را نوشتم و هشدار دادم. اما در زمان آقای خاتمی یک گشایش فرهنگی اتفاق افتاد و گروه‌های تئاتری دوباره شکل گرفتند و شروع به کار کردند. همین باعث شد پرورش بازیگر اتفاق بیافتد.
در ۸ سال گذشته دوباره رکود همین ماجرا بود. چون آنقدر دنیاى هنر و نمایش تنگ شد که یا گروه‌های تئاتری از هم پاشیدند و یا در لاک خودشان فرو رفتند و در حد محدودی کار می‌کردند که فقط نفس بکشند.


فکری ارشاد: در سینما هم البته فضا تغییر کرد....

کیانیان: بله. سینما هم تولیداتش کم شد و افق نگاهش کوتاه‌تر شد. همین باعث شد آثار فاخر (که نمی‌دانم این کلمه را از کجا آوردند) تولید کردند که بازیگرانش معلوم بود و یا فیلم‌هایی تولید شد که با ارزان‌ترین قیمت ساخته شود که اگر به مشکل اکران خورد زیاد ضرر نکند. خب همانطور که عده خاصی از بازیگران به کارهای فاخر رفتند در کارهای ارزان هم عده خاص دیگری رفتند. مثلا از من رضا کیانیان نمی‌توانستند دعوت کنند. البته دعوت مى کردند اما من نمى‌شناختم‌شان.

کسى مثل من نه در کار هاى فاخر جا داشت؛ چون علاقه نداشتم. و نه در کار کارگردانان جوان. چون نمى‌شناختم‌شان. اینجا یک شکاف ایجاد شد. این شکاف اتفاقا باعث شد بچه‌های تئاتری بیشترى به سینما بیایند چون دستمزدشان کم بود. مثلا فیلم‌های امسال جشنواره را که دیده باشید که محصول دو سال پیش است اکثر بچه‌های تئاتری حضور دارند. این قضیه از این جنبه خوب بود.

سهرابی:در همه جای دنیا تئا‌تر تا این حد به سینما خوراک می‌دهد؟

بله. منطقش همین است. زندگی اکثر بازیگران هالیوود را که سرچ کنید می‌بینید در تئا‌تر بزرگ شده‌اند و با نقش‌های کوچک در سینما شروع کردند.

فکری ارشاد: شما در این سال‌ها کم کار بودید در سینما. گذری علتش را گفتید اما آیا علت‌های دیگری هم داشت؟

کیانیان: چون دولت قبل داشت جلوی خیلی از فیلمسازان ما را می‌گرفت یا کاری می‌کرد دلزده شوند و در عین حال باید فیلم تولید می‌شد که در جشنواره بگویند فیلم تولید شده است این بود که اجازه داده شد خیلی از فیلمسازان جوان کار کنند. در این سال‌ها فیلمسازان زیادی داشتیم که فیلم اول‌شان را ساختند. بار‌ها شده است برای کسانی که فیلم اول‌شان بوده بازی کردم. اصلا کسی هستم که جوان‌ها را هل می‌دهم چون معتقدم هر چه کارگردان به سینمای ما اضافه شود به نفع سینماست و هر چه بازیگر به سینمای اضافه شود به نفع من است چون رنگ بازی من در میان بقیه بهتر دیده می‌شود.

اما نمی‌دانستم آن‌ها کی هستند. خیلى فیلمنامه را می‌خواندم می‌دیدم به شدت دولتی است. یا نمى‌دانستم آیا کارگردانش از پس کار بر مى آید یا نه!؟ منِ بازیگر یا باید کارگردان را بشناسم، یا بالاخره چیزى را بشناسم که با تکیه بر آن کار کنم. آینجا توازن از بین می‌رود. این می‌شود که من ۸ سال در سینما کارى نمى‌کنم.. پرویز پرستویی و فاطمه معتمد آریا بیکار می‌شوند. در حالی که مگر ما چند تا پرویز پرستویی و معتمد آریا داریم؟ که دولت به همین راحتی می‌گوید بازی نکند. من حالا کسی هستم که کمی فیتله را پایین می‌کشم و می‌روم سریال بازی می‌کنم ولی بعضی اینطور نیستند.

