گفت وگو با فرهاد آئیش همیشه می تواند جذاب باشد. مخصوصاً اگر مصاحبه در مورد موضوعی واحد دو بار اتفاق بیفتد، زیرا باز نکات دیگری در گفته های آئیش کشف می کنید. نمایش "هفت شب با مهمانی ناخوانده" جدیدترین اثر این نویسنده، بازیگر و کارگردان، ویژگی های منحصر به فردی دارد که در آثار دیگر او کمتر دیده شده است. از داستان و روایت ساده آن تا بازتولیدش، که مدت ها پیش در سالن اصلی تئاترشهر به صحنه رفته بود.
اثری که با حضور "علی نصیریان" و شرایط ویژه او روی صحنه جلوه دیگری پیدا کرده و فضای خاصی را برای مخاطب شکل داد. نویسنده ای ایرانی در واپسین روزهای تولید یک رمان و در یکی از شهرهای امریکا به ناچار میزبان فردی می شود که از ایران آمده و ظاهراً به اشتباه مزاحم او شده است. این نقطه آغاز نمایش جدید آئیش است. گفت و گوی سایت تئاتر را با فرهاد آئیش درباره جدیدترین کارش می خوانید:
شما گفته بودید که سال ها پیش با آمدن آقای نصیریان به واشنگتن و دیدن ایشان تصمیم به نوشتن این نمایشنامه گرفته اید. آیا شما هم در آن زمان در شرایطی بودید که شخصیت "فرهاد" نمایش قرار دارد و به نوعی این نمایشنامه شرح حال شما هم بود؟
این شخصیتی که شما به اسم "فرهاد" روی صحنه می بینید و بر حسب اتفاق هم اسم من است، شباهت هایی با من دارد، ولی در آن قسمت از نگاه بدبینانه من به دنیا. نکته این است که در زندگی شخصی بخش خوشبینانه شخصیت من پررنگ تر است. یعنی نه تنها رنگ دیوار اتاق من مشکی نیست، بلکه خیلی رنگ های متنوعی اعم از قرمز، زرد و سبز بر در و دیوار اتاقم دیده می شود.
یاد یک شعر حافظ افتادم: منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن/ منم که دیده نیالوده ام به بد دیدن.
من هم مثل حافظ دلم نمی خواهد بدی ها را ببینم، ولی این به آن معنا نیست که بدی ها وجود ندارد، بلکه به این معنی است که شما نمی خواهید چشمتان را آلوده کنید.
حافظ می گوید: وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم/ که در طریقت ما کافری است رنجیدن.
اگر خیلی سطحی به این بیت نگاه کنید گویی حافظ می خواهد از حقایق فرار کند، ولی این طور نیست، بلکه او می خواهد دنیای زیبایی را بیافریند که ما در آن دنیای زیبا سیر کنیم. شخصیت "پیرمرد" در نمایش هم باز شباهت هایی به خود آقای نصیریان دارد. ایشان هم به همان اندازه انسانی شریف، صادق و ساده اند، همانگونه که در نمایشنامه "هالو"، که خود نوشته اند و فیلمی به نام "آقای هالو" نیز براساس آن ساخته شد، این منعکس شده است.
البته من در همان موقع هم فکر نمی کردم که "آقای هالو"، هالو است، بلکه دنیایی که به او می گوید هالو، هالو است. چه بسا بهتر بود که همه آدم ها مثل آقای هالو بودند. به هر حال آن هم یک قصه ای بود و من در واقع می خواستم که در این نمایشنامه نشان دهم اگر یک شخصیت تلخ، تاریک و به بن بست رسیده، ولی در عین حال صادق و پاک و پرشعور، در این دنیای کثیف با آقای هالو روبه رو شود چه اتفاقی می افتد؟ این جرقه اولیه این نمایش بود.
