با عوامل سریال تلویزیونی «شهر دقیانوس»

حفظ میراث فرهنگی وظیفه ماست
پس از پایان ماه مبارك رمضان، شبكه یك سیما مجموعه‌های مختلفی را برای پخش آماده داشت و در این رقابت، سریال «شهر دقیانوس» به كارگردانی مهرداد خوشبخت و تهیه‌كنندگی ناصر عنصری، گوی سبقت را از دیگر مجموعه‌ها ربود. شهر دقیانوس به قلم محمدرضا هاشمیان و براساس طرحی از بیژن میرباقری به نگارش درآمده است اول قرار بود میرباقری كارگردان شهر دقیانوس باشد كه درنهایت مهرداد خوشبخت جایگزین وی شد.
در این مجموعه كه درباره حفظ میراث فرهنگی و مقابله با قاچاق اشیای عتیقه است، سام درخشانی، عاطفه نوری، كامران تفتی، نگار فروزنده، محمد صادقی، ناصر فخری، ساغر عزیزی، محمد ربانی‌پور، مژگان ترانه، كرامت رودساز، محمود پاك‌نیت، سیاوش طهمورث، محمد مطیع، انوشیروان ارجمند، حسن جوهرچی و... ایفای نقش می‌كنند.

نگاه ملی در شهر دقیانوس
ناصر عنصری ابتدا تهیه‌كنندگی را از تلویزیون شروع كرده و بعد به سینما رفته است. وی می‌گوید: سال‌ها پیش در پاكستان زندگی می‌كردم و حدود 10 مستند درباره وضعیت زبان فارسی در این كشور ساختم. علاقه زیادی به مستندسازی دارم و پس از تهیه‌كنندگی فیلم‌های یك تكه نان و اقلیما، به عنوان اولین تجربه سریال‌سازی، پروژه شهر دقیانوس را به عهده گرفتم.عنصری در پاسخ به این پرسش كه چرا به عنوان اولین تجربه تلویزیونی خود شهر دقیانوس را انتخاب كرده است، می‌گوید: ریشه این اتفاق به سال‌ها قبل برمی‌گردد. آن زمان من مسوولیت‌های زیادی در شبكه شهرستان‌ها داشتم و همیشه دوست داشتم زندگی در شهرستان‌ها را در قالب كارهای نمایشی به مردم عرضه كنم. چون مردم شهرستان‌های ما بسیار از نظر رسانه مهجور هستند و طی این سال‌ها توجه چندانی به فضاهای جغرافیایی شهرهای ایران نشده است. بنابر این می‌خواستم به شكلی این اتفاق بیفتد و مخاطبان تهرانی تا حدودی با فضاهای غیر تهران هم آشنا شوند. همان موقع‌ بود كه بیژن میرباقری طرح این سریال را به من پیشنهاد كرد و از آنجا كه جغرافیا جزء تفكیك‌ناپذیر طرح این مجموعه بود، راغب شدم تولید آن را به عهده بگیرم. خوشبختانه قصه بسیار محكم بود و براحتی طرح آن به تصویب رسید. سال 87 نگارش كار آغاز شد، اما تولیدش به تاخیر افتاد چون مجموعه‌هایی اینچنینی علاوه بر مشكلات معمول،مسائل خاصی هم دارند كه فقط توسط مسوولان مربوط باید حل و فصل شوند. طی این مدت هم كسی از ما نپرسید چگونه با این مشكلات دست و پنجه نرم كردیم. امیدوارم مسوولان ما سعه‌صدر داشته باشند و به این قضایا توجه كنند. ما در شهر دقیانوس خواستیم حرف‌های خاصی بزنیم و با یك نگاه ملی و در جهت روشنفكری به یك قضیه خاص نگاه كردیم. ما می‌خواستیم مردم را متوجه مسائلی كنیم كه اطرافشان جریان دارد.

