گفت‌وگو با جمشید مشایخی به بهانه حضور مجددش در یك سریال

خاك شو پیش از آنكه خاك شوی
جمشید مشایخی از آن اسم هایی است كه در تاریخ تصویری ما نامش به ثبت رسیده است. بازی های ماندگار او در فیلم ها و سریال هایی مثل یک گزارش واقعی، نسکافه داغ داغ، یک بوس کوچولو، خانه‌ای روی آب، کاغذ بی خط، روز واقعه، دندان طلا، سرب، طلسم ،گل‌های داوودی، تفنگدار، کمال الملک، قیصر، گاو، خشت و آینه و سریال‌هایی چون هزاردستان و بیش از 100 عنوان دیگر فیلم و سریال و تئاتر می تواند یك ركورد به حساب بیاید. این اواخر در سینما او را در یك سكانس و در نقش مردی وطن دوست در فیلم جرم ساخته مسعود كیمیایی دیدیم و نقش دكتر فرمانده جنگی پس از سالها از كما در می آید در فیلم سیزده 59. حالا مدتی است جمعه شب ها در سریال ستایش او را می بینیم. در نقش پدربزرگ ستایش. باز هم حضور او در سكانس ها وزن آنها را سنگین می‌کند. با جمشید مشایخی به بهانه سریال ستایش به گپی كوتاه نشستیم اما حرف به راه‌های دیگری نیز رفت.

بگذارید از ستایش شروع كنیم و اینكه پس از مدتها مخاطبان تلویزیون شاهد حضورتان در یك سریال هستند. چگونه در جریان ساخت این پروژه قرار گرفتید؟
خانم دین محمد كه برنامه ریز سریال است و مثل دخترم می ماند به خانمم تلفن كرده بود و گفته بود سریالی به این نام دارد ساخته می شود كه دوست دارند یكی از نقش هایش را من بازی كنم. سناریو را خواندم و از آن خوشم آمد و با كارگردان كه صحبت كردم مورد قبول واقع شد.

ولی بیشتر منتقدها از فیلمنامه سریال، انتقاد می‌كنند. شما چه چیز سناریو را دوست داشتید؟
برایم جدید بود و تازگی داشت. یكی از نكته هایی كه دوست داشتم این بود كه بر خلاف اكثر فیلم ها كه آنتیگونیست و پروتاگونیست دارد این سریال به این معنا شخصیت منفی و مثبت ندارد. یعنی شما می بینید یك اتفاقی می افتد كه آن كس كه باعثش می شد قصد آن را نداشته اما كار او باعث كدورت و دشمنی می شود. این مسئله در زندگی روزمره همه ما هست. این خیلی خوب است كه این سریال می تواند درباره چنین مسئله مهمی حرف بزند.

ببینید به هر تقدیر وظیفه هنرمند و نویسنده و كارگردان و... در سینما این است كه تحت تاثیر وقایعی كه اتفاق می افتد قرار نگیرد و سعی كند واقعیت را بشناسد. چون تا آن را نشناسد نمی تواند مردم را به حقیقت برساند. وقتی واقعیت را شناخت می تواند اثری به تصویر بكشد كه تاثیر گذار باشد.

چقدر این نگاهی كه می گویید را در كارهای این روزها می بینید؟
خب بعضی وقتها ممیزی خیلی شدید است و هنرمند نمی تواند به كمال واقعیت را بگوید اما باید بدانیم هنرمند خائن به مملكت خودش نیست و عاشق وطنش است و دلش می خواهد مردمش پیشرفت كنند.

چرا این روزها كم كار شده اید؟
خب خیلی نقش ها هست كه پیشنهاد می شود و من دوست ندارم . با ستایش این ارتباط برقرار شد. هم سناریو را دوست داشتم و هم گروه و فضای كار را. به هر حال 50 روز در طالقان سر كار بودیم و مهم بود فضای كار چگونه است. خانم خیراندیش كه از بانوان خوب هنرمند ماست. نرگس محمدی هم كه از همان اول برایم مثل نوه واقعی ام بود. كارگردان كار هم بسیار فهیم و با اخلاق بود. همه اینها تاثیر دارد.

ویژگی های سعید سلطانی در كار چیست؟ به هر حال شما با كارگردانان زیادی كار كرده اید.
مهمترین ویژگی اش این است كه هم به كارش وارد است و هم از كیفیت صحنه ها نمی گذرد. رابطه اش با همه عوامل هم رابطه انسانی است.

شما هم كه كلا با همه خوب و مهربان هستید و خصوصا با جوان ها.
برایم پیر و جوان ندارد. هر كسی اخلاقش خوب باشد دوستش دارم. گاه بوده به همین دلیل با كسی كه هم سن من بوده میانه ای نداشته ام. در ضمن معتقدم جوان ها در همه چیز و از جمله اخلاق باید جلوتر از ما حركت كنند وگرنه بدا به حال ما. چون در آن صورت تكامل معنا ندارد.