آقای هالویی که در این نمایش به یک پختگی همراه با معنویت رسیده است و گویی این 20 سال فاصله بین دو اجرا بر تجربیات او افزوده است. افزوده های آقای نصیریان به شخصیت پیرمرد ظاهراً تصویر اولیه شما را کمی تغییر داده است. آیا شخصیت پیرمرد نمایش مطلوب نظر شماست؟ یا همچنان علاقه دارید آقای هالو تصویر شود؟
در روند کار، ادب و شیفتگی عاشقانه نسبت به آقای نصیریان باعث می شد که اگر به سراغشان می روم، نرم و آهسته بروم... به همین دلیل این شخصیت مطلوب من است، ولی اگر روزی این نمایشنامه چاپ شود حتماً همانطوری که نوشته شده، یعنی مینی مالیستی تر که در آن شخصیت پیرمرد بیشتر همان آقای هالو است، چاپ خواهد شد. البته این آقای هالو باید هالویی باشد که سال ها بر او گذشته است.
آقای نصیریان در یکی از مصاحبه هایشان در آمریکا، زمانی که از ایشان پرسیدند آیا این هالو است؟ گفتند نه این هالویی است که 30 سال بر او گذشته است. اما در روند کار شخصیت او پخته تر و خردمندتر و به قول شما انگار به دنیای معنویت مسلط تر شده است. این باب دل من نیست و اگرچه این بحث در طی تمرینات بین من و آقای نصیریان بارها مطرح شد و ایشان در بازی خود این سادگی را می آورند، ولی اشعاری که اضافه شده بعضی از لحظات نمایش را به طرف همان چیزی که شما می گویید می برد.
باز هم تکرار و تاکید می کنم این باب میل من است، ولی نگاه اولیه من این نیست. این چیزی که من دلم می خواهد، همان چیزی است که در آخر نمایش گفته می شود: پسرک با مردی ساده برخورد کرد و هفت شب با او در غار بود و آن پسرک هم ساده شد. اینطور نیست که پسرک راه کج می رفته است و به راه راست هدایت شده است، بلکه از یک سادگی به یک پیچیدگی و از یک پیچیدگی به سادگی رسیده است و این بسیار مورد بحث روشنفکران و صاحب نظران جهان امروز است که اوج پیچیدگی، سادگی و اوج سادگی، پیچیدگی است. شما درست می گویید این تضاد در این اجرا دیده می شود.
ظاهراً بیشتر نگاهی انسانی و فلسفی به شخصیت مورد نظر شما وجود دارد، نه تحول شخصیتی که تیره است و به سمت روشنی سوق پیدا می کند.
بله، من خیلی سعی دارم نمایش به این طرف برود، ولی اکنون که با شما، به عنوان یکی از مخاطبان این کار روبه رو شده ام، می بینم از این اجرا می توان چنین برداشتی هم کرد، ولی من ترجیح می دهم که اینطور نباشد. روند نگارش و ساخته شدن این نمایش به این طبیعت رسیده است. این خود جای تامل دارد.
من از صحبت شما به این نتیجه می رسم که ظاهراً ترجیح می دادید این نمایش یک کمدی باشد تا یک درام. با توجه به آنچه مطرح کردید در تقابل یک شخصیت پیچیده و تیره با یک شخصیت ساده بیشتر به دنبال خلق یک موقعیت کمیک نبوده اید؟
بله، به هرحال این کمدی هم در نمایش ایجاد می شود، ولی من به دنبال آن لحظات شاعرانه هم بوده ام و آن حس های عاطفی برایم مهم بوده است. اصولاً در بقیه کارهایم هم رفتن به این فضای کمیک و برگشت به موقعیت غیرکمیک را دوست دارم. همیشه برای من یک چالش بوده است. در این کار هم همین طور، چون کار آسانی نیست که شما یک لحظه تماشاگر خود را بخندانید و بعد در لحظه دیگر بتوانید اشک را به چشمان او بیاورید. این چالشی است که من از آن خوشم می آمده و هنوز هم دوست دارم.