روایت یك مستند واقعی
مهرداد خوشبخت، متولد آبادان و دانش آموخته انجمن سینمای جوان سال‌هاست در عرصه ساخت تله فیلم و مجموعه‌های تلویزیونی فعالیت می‌كند. خوشبخت با ساخت فیلم‌هایی همچون صدای پای من، جای او دیگر خالی نیست، فعالیت حرفه‌ای خود را آغاز كرد و بعدها تله فیلم‌های پرواز، سفر آخر، پل، پیگرد و سریال 5 قسمتی گروه ویژه را برای شبكه 2 سیما ساخت.
وی در ارتباط با این‌كه چه شد كارگردانی شهر دقیانوس را به عهده گرفت، می‌گوید: ساخت این سریال برایم تجربه خوبی بود. سال 80 در شهر جیرفت سیل بزرگی آمد و بخشی از 2 قبرستان قدیمی را به طور كامل شست. همان موقع به دلیل خشكسالی در جیرفت تعداد زیادی عتیقه و زیر خاكی روی خاك آمده و عده‌ای شروع به جمع‌آوری وفروختن عتیقه‌ها كردند و این بستر خوبی فراهم آورد تا طبق مستندات و وقایع تاریخی كه در این شهر اتفاق افتاده بود، مجموعه‌ای تهیه شود.
واقعیتی كه در داستان حاكم بود ناخودآگاه همه چیز را تحت تاثیر قرار می‌داد تا علاوه بر قصه، شخصیت‌ها و دیالوگ‌ها هم برای مخاطب باور پذیرباشند. ما حتی برای خلق شخصیت‌ها در طول داستان سعی كردیم همه را در یك گام و مسیر نشان دهیم و تقریبا هیچ دو‌دستگی میان آنها كه بتوان شخصیت‌هایی را مثبت یا منفی نامید، دیده نمی‌شود.
سریال علاوه بر پرداختن به زندگی جوانان كه از اول تا آخر سریال حضوری مداوم دارند، زندگی اقشار مختلف را در سنین مختلف به چالش می‌كشد. ما حتی به زندگی‌ مردم كرمان هم نگاه كردیم اما قصد نداشتیم به تك تك زندگی شخصیت‌های فرعی بپردازیم. ما باتوجه به این‌كه خارج از كشور هم فیلمبرداری داشتیم، پروژه را شروع كردیم و شرایط را برای ادامه كار باید مساعد می‌كردیم و یكی از مشكلات كمبود بودجه بود.

محسن جیرفتی مثل همه آدم‌های اطراف ماست
كامران تفتی نقش محسن را به عهده دارد. او كه برای اولین بار در سریال ولایت عشق به كارگردانی مهدی فخیم زاده ایفای نقش كرد و سریال‌هایی چون بی صدافریاد كن،حس سوم و خواب و بیدار از همین كارگردان از دیگر فعالیت‌های بازیگری او در این سال‌هاست. كامران تفتی بازیگری است كه به خاطر جدیت و خشونت پنهانی در چهره و لحن صدایش معمولا نقش‌های منفی را بازی می‌كند؛ نقش‌هایی كه به گفته خود او در یك دسته بندی مجزا و تفكیك شده قرار نمی‌گیرند و خیلی هم سیاه نیستند. كامران تفتی درارتباط با نخستین تجربه همكاری خود با مهرداد خوشبخت می‌گوید: تاكید اساسی كارگردان بر این بود كه نقش را زندگی كنیم. محسن جیرفتی شبیه خیلی از آدم‌هایی است كه اطراف خود می‌بینیم.شخصیتی كه به عقیده من می‌تواند ما به ازاهای بسیاری داشته باشد. محسن، جوانی است كه گاهی بشدت خودخواه و گاهی هم فرصت طلب می‌شود. خیلی جاها به دنبال بازكردن عقده‌های دست نیافتنی زندگیش است و در پی جبران كمبودهای زندگیش. تفتی محسن را بیشتر از این‌كه منفی بداند یك شخصیت خاكستری می‌شناسد و نمی‌شود او را به قومیت خاصی تعمیم داد. وی در ادامه می‌گوید: هنگام بازی در نقش‌هایم معمولا زیاد فكر می‌كنم. یك بازیگر خوب باید بتواند نقش را به جنس خود درآورد. یك نقش خوب برگرفته از شخصیت‌های تخیلی آدم‌ها از همه قاره‌هاست، چرا كه اگر قرار باشد بازیگری فقط به یك فكر خاص مختص باشد دیگر بازیگر نیست. آدم‌ها در برهه‌های مختلف از زندگیشان دچار تغییراتی می‌شوند كه گاهی خودشان هم از آن بی‌اطلاعند. محسن جیرفتی از آن نقش‌هایی است كه همه وجوه شخصیتی‌اش به مخاطب عرضه شده است.

