پشت صحنه مجموعه «سرگشته»

 زمانی كه در شهرك غزالی قدم می‌زنی، گویی تاریخ ایران برایت زنده می‌شود، جایی كه از سوی مرحوم علی حاتمی ایجاد شد تا اثر به یادماندنی خود «هزاردستان» را خلق كند و اینك مكان دیگری در احمد‌آباد مستوفی از سوی داوود میرباقری ساخته شده كه وقتی در آن قدم می‌زنی، گویی تاریخ اسلام پیش چشمانت مرور می‌شود.
 
پیش از این برای تهیه گزارش از پشت صحنه مجموعه مختارنامه به این فضای تاریخی آمده بودم و اینك در یكی از روز‌های داغ تابستان برای بازدید از به تصویر كشیدن برهه‌ای دیگر از تاریخ صدر اسلام به این مكان آمده‌ام.

وارد فضای تاریخی می‌شوم، سال 37 هجری قمری است و شخصی به نام عبیدالله‌ابن حر جوفی موضوع اصلی قصه سیدجلال‌الدین دری است؛ برگی از تاریخ صدر اسلام كه تاكنون به تصویر كشیده نشده است.

قصه مردی كه از زمان حضرت علی(ع) حضور داشته و در جنگ صفین مقابل او به جنگ می‌پردازد و در واقعه كربلا نیز امام حسین را تنها می‌گذارد و به دعوت او جواب رد  می‌دهد.
زمانی كه این نوشتار را می‌خوانید، قطعا از گرمای تابستانی خبری نیست و این پروژه به تهیه‌كنندگی سیدافضل میرلوحی و كارگردانی محمدحسین حقیقی مراحل فنی را طی می‌كند تا برای پخش در ایام محرم آماده شود.
قبل از هر چیز به سراغ میرلوحی طراح، محقق و تهیه‌كننده مجموعه تلویزیونی «سرگشته» می‌روم تا  در جریان روند تولید این پروژه قرار بگیرم و اطلاعاتم را درباره شخصیتی كه در این مجموعه به آن پرداخته می‌شود، كامل كنم.
وی كه از جریان تولید و سرعت كار راضی به نظر می‌رسد، می‌گوید: سال 1388 طرحی درباره زندگی عبیدالله ابن حرجوفی به ذهنم رسید.
از دلایل جاذب بودن این شخصیت و پرداختن به زندگی او ـ‌‌ كه جرقه ساخت این مجموعه را در ذهنم ایجاد كردـ این بود كه از سال 37 هجری و در زمان حضرت علی(ع) حضور داشته و از طرفداران عثمان بوده كه در جنگ صفین با آقا جنگید و پس از جنگ گرفتاری‌ای برایش پیش آمد كه به خود آقا متوسل شد.
جوفی كسی بود كه امام حسین(ع) شخصا به دیدارش می‌رود و او به دعوت امام جواب رد می‌دهد كه البته بعدها پشیمان می‌شود.
وی با اشاره به این كه 6 ماه تحقیق درباره این شخصیت در دل تاریخ صورت گرفته است، می‌گوید: تلاش كردیم زوایای زندگی‌اش را كامل باز كنیم یعنی از سال 37 هجری تا سالی كه كشته شد كه حدود 68 هجری می‌شود. دوران حیاتش به بعد از زمان قیام مختار می‌رسد، ولی ما در این مجموعه تا زمان حدود 61 هجری، دعوت امام حسین(ع) از جوفی و بازتاب‌های این جواب بسنده كرده‌ایم.
میرلوحی ادامه می‌دهد: این تحقیقات برای نگارش فیلمنامه در اختیار آقای سیدجلال‌الدین دری قرار گرفت و سپس به طرح و برنامه ارجاع شد كه به عنوان اولین كار نمایشی شبكه قرآن و معارف سیما با طبقه كیفی «الف» تصویب شد.
او با توضیح این كه قرار بود، مجموعه برای محرم سال گذشته آماده شود، ابراز امیدواری كرد تا ان‌شاءالله با تلاش همكارانش «سرگشته» در 10 قسمت 45 دقیقه‌ای برای محرم امسال آماده پخش شود.
تهیه‌كننده سرگشته درباره آغاز كار تولید گفت: پیش‌تولید كار از فروردین ماه شروع و از خرداد ماه كلید كار زده شد. همكارانم خوب كاركردند و تیم توانایی دور هم جمع شدند. بازیگران خوبی در كار حضور دارند.