شما همیشه از اخلاق می گویید. این ویژگی های اخلاقی چیست؟
سعدی می فرماید: خاك شو پیش از آنكه خاك شوی. این هیچ بودن شرط اول است. در عین حال به درست یا غلط این جا افتاده در جامعه كه اخلاق بازیگرانمان الگو قرار می گیرد.

چرا به درست یا غلط؟
ببینید هم فوتبالیستها و هم هنرمندها امروزه خیلی الگو قرار می گیرند

در حالی كه به نظر من یك كارگر، یك دانش آموز، یك معلم و... می تواند الگو باشند اما چون این دو گروه بیشتر دیده می شوند بیشتر با جامعه ارتباط می گیرند. خیلی موقع ها هم این دو گروه فكر نمی كنند حالا كه الگو شده‌اند پس رفتارشان را كنترل كنند. ما پا در عرصه ای گذاشته ایم كه حكیم فردوسی،حافظ و سعدی و مولانا در آن به چنان جایگاهی رسیدند. ما نمی‌توانیم به آن جایگاه برسیم اما نباید آن را هم آلوده كنیم.

این روزها با هر كسی صحبتی كردم یادی هم از سریال هزاردستان شده است. فكر می كنید . این روزها چه ذهنیتی از آن دارید؟
سال 58 بود و من خوب خاطرم هست كه مرحوم حاتمی آمد و /گفت: جمشید جان همه چیز تغییر كرده است و ما نمی توانیم روی مبلغ قرار داد صحبتی بكنیم و باید كار دلی بكنیم و واقعا هم همه در آن سریال كار دل كردند. بعد هم نوشته حاتمی بی نظیر بود و من همان زمان در مصاحبه ای گفتم حاتمی سعدی سینمای ایران است كه خیلی ها خوششان نیامد اما حالا به این حرف رسیده اند. او عاشق كارش بود و من این را از هزار دستان یادم است. مرحوم حاتمی را. آن كار واقعا حاصل یك تلاش گروهی بود. آنجا منی وجود نداشت.

شما با این سابقه پرو پیمان ناراحت نمی شوید وقتی در یك فیلم مثل خانه ای روی آب یا جرم در حد یك سكانس بازی می كنید؟
راستش این را دارم اولین بار به شما می گویم من وقتی این دو كار را بازی كردم فكر می كردم منتقدین ما درباره اش می نویسند. مثلا مشایخی آن سكانس را خوب بازی كرد یا نه. اما منتقدین ما فقط نقش اول و دوم را می‌بینند. این مرا دلسرد كرده تا به خودم بگویم این فایده ندارد و دیگر این كارها را قبول نمی كنم. نه اینكه من بازیگر 77 ساله منتظر هورا كشیدن منتقدان باشم بلكه می بینم هیچ كس به جزئیات توجه نمی كند و این برای جوان ها هم بد است.

آن سالهای دورتر برخورد منتقدان چگونه بود؟ آنها چنین نقش هایی را می دیدند؟
یادم است كه من اولین كار سینمایی ام را سال 43 با ابراهیم گلستان در خشت و آیینه انجام دادم من و فنی زاده در 8 دقیقه بازی داشتیم. بعد گلستان فیلم را برد فرانسه و آنجا از بازی كوتاه من و فنی زاده و اكبر مشكین در فیلم تعریف شده بود یا بعد از فیلم گاو من سر صحنه یك فیلمی بودم كه بر اساس داستان مولوی بود. یك گروه كانادایی آمده بودند پشت صحنه. یادم است مترجمشان آمد و گفت می خواهند مرا ببینند و گفت مرا در فیلم گاو دیده اند. گفتم اشتباه شده چون نقش های اصلی كسان دیگری هستند ولی اصرار داشتند خود تو را می خواهند ببینند. بعد هم اشاره كردند به یك نگاهی كه من روی تپه به مش حسن كرده بودم. می گفتند بهترین بازی بوده است. اینها در دل من مانده بود. مهم نقش بلند و كوتاه نیست. مهم این است كه چطور دیده می شود.

شما در چند فیلم با مسعود كیمیایی كار كرده اید و مهمتر از همه در فیلم قیصر كه همه فیلم های كیمیایی را انگار یكجور با آن مقایسه می‌كنند. به نظرتان كیمیایی امروز با آن روز چقدر فرق كرده است؟
به هر تقدیر سالها گذشته و ایشان هم تجربیات زیادی اندوخته اند و هم سن و هم آگاهی بالاتر رفته است. اما خب عده ای آن فیلمهای قدیمی كیمیایی را بیشتر دوست دارند همچنان. من همیشه برای او احترام قائل بودم و از كار كردن با او خوشحالم.یادم هست من سر آن كار تازه از تئاتر رفته بودم سینما و عادت داشتم متن را حفظ كنم اما كیمیایی هم همه را مجبور كرد متن را حفظ كنند.