مشابهت كارگردانی و آهنگسازی
ساخت موسیقی شهر دقیانوس به عهده آرمان موسی‌پور است. وی 15 سال است كه در سینما و تلویزیون فعالیت دارد. او در ارتباط با نوع موسیقی خاص این مجموعه می‌گوید: معمولا تصاویر المان‌های خاصی در ساخت موسیقی به من می‌دهند. شهر دقیانوس یك ویژگی متمایز داشت. این‌كه سریال دو بافت شهری و بدوی داشت كه ما را ملزم می‌كرد از دو سری خاص آلات موسیقی استفاده كنیم. خود ملیت شهر جیرفت، موسیقی خاص و متمایزی ندارد و ما هم از دو نوع موسیقی تلفیقی جنوبی و جنوب شرقی كشور استفاده كردیم. تا قسمت دهم این مجموعه، موسیقی غیرشهری ما جنوبی است و كم‌كم به عربی نزدیك می‌شود. این نوعی آهنگسازی تلفیقی میان موسیقی راك و محلی كشور خودمان به شمار می‌آید.
موسی‌پور در ادامه می‌گوید: آهنگسازی فیلم یك جور كارگردانی است و ما می‌توانیم یا با یك پیشفرض جلو برویم یا پیشروی ما همگام با تصاویر باشد. آهنگسازی شهر دقیانوس همگام با تصاویر پیش می‌رود. یك نوع موسیقی موقعیت كه خیلی از نوع شخصیت‌پردازی نیست؛ چرا كه نوع قصه اجازه نمی‌داد با نوع موسیقی به كار برده شده مانور شخصیتی داد. قرار بود برای تیتراژ پایانی مجموعه هم ترانه‌ای داشته باشیم كه به صلاحدید گروه این اتفاق نیفتاد.

تعامل رنگ و نور و تصویر
نام سیروس عبدلی را سال‌هاست در سمت مدیر تصویربرداری مجموعه‌های مختلف می‌بینیم. وی از سال 69 در تلویزیون فعالیت می‌كند و سریال‌هایی چون آتش و شبنم، سفر سبز، پرده عشق، ساعت شنی، حلقه سبز و مرگ تدریجی یك رویا در كارنامه او طی این سال‌ها به چشم می‌خورد. او در 3 تله‌فیلم دیگر با مهرداد خوشبخت همكاری داشته و به گفته خودش كاملا سلیقه این كارگردان را می‌شناسد. سیروس عبدلی معتقد است تصویربرداری سریال شهر دقیانوس تا حد زیادی از كارهای دیگر او متفاوت بوده است. وی می‌گوید: این سریال یك درگیری خانوادگی را در جنوب كشور روایت می‌كند و باید رنگ و نورگرم خاصی متناسب با این شهر سوخته گرفته می‌شد. این اتفاق زوایای خاصی را نیز می‌طلبید. سعی كردیم بیشتر از رنگ‌های گرم در این مجموعه استفاده كنیم و به نوعی تعامل سه‌جانبه رنگ، نور و تصویر داشته باشیم. یكی از تفاوت‌های اساسی شهر دقیانوس با دیگر مجموعه‌ها این بود كه مثل خیلی از سریال‌هایی كه امروزه ساخته می‌شوند در یك فضای آپارتمانی محدود نمی‌شد و بیننده همراه با این مجموعه پلان‌هایی را می‌بیند كه تاكنون ندیده است. در عین حال ما محدودیت‌های زیادی هم داشتیم. به هرحال جیرفت امكانات محدودی در اختیار ما می‌گذاشت و برای تهیه خیلی از تجهیزات حركتی و تصویری با محدودیت مواجه می‌شدیم. یكی از نكات مثبت كار در شهرستان بخصوص برای گروه تصویربرداری آب و هوای سالم آنجاست و تصاویر گرفته شده برخلاف تهران كه همیشه دود و غبار دارد بسیار سالم و پاك است. وی در خاتمه یادآور می‌شود یكی از ویژگی‌های خوب شهر دقیانوس این بود كه كارگردان سابقه طولانی در تدوین داشته و به قولی تصاویر را بخوبی پیوند داده است.به گفته سیروس عبدلی شهردقیانوس را می‌توان یك وسترن ایرانی دانست.

عموطاهر، نماینده مثبت‌اندیشی
هنوز خیلی از زمان پخش مجموعه نابرده رنج نمی‌گذرد و بیننده پروپاقرص تلویزیون، منوچهر نابرده‌رنج را با بازی سیاوش طهمورث به یاد دارد. طهمورث طی سال‌های حضور خود در عرصه بازیگری بیشتر از آنچه در نقش‌های مثبت ایفای نقش كند عهده‌دار نقش‌های منفی بوده و این دقیقا همان چیزی است كه این بازیگر پیشكسوت سینما و تلویزیون بشدت به آن واكنش نشان می‌دهد. سیاوش طهمورث معتقد است همه آدم‌های روی كره زمین خصوصیات مثبت و منفی را با هم دارند و از نظر او چیزی با عنوان نقش مثبت و منفی به معنای خاص وجود ندارد. وی می‌گوید: در یك كلیت، منفی و مثبت بودن شخصیت به مقطع تاریخی بستگی دارد. ممكن است در یك مقطع زمانی خاص یك نقش سیاه به نظر برسد، ولی همان برهه از زمان ودر جامعه‌ای دیگر همان نقش برخلاف این تصور ‌شود. باید به دیدگاه‌های جامعه خودمان نگاه كنیم و این وظیفه من بازیگر است كه با ایفای نقشم، آدم‌های ما به ازای آن نقش را در جامعه زنده كنم.
او درباره نقش عموطاهر می‌گوید: این شخصیت نماینده سلامت و روشنی است و به نوعی مثبت اندیشی شهر جیرفت توسط عموطاهر روایت می‌شود. وقتی عده‌ای كمر به چپاول شهر جیرفت بسته بودند آدم‌هایی مثل عموطاهر كم نبودند كه مردانه ایستادند و از میراث فرهنگی شهر و مملكت خود دفاع كردند.
در مجموعه شهر دقیانوس، سیاوش طهمورث و كامران تفتی با لهجه كرمانی صحبت می‌كنند. با این‌كه قرار نبوده تاكید ویژه‌ای روی لهجه بازیگران باشد، ولی در ارتباط با لهجه گویا چند مشاور در كار حضور داشتند تا روی گویش بازیگران كار شود.
داوود معدنی، یكی از سخت‌ترین سمت‌های مجموعه شهر دقیانوس را دارد. وی 13 سال است كه سمت مدیریت تولید را در مجموعه‌های تلویزیونی به عهده دارد.وی در ارتباط با روند تولید مجموعه می‌گوید: تولید اولیه این سریال به سال 87 باز می گردد.اولین صحنه‌هایی كه از این سریال به تصویر كشیده شد در جیرفت بود و پس از حدود یك سال كه در كار وقفه به وجود آمد، مجدد تصویربرداری آغاز شد. اواخر سال 89 بود كه صحنه‌های مربوط به تهران را گرفتیم و سرانجام اوایل سال 90 برای ضبط تصاویر خارج از كشور راهی دبی شدیم. معدنی می‌گوید: قصه سختی را برای این مجموعه انتخاب كرده و معتقد بودیم باید بیشتر از اینها به داستان میراث فرهنگی پرداخته شود. شهر دقیانوس مثل مضمون خیلی از سریال‌های دیگر داستان عشق و عاشقی نبود. هدف همه گروه برای ساخت شهر دقیانوس این بود كه به آدم‌های اطرافمان نشان دهیم داستان عتیقه و صحبت‌هایی كه همیشه از گوشه و كنار به آن اشاره می‌شود چیست و از كجا آمده است. شرایط كار در جیرفت چندان هم ساده نبود. تنها جایی كه برای اقامت گروه پرجمعیت ما وجود داشت مسافرخانه‌ای بود كه خیلی هم جای مناسبی نبود. تصویربرداری این مجموعه به دلیل لوكیشن‌های زیادش، بیش از زمان برنامه ریزی شده طول كشید و در چند مرحله با وقفه‌های طولانی ضبط شد. تهران، جیرفت، بندرعباس، كیش و دبی از مكان‌هایی بودند كه گروه آنجا حضور داشت.

نقشی متفاوت برای نگین
عاطفه نوری، بازیگری گزیده كار است و طی این سال‌ها نشان داده توانایی خاصی برای ایفای نقش‌هایی كه به عهده می‌گیرد، دارد. او كه برای نخستین بار در سریال دوران سركشی به كارگردانی كمال تبریزی ایفای نقش كرده بود هنوز هم خصلت سركشی و جسارت را در نقش‌هایش دارد.
وی در مجموعه شهر دقیانوس نقش یك كارشناس میراث فرهنگی را به نام نگین صمدی بازی می‌كند؛ نقشی كه خیلی جسارت نقش‌های سابقش را ندارد وبه قول خودش دستش را باز گذاشته تا بتواند متفاوت تر از همیشه حضور یابد.
نگین دختری است با اعتماد به نفس فراوان كه باستان شناسی خوانده و قصد دارد به ماجرای سرقت اشیای باستانی با دید خود نگاه كند، قرار گرفتن این شخصیت در مقابل محسن جیرفتی به‌گونه‌ای نیست كه داستان رنگی عاشقانه به خود می‌گیرد. داستان در قسمت‌هایی، فضایی معمایی و پیچیده دارد تا رمز و رازی را مطرح كند.

آدم‌های واقعی
 ندا میقانی، همسر افشین نخعی بازیگر در پروژه شهر دقیانوس در سمت طراح چهره‌پردازی حضور دارد. وی می‌گوید: یكی از نكات قابل تامل و مثبت سریال، انتخاب خوب و مناسب همه بازیگران بود و گروه چهره‌پردازی را خیلی مجبور نمی‌كرد با اجرای گریم خاص روی صورت بازیگر بخواهد نقش را به بازیگر تحمیل كند. خودم همیشه سعی دارم نوع گریمی كه برای بازیگر به كار می‌برم از جنس آدم‌ها و برگرفته از خود زندگی باشد.
ندا میقانی، وقفه‌ در روند تولید شهر دقیانوس را یكی از مشكلات اساسی كار می‌داند و می‌گوید: گاهی پیش می‌آمد كه از زمان تصویربرداری یك سكانس تا سكانس بعدی آن چند هفته‌ای می‌گذشت و این اتفاق برای چهره‌پردازی ریسك بزرگی است.
در این كار سعی كردیم همه چیز رئال باشد. خود من حدود 10 روز قبل از تصویربرداری كار در جیرفت بودم و طی این روزها با دقت هرچه تمام‌تر مردم شهر را زیر نظر داشتم.از آنجا كه 90 درصد نقش‌های این قصه برگرفته از آدم‌های واقعی بودند باید بشدت تلاش می‌كردم همه چیز واقعی به نظر برسد. اتفاق خوب دیگری كه در این مجموعه افتاد تفاوت نقش‌هایی بود كه باعث می‌شد بازیگرانی را كه سال‌ها با ایفای یك نقش خاص در ذهن مخاطب خود جا افتاده بودند با رویكردی متفاوت نشان دهد مثل نقش طاهر بابازی سیاوش طهمورث.به هرحال اتود‌های تست گریم زده شد و خوشبختانه همه چیز مساعد بود. فیلمی از آدم‌هایی كه قرار بود در داستان ما به تصویر كشیده شوند، وجود داشت و این اتفاق دست من را به عنوان طراح چهره پردازی می‌بست، چون این امكان را به من نمی‌داد كه بتوانم خیلی چهره پردازی‌های خاصی در كارم اعمال كنم. مثلا در داستان اصلی، نگین صمدی یك خانم دكتر باستان شناس است ولی از آنجا كه عاطفه نوری به لحاظ سن و سال خیلی گریم خاصی نمی‌خواست، در نهایت به صلاحدید كارگردان به یك دانشجوی باستان‌شناسی تبدیل شد.

جلوه‌های تصویری
عباس شوقی، طراحی جلوه‌های ویژه را در سریال شهر دقیانوس به عهده دارد. وی كه حدود 28 سال است در این سمت ویژه فعالیت می‌كند دیگر پس از گذشت این همه سال چهره‌ای شناخته شده در طراحی جلوه‌های ویژه است. وی در ارتباط با تاثیرگذاری و وجود جلوه‌های ویژه در مجموعه‌ها و فیلم‌های سینمایی معتقد است این رشته از فعالیت‌هایی است كه پس از انقلاب روز به روز پیشرفت قابل توجهی داشته است. به عقیده وی اگر در سال‌های اخیر بودجه لازم و كافی هم به آن اختصاص داده شود قطعا می‌تواند حرف اول را در صنعت سینما بزند. به گفته شوقی جلوه‌های ویژه ایجاد همه آن صحنه‌هایی است كه مخاطب در زندگی روزمره خود نمی‌بیند و همیشه وجود آن در مجموعه‌های تلویزیونی به جذابیت تصویری كار افزوده است.