خانم گلچهره سجادیه را بعد از 20 و اندی سال آوردیم و ایشان هم از متن خوشش آمد و هم با ما كنار آمد. در كنار ایشان بازیگران خوب سینما و تئاتر مانند آقایان علی دهكردی، امیر دژاكام، زهیر یاری، مصطفی عبداللهی، فرداد صفاخو، محرم زینال‌زاده، احمد علامه دهر، علی جاویدفر، شهراد وثوقی، احمد نمازی و خانم‌ها سولماز حصاری، بهناز جعفری، بهار ارجمند، آزیتا تركاشوند و الهام فریدی با گروه ما همكاری دارند. سعی كردیم از بازیگرانی استفاده كنیم كه در آثار تاریخی بازی نكرده‌اند یا كمتر در چنین آثاری حضور داشته‌اند.
میرلوحی ادامه می‌دهد: به لحاظ تیم تولید، حسن كریمی یكی از بهترین مدیران تصویربرداری است كه مسوولیت تصویر را دارد. همین طور طراح گریممان امیر اسكندری و عباس كبیری مدیر تولید آثار بزرگ و فاخری بودند كه در این پروژه ما را یاری می‌كنند.

حسین بشاش صدابرداری كار را بر عهده دارد و مهران یوسف‌زاده هم طراحی صحنه و لباس را انجام داده‌ است. همه این دوستان و همكاران دست به دست هم دادند تا در كنار محمدحسین حقیقی به عنوان كارگردان، اثری فاخر به یادگار بگذارند.
به محض ورود به احمدآباد مستوفی و آغاز سفری تاریخی به سال‌های 37 هجری قمری با شلوغی بازار كوفه روبه‌رو می‌شوم و در میان این جماعت، عبیدالله ـ با بازی زهیر یاری ـ دیده می‌شود كه با دوستش مالك ـ با بازی مصطفی عبدالهی ـ موضوعی را در میان می‌گذارد. روز عروسی او با نوال است كه سولماز حصاری نقش آن را ایفا می‌كند.
ریل شاریو وسط بازارچه گذاشته شده و گروه تصویر، دوربین را روی شاریو می‌گذارند تا حسن كریمی، دیالوگ‌های دو نفره عبید با مالك را با حركتی نرم در قاب دوربین به ثبت برساند.
در حركت دو شخصیت عبیدالله و مالك صحبت بر سر مشكلی است كه از سوی عبید مطرح می‌شود و مالك او را راهنمایی می‌كند. در این سكانس از پلان‌های خرد تك‌شات و دوشات نیز استفاده می‌شود كه حكایت از تنوع تصویری در دكوپاژ كارگردان دارد.

حقیقی كه صبور و خونسرد به نظر می‌آید، در آرامشی خاص كه به گروهش نیز منتقل می‌كند، با دقت و وسواس كار را پیش می‌برد.
زهیر یاری كه آستانه سختی بازی در آثار تاریخی و جنگی را قابل قیاس با كارهای دیگر نمی‌داند، در نقش جوفی ظاهر شده است. او معترف است، تحمل حضورش در این گونه آثار كم شده و امیدوار است فضاهای دیگری را تجربه كند.
وی كاراكتر جوفی را با حالات متغیری آنالیز كرده، او را در برخی موارد فردی با عاطفه می‌داند، در حین این كه در جایی دیگر بسیار خشن و پرخاشگر است. او را در جایی خودشیفته می‌بیند و استنباط شخصی‌اش این است كه جوفی آدم بزرگ‌زاده‌ای است و بزرگ منشی‌ای در وجودش دیده می‌شود.

از یك سو جسارت در او مشهود است ولی در برخی حالاتش می‌بینیم كه چقدر از ترس قالب تهی می‌كند و در واقع با این شرایط، بازی در قالب شخصیتی كه پایدار نیست، خیلی دشوار است.
یاری با اشاره به این كه تلاش می‌كند، حالات متغیر این شخصیت را بخوبی نشان دهد، می‌گوید: جوفی شاعر است و از طرف دیگر جنگجو نشان می‌دهد، رفتار این شخصیت غیرقابل پیش‌بینی است.
بازیگر نقش بنیامین در سریال حضرت یوسف، بازیگری در آثار تاریخی را مستلزم خصایص مختلف می‌داند كه از اهم آنها به آشنا بودن هنرمند با فضای كلاسیك اشاره می‌كند.