چه اتفاقی رخ می دهد که آقای آئیش به عنوان یک نویسنده و کارگردان از کار روی متن های مدرن و نوشتن چنین آثاری، که شاخصه آن روایت های غیرخطی و موقعیت هایی غیر متعارف است، به سمت نمایشنامه ای با ساختاری مشخص و ارسطویی، که 20 سال پیش نگاشته است، می رود؟
”من به دنبال آن لحظات شاعرانه هم بوده ام و آن حس های عاطفی برایم مهم بوده است. اصولاً در بقیه کارهایم هم رفتن به این فضای کمیک و برگشت به موقعیت غیرکمیک را دوست دارم. همیشه برای من یک چالش بوده است. در این کار هم همین طور، چون کار آسانی نیست که شما یک لحظه تماشاگر خود را بخندانید و بعد در لحظه دیگر بتوانید اشک را به چشمان او بیاورید. این چالشی است که من از آن خوشم می آمده و هنوز هم دوست دارم.“
حتی همان 20 سال پیش هم این تضاد بوده است. من قبل از نوشتن نمایشنامه "هفت شب با مهمان ناخوانده" نمایشنامه هایی نوشتم مثل "تق صیر" یا "چمدان" و چند نمایش دیگر که آن ها هم از نظر شکل و ساختار درام غیرخطی بود. بعد از آن هم من به سمت اینگونه نمایشنامه ها رفتم. سوال خیلی خوبی کرده اید که چطور در این میان یک همچین نمایشی شکل می گیرد. فکر می کنم این مسئله شخصی است.
سال ها خارج از کشور تئاتر کار می کردم و آرزو داشتم با آقای نصیریان روی یک صحنه باشم. از سال های نوجوانی و کودکی به نوعی به بازیگری علاقه داشتم و ایده آل فکری من آقای نصیریان بود و بعد فیلم "آقای هالو" روی من خیلی تاثیر گذاشته بود. خود "آقای هالو" را خیلی دوست داشتم، چون خودم بعضی اوقات همین گونه هالو هستم. در واقع من یک دوگانگی دارم بعضی اوقات هالو هستم و بعضی اوقات خیلی زرنگ و پیچیده می شوم.
همه این ها یک شرایطی را به وجود می آورد که چنین قصه ای بنویسم و در روند نوشتن و تمرین ها بیشتر و بیشتر پی ببرم که چقدر این با گره ها و عقده های شخصی خود من ارتباط دارد. پدرم وقتی پنج ساله بودم بر اثر یک اتفاق در تصادف اتومبیل فوت کرد که حالا ما می بینیم در قصه هم همین گونه است. این را خیلی دیرتر همسرم، خانم مائده طهماسبی، در تمرینات متوجه شد که تو خودت هم پدرت را در پنج سالگی در یک سانحه از دست دادی...
یعنی در لحظه نوشتن این آگاهانه نبود؟
اصلاً آگاهانه نبود. خانم طهماسبی به من می گفت: و حالا بعد از این همه سال تو "علی نصیریان" را، که ایده آل بازیگری ات بود، روی صحنه آوردی که از طرف پدرت تو را ببوسد؟ "وودی آلن" می گوید: "خیلی از ما پول زیادی را به یک روانکاو می دهیم تا ما را تراپی کند. من با فیلم هایم این کار را می کنم و یک پولی هم می گیرم."
به هر حال این هم نوعی تراپی است. یک بحث خیلی پیش پافتاده ای هم هست و آن، قضیه کودک درون و دوران کودکی و از این قبیل بحث هاست؛ اینکه شما باید بچگی تان را پیدا کنید و برای بچگی هایتان نامه بنویسید یا بروید با رونکاو راجع به بچگی تان صحبت کنید. مشکلات آن دوره را بیرون بکشید. به گذشته خودتان بروید و از گذشته خودتان مراقبت کنید. این ها را خیلی ها آگاهانه انجام می دهند، ولی در نوشته یک نویسنده به نوعی بین آگاهی و ناآگاهی شکل می گیرد.
به هر حال بعضی از کارهای ما بیشتر در جهت برطرف شدن مشکلات خودمان است. به همین دلیل هم بیشتر اوقات خیلی جواب می دهد. در این نمایش ما چندبار فکر کردیم که افراد دیگری بازی کنند ولی جواب نداد. ما این نمایش را در تور آمریکا و کانادا و اروپای شرقی، قبل از اینکه اینجا بیاوریم، اجرا کردیم...
یعنی شما به نوعی قبول دارید که شخصیت "فرهاد" به لحاظ سنی کوچک تر از شماست و شما به نسل آقای نصیریان نزدیک ترید تا شخصیت "فرهاد" ؟
بله، این یکی از مشکلات این اجراست. به دلیل دلبستگی هایی که داشتیم خودمان دوباره آن را اجرا کردیم. با عوض کردن یکی دو جمله، مثلا به جای گفتن 30 سال پیش پدرت مرده بگوییم 40 سال پیش، نمی شود این ایراد را پنهان کرد که شما آن را خیلی شفاف دیده اید و درست است. این هم در طبیعت این کار است.
عرفان و تاثیر آن در نمایش شما خیلی مشهود است. ظاهراً شخصیت فرهاد به نوعی عرفان بودایی نزدیک است و از طرف دیگر پیرمرد غیرمستقیم یک عرفان شرقی را به فرهاد معرفی می کند. این موضوع خودخواسته بود؟
خیلی نه. ما وقتی به زبان فارسی می گوییم عرفان، با خود یک مجموعه ای را می آورد که آن چیزی مجزاست و وقتی ترجمه آن را می نویسیم در جامعه بشری معنای دیگری دارد. ولی در واقع این دو یک چیز است. من دوستی داشتم که همکلاسی ام در دانشگاه بود. خیلی پسر غمگین و درون گرایی بود. اصولاً سرخپوست ها در آمریکا وضعیت اجتماعی و روانی خوبی ندارند. از گذشته تا به حال. در واقع یک فرهنگی آنجا نابود شده است.
یکی از سر قبیله های قدیمی این سرخپوست ها آنجا آمده بود که فامیل پدری دوست من بود. بعد از اینکه این دانشجو، که در دانشگاه هنری، هنر مدرن می خواند، با آن فامیلش رودررو شد برای من خیلی جذاب بود. خیلی کنجکاو بودم که این سرقبیله به او چه می گوید، چون ما در آن دسته از فیلم های هالیوودی که به سرخپوست ها مثبت نگاه می کنند خیلی چیزهای شعارگونه از آن ها دیده ایم، ولی برای من خیلی جالب بود و علاقه داشتم ببینم.
شاید یکی از دلایلی که این عرفان بودایی به ذهن من آمد دیدن آن آدم بود. به هر حال معنویت در سرخپوست ها، در بودایی ها، مسیحیت و در اسلام وجود دارد. این در واقع ارتباط انسان ها با ماوراء خودشان است، اما این موضوع در کار من خیلی آگاهانه نبود. در کل وقتی نگاه می کنم می بینم در زندگی من پیدا کردن معنویت و رفتن به فضایی که بهتر خودم را بشناسم، آرامش بیشتری داشته باشم، با هستی رابطه بهتری برقرار کنم خیلی اهمیت دارد.
این موضوع را شما می توانید در متن هم پیدا کنید. آن گدایی که در نیویورک زندگی می کند، خیال می کند نامرئی است و مردم او را نمی بینند، ولی او همه را می بیند که این خیلی واقعی است. برای من اتفاق افتاده است. مردم وقتی از پارک رد می شوند گداها را نگاه نمی کنند، چون اگر چشم تو چشم آن ها شوند شاید طلب پول کنند. یک چنین واقعیتی در نگاه پیرمرد گویی با نشانه ها و چیزهای ماورائی ارتباط دارد.
یا مثلاً آن گدا یک چوب به پیرمرد هدیه داده، ولی از نظر نسبی بودن بحث زیبایی شناسی اینکه چه چیزی زیباست و چه چیزی می تواند زیبا باشد را با خود به همراه می آورد. این ها همه بحث هایی است که در معنویت و عرفان های نقاط مختلف مورد بحث بوده است. یا مسئله دوست یا مقولات دیگری که در این نمایش وجود دارند و همه ویژگی ساده بودن را دارند.
شما در نمایش هایتان به این وضوح مسائل انسانی و عرفانی را مطرح نکرده اید. همیشه یک نگاه پیشرو در آثارتان غالب بوده است. در اینجا ظاهراً مسائل انباشته شده وجود شما بیرون می ریزد.
خیر، در نمایش های دیگر هم از نظر شکل و ساختار اینگونه است. مثلاً در نمایش "شام آخر" که یک مهمانی است و ناگهان مرگ وارد می شود که آن ها را با خود ببرد، این مهمان ها دائم چرت و پرت می گویند و باور نمی کنند که این مرگ باشد. فکر می کنند یک شوخی خیلی سطحی است، ولی در واقع یکی از بزرگ ترین معضلات بشر را به چالش می کشد. در نمایش های دیگرم هم همین گونه است.
نمایش "هفت شب با مهمانی ناخوانده" در یک فضای سیاه که تصویر محیط زندگی شخصیت "فرهاد" است اتفاق می افتد. چرا شخصیت پیرمرد با ورود خود کمی رنگ را داخل این فضا نمی کند؟
می خواستم قضیه مرید و مراد به وجود نیاید و تغییر این آدم به شکل کامل نباشد. شخصیت "فرهاد" تغییر می کند، ولی اینطور نیست که به راه "پیرمرد" بیاید. او از سادگی پیرمرد به چیز دیگری می رسد. در واقع پیرمرد برای او یک تحلیلگر است. آخر نمایش هم که جمله های جوان را در مقابل پیرمرد ببینید همچنان طناب دار وجود دارد و وقتی هم به او می گوید که قصه ات را چگونه تمام کردی می گوید پسرک رفت و نشانه هایی از آن خانه پیدا کرد، ولی نمی توانیم باور کنیم.
انگار به ظاهر دل پیرمرد را شاد می کند و به او می گوید: بله پسرک نجات پیدا کرد ولی لزوماً نجات پیدا نکرده است. اگر من رنگ را هم توسط پیرمرد اضافه کنم، آن وقت مخاطب من کاملاً به این نتیجه می رسد که بله این فرد تغییر می کند. من دلم نمی خواهد تغییر این آدم را به صورت اساسی نشان دهم.
طراحی صحنه نمایش یک نقاشی سورئالیستی است که انگار شما دیده اید و آن را پیاده کرده اید. در عین حال استلیزاسیون هم در این طراحی دیده می شود. این از ذهن مستقل دیگری می آید که متفاوت از فضای نمایشنامه است. آیا این طراحی قرار است دو وجه شخصیت شما را همزمان نشان دهد؟
شما به این تصاویری که در رمان این پسر است توجه کنید. به نوعی سورئالیستی است. البته من در کاربرد کلمه سوررئال خیلی وسواس دارم. یا آن مطالبی که برخی از آن ها را از متون قدیمی ایرانی استخراج کردم، مثل شهریاری که از پنجره نگاه می کند یا درویشی که می گرید و اشک های او تبدیل به مروارید غلطان می شود. این ها همه تصاویری سورئالیستی است.
برخی اوقات شما در به وجود آوردن یک اثر نمایشی با منطق مفاهیم ساختار را ایجاد می کنید و برخی اوقات با منطق زیبایی شناسی. من خیلی از زاویه مفاهیم کار جلو نرفتم. خیلی صادقانه بگویم اجراهای اول را که در تور بودیم همین طور مینی مالیستی اجرا می رفتیم. بعد در اینجا می خواستم واقعاً یک اتاق درست کنم، ولی هر چقدر با خودم کلنجار رفتم دیدم آن فضا ساخته نمی شود و این به من جواب نمی دهد.
دو مرتبه به همان ایده اول بازگشتم که چیزی نباشد. همه چیز سیاه باشد، چون در خود نمایشنامه هم نوشته است: که چرا دیوارهای خانه ات را سیاه کردی؟ و چرا لوازم نداری؟ و این به نوعی رئالیستی می شود. من زیاد تعمدی روی مفاهیم نداشتم.
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: theater.ir
مطالب پیشنهادی:
حمید طالب زاده برای همیشه از ایران رفت!!
گاف‌های پزشکی یک سریال
«مت دیمون» در سال 2159 + عکس
لیلا حاتمی، شیک و با پوشش کامل در اختتامیه جشنواره رم
قبل از اکران، «هابیت» دردسرساز شد