چرا پرویز پرستویی باید اینهمه سال بیکار باشد؟ مگر ما چند تا مثل او داریم؟ حالا اگر به شکل متناوب هم قدیمی‌ها باشند و هم جوان‌ها از تئا‌تر بیایند و این‌ها با هم برخورد داشته باشند تجربیات در هم دیزالو می‌شود و توازن ایجاد می‌شود. الان شکاف ایجاد شده است.

سهرابی:به نظر می‌رسد در این سال‌ها فیلمنامه‌هایی که برای امثال شما نقش داشته باشد هم کم نوشته شده است. یعنی سوژه‌ها عوض شده....

کیانیان: بله یک طرف دیگر هم موجی است که در سینمای ما ایجاد می‌شود مدام. مثلا پارسال موج این بود که در کانون خانوداه یا مرد دارد به زن خیانت می‌کند یا برعکس. خب که چى؟! چند بار؟؟؟ چند تا؟؟ این بود دستاورد دولت؟ من کلا از این سوژه‌ها خوشم نمی‌آید. برای اینکه به شخصیت کارى ندارند. فقط یک قصه‌ى سطحى را روایت مى‌کنند. مثلا به من می‌گفتند رضا تو بیا نقش این مردی را بازی کن که یک دختر جوان از تو خوشش می‌آید و بعد تو خیانت می‌کنی و همسرت متوجه می‌شود و... بعد من من می‌پرسیدم: خب این شخصیت شغلش چیست؟ می‌گفتند پولدار است. می‌گفتم خب چه کاره است؟

می‌گفتند رئیس شرکت است. باز می‌پرسیدم رئیس چه شرکتی. می‌گفتند فرقی ندارد مثلا صادرات واردات. می‌گفتم خب اگر این در کار صادرات واردات است که اینجای فیلمنامه مثلا جور در نمی‌آید. می‌گفتند حالا تو گیر داده‌ای که بازی نکنی. اصلا طرف وکیل است. باز می‌گفتم خب کدام وکیل در ایران پولدار است؟ آنجا آمریکاست که وکلایش پولدارند.... بعد به این نتیجه می‌رسیدند خودشان که اصلا شخصیت و... مهم نیست. مهم این است که یک کاری ساخته شود.

من اهل این نوع سینما نیستم. البته با همین قصه چند تا فیلم فکر شده هم داریم. که آدم و شخصیت در آن اهمیت دارد.! سینمایی هم که بوی سیاست رسمی بدهد را هم دوست ندارم. برای اینکه از بازیگر استفاده ابزاری مى‌شود. بعد کم کم می‌دیدم چیزی نمانده که من در ان بازی کنم و ناخواسته کمرنگ می‌شوم. اگر فضا کمی باز شود که رنگ‌های مختلف در فیلمنامه‌نویسی دیده شود خب من هم دیده می‌شوم. الان اکثر فیلمنامه‌نویس‌های ما براى اینکه کارشان را بخرند و بسازنند جوری می‌نویسند که بازار می‌خواهد.‌‌ همان فیلمنامه‌نویس‌ها فیلمنامه‌های خوب هم دارند که کسی سراغش نمی‌آید چون سلیقه بازار نیست.
مثلا یک دوره‌ای هم کارهای شبیه اصغر فرهادی مد شده.... همیشه در این موج‌هایی که راه می‌افتد یک عده با کار می‌شوند یک عده بیکار. حالا شما ببینید در هالیوود از این موج‌ها خبری نیست. هر کس سر جای خودش است چون هر بازیگرش بیشتر از صنعت نفت ما در آمد زاست. آنجا تازه وقتی بازیگر به مرز ۵۰ سالگی می‌رسد برایش فیلمنامه می‌نویسند. چون می‌گویند او موقعیتش را تثبیت کرده است. کسی مانند سیمون هافمن خدابیامرز که بازیگر درجه یکی بود و بسیار مورد علاقه من تازه داشتند برایش می‌نوشتند.