وی درباره چگونگی نزدیك شدنش به نقش می‌گوید: اطلاعات محدودی درباره این شخصیت داشتم شاخص‌ترین فراز زندگی او رویارویی وی با حضرت علی و دادن جواب رد به دعوت امام حسین(ع) است. برای تكمیل اطلاعاتم ابتدا به متن فیلمنامه مراجعه كردم و سپس با توضیحات تهیه‌كننده و كارگردان اطلاعاتم را كامل كردم.
وی در خصوص ایفای نقش اول در آثار معتقد است، مسلما كسی كه حضور پررنگ‌تری دارد امكان دیده شدن بیشتری دارد اما دلیل بر تاثیرگذاری نیست، چراكه ممكن است لحظات دیدنی و خاصی نداشته باشد و حتی گاهی طولانی بودن نقش باعث خستگی و كسالت مخاطب ‌شود. از طرفی ممكن است نقش كوتاه به دلیل این كه در لحظه خاصی رویداد مهمی را به تصویر می‌كشد، تاثیرگذارتر باشد.
امیر دژاكام كه در نقش عكرمه در مجموعه سرگشته ایفای نقش می‌كند، برای اولین بار در كارنامه بازیگری‌اش نقش منفی را تجربه می‌كند. او در این مجموعه شخصیت عكرمه را از جوانی تا پیری بازی می‌كند و شخصیتی است كه تمام زندگی‌اش را برای تصاحب زنی به نام نوال خرج می‌كند.

او به هر حیله‌ دست می‌زند تا به هدفش برسد و زمانی كه عبید به جنگ می‌رود و خبر كشته شدنش می‌آید، عكرمه شرایط را مناسب می‌بیند تا به خواستگاری نوال برود.
دژاكام به عنوان نویسنده و كارگردان و بازیگر تئاتر از سال 81 كار تصویر را در كنار همایون شهنواز شروع كرده است. او كه سالیان سال كارگردانی كرده، كاركردن با كارگردانان دیگر را سخت می‌داند و معتقد است: این دو مقوله، دنیای متفاوتی دارند و باید بپذیرم، زمانی كه بازیگری می‌كنم فقط به همین مقوله فكر كنم. اوایل این دو دنیا را با هم اشتباه می‌گرفتم یعنی حین بازی روی سن با همبازی‌های خودم كارگردانی می‌كردم كه بارها به من تذكر داده شد كه من در اینجا بازیگر هستم نه كارگردان و من عذرخواهی می‌كردم. به هر حال ذهن من عادت به كارگردانی و آنالیز نقش و هدایت كردن داشت و در این 10 سالی كه وارد سینما شده‌ام، یاد گرفته‌ام باید به كارگردانم اعتماد كنم و به جای این‌كه حرف بزنم و نظر بدهم، می‌گویم اجازه می‌دهید یك اجرای دیگر داشته باشم.
وی با اشاره به حضور گلچهره سجادیه در این پروژه، او را بازیگری پرقدرت و پرانرژی معرفی می‌كند و افتخار خود را همبازی بودن با این بازیگر می‌داند و این‌كه پیش از این در یكی از نمایشنامه‌هایی كه كارگردانی كرده، این بازیگر در آن ایفای نقش كرده است.
این بازیگر ایفای نقش‌های تاریخی را سخت‌تر می‌داند و معتقد است: واكنش بازیگر هراندازه رئال‌تر و معمولی‌تر باشد باورپذیرتر است. ما به دلیل فاصله تاریخی باید تخیلی داشته باشیم نسبت به آن شرایط تاریخی و رفتار آدم‌ها و بعد متناسب با شرایط پروداكشن و تولید، لباس و گریم و... به كمك می‌آید.
دژاكام درباره ضرورت پرداختن به تاریخ در آثار سینمایی و تلویزیونی می‌گوید: بدیهی است كه ضرورت دارد، به این دلیل كه اگر ما پس از مرگ می‌توانستیم زنده شویم با تجربیاتی كه از گذشته داریم، می‌توانستیم زندگی موفق‌تری داشته باشیم. چون این امكان وجود ندارد، ما باید از تجربیات دیگران استفاده كنیم. تجربیات دیگران را می‌توان هم در زندگی معاصر و هم در تاریخ جستجو كرد.
وی ادامه می‌دهد: تاریخ به ما كمك می‌كند بن‌ها و ریشه‌ها، سرمنشأ حوادث و چگونگی رقم خوردن روزگار امروزمان را پیدا و دقت بكنیم كه راه اشتباه گذشته را تكرار نكنیم.تاریخ خیلی كمك‌كننده است و باعث شناخت یك ملت می‌شود تا پیشینه‌های فرهنگی خود را بشناسد.
عوامل دیگری كه در این پروژه، میرلوحی را یاری داده‌اند، عبارتند از: ناظر محتوایی: دكتر محمدحسین رجبی دوانی، دستیار اول كارگردان: فرشاد اسدالله‌پور، دستیار دوم كارگردان: حمیدرضا بیدگل و بهنام جعفری، منشی صحنه: ندا قائدی مقامی، عكاس: مژده لباسچی، مدیرتولید: عباس كبیری، مدیر برنامه‌ریزی: امیر سلیم‌خانی، دستیار برنامه‌ریز: امید رحمتی، مدیر تداركات: بهرام هنرمند، تدوین: بهرام دهقان، موسیقی: امیر بكان، خواننده: علیرضا قربانی و جلوه‌های ویژه بصری: داوود بیدل.