فکری ارشاد: یک اتفاقی که در نسل شما افتاد این بود که اکثر شما در اواخر دهه ۳۰ و اوایل دهه ۴۰ زندگی‌تان در تصویر به اوج رسیدید اما امروز بازیگران در اواسط دهه ۲۰ این اتفاق برایشان می‌افتد. این تفاوت به نظرتان چه تغییری ایجاد کرده است؟

من که اصلا اولین فیلمم را در ۳۹ سالگی بازی کردم. ولی در هالیوود هم خیلی از بازیگران در ۲۴ سالگی و این حدود‌ها به یک اوج می‌رسند و خودشان را گم نمی‌کنند. صنعت سینما در آنجا هم نمی‌گذارد هیچ بازیگری خودش را گم کند چون با او تا سال‌های سال کار دارد. ولی این چند ساله، سیاست‌های سینمای ما مثل تمام سیاست‌های اقتصادی امان و اجتماعی امان و... آینده نگر نیست. الان ما تازه چند وقتی است داریم درباره سیاست‌های اقتصادی آینده‌نگر حرف می‌زنیم.

مثلا همین داستان یارانه را در نظر بگیرید. مردم ما متوجه نشدند‌‌ همان یارانه‌ای که گرفتند باعث گرانی شد. ۴۵ هزارتومان گرفتند و مجبور شدند ۹۰ هزارتومان بدهند. خوششان می‌آید آن ۴۵ هزار تومان را بگیرند. حالا چطور باید به آن‌ها ثابت کنی اگر آن پول را نمی‌گرفتی این تورم افسار گسیخته را نداشتیم. در سینما هم همین طور است. بازیگری می‌آید و در یک نقش خوب ظاهر می‌شود. آنقدر از او در آن نقش استفاده می‌کنند که بعد مثل یک کالای ابزاری کنارش بگذارند.

حالا اگر بازیگری این را بفهمد از این داستان می‌کشد کنار و در هر کاری بازی نمی‌کند و صبر می‌کند و در رقابت با دوستان و هم سن و سال‌هایش نمی‌افتد. و مسابقه نمى‌گذارد که امسال کدامیک بیشتر فیلم بازى کرده‌اند!! مثلا فوتبال ما را نگاه کنید. تا بازیکن وارد این عرصه می‌شود بلافاصله می‌خواهد یک ماشین مدل بالا بگیرد بعد هم یک پورشه و بعد رنگ‌های پورشه را عوض کند. نمی‌رود فوتبالش را بهتر کند می‌رود ماشینش را بهتر می‌کند. در بازیگری هم چشم و هم چشمی سر ماشین و خانه بهتر و... وجود دارد. حالا کلا چنین چشم و هم چشمی چطور اتفاق می‌افتد؟ برای اینکه اصلا این فرهنگ در پس زمینه فرهنگی جامعه ما وجود دارد. جای اینکه هر کس در هر شغلی آن حرفه‌اش را رشد بدهد، ماشین و خانه‌اش را رشد می‌دهد. چرا؟ چون معلوم نیست سال آینده اصلا در آن شغل باشد یا نه.

اصلا معلوم نیست سال آینده سینما باشد یا نه. به همه ما به زبان بی‌زبانی و با زبانی گفته می‌شود به درازمدت فکر نکنید.‌‌ همان روز بارت را ببند. خب اگر قرار باشد در هر صنفی همه در‌‌ همان روز بارشان را ببندند همین می‌شود که شما امروز در جامعه می‌بینید. سنگ روی سنگ بند نیست.
 

گردآوری :  گروه  فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
  مطالب پیشنهادی: