دغدغه‌های یك زن در فراز و فرود زندگی

گزارشی از روند تولید «تا ثریا» از زبان عوامل برنامه
وقتی آنونس‌های تبلیغاتی مجموعه «تا ثریا» از شبکه اول سیما روی آنتن رفت، خیلی‌ها منتظر بودند ببینند کارگردان موفق سال‌های اخیر این‌‌بار چقدر دست پر به تلویزیون آمده است. مجموعه 32 قسمتی تا ثریا به کارگردانی سیروس مقدم از دوشنبه 21 آذر به صورت پخش هر شبی روی آنتن رفته است. پس از سریال کمدی پایتخت، این‌بار مقدم به سراغ یک موضوع اجتماعی رفته که قرار است روایتگر دغدغه‌های روزمره یک زن باشد. مقدم که پیش از این هم در مجموعه‌هایش موضوع و مشکلات زنان جامعه را نشان داده بود، این‌بار ثریا را بهانه كرده است تا از نگاهی دیگر این موضوع اجتماعی را به تصویر بکشد.
سیروس مقدم با فیلمنامه‌ای از سعید فرهادی و استفاده از گروه جدید بازیگران، تا ثریا را جلوی دوربین برده است.
در این مجموعه بازیگرانی چون آزیتا حاجیان، همایون ارشادی، مهران احمدی، هومن سیدی، لیندا کیانی، الناز حبیبی، حسین مهری، میرطاهر مظلومی، پوراندخت مهیمن، مریم بوبانی و مجید سعیدی ایفای نقش می‌کنند.

خانواده از منظری دیگر
همایون ارشادی در مجموعه تا ثریا نقش سرهنگ بازنشسته‌ای را بازی می‌کند که ثریا ـ با بازی آزیتا حاجیان ـ در بخشی از داستان مراقبت از وی را به عهده می‌گیرد. وی که طی سال‌های اخیر خیلی در قاب شیشه‌ای تلویزیون دیده نشده درباره حضور کمرنگ خود می‌گوید: آخرین حضورم در تلویزیون در مجموعه شمس‌العماره بود. پیش از این هم در تله‌فیلمی به نام هما تجربه همکاری با سیروس مقدم را داشتم.
ارشادی در پاسخ به این سوال كه گویا قرار بوده این مجموعه در ماه رمضان سال آینده به نمایش درآید، می‌گوید: به نظر من تمام کارهای سیروس مقدم به نوعی مناسبتی هستند، چراکه همیشه مسائل روز اجتماعی و پیام‌های انسانی دارند. یکی از مواردی که در این مجموعه بسیار بارز است، مذهب است كه از ایام محرم نیز به دور نیست.
ارشادی، پیام‌رسانی اصلی تا ثریا را نگاه به خانواده و مشکلات مربوط به آن می‌داند. وی در ادامه می‌گوید: تا ثریا نگاه خوبی به مسائل واقعی جامعه دارد بخصوص مواضع واقعی که در بطن خانواده‌ها به چشم می‌خورد.

پیچیدگی كار در عین سادگی
فرشاد گل‌سفیدی، مدیر تصویربرداری این مجموعه است. وی که پس از حدود یک ماه از شروع تصویربرداری به جمع این گروه پیوسته است، می‌گوید: ابتدا امیر معقولی، تصویربردار این مجموعه بود که به دلایل شخصی از ادامه کار انصراف داد و پس از حدود یک ماه من این سمت را به عهده گرفتم. از همان ابتدا با دقت هر چه تمام سكانس‌های تصویربرداری شده را نگاه و تلاش كردم كه با حضور من دودستگی در كار اتفاق نیفتد.
گل‌سفیدی، تا ثریا را اولین تجربه كاری خود با سیروس مقدم می‌داند. وی معتقد است او به لحاظ روند كاری سبك و خط‌مشی مشخصی دارد و سعی می‌كند همه چیز را راحت و ساده برگزار كند. شاید خصیصه اصلی مقدم سادگی نگاه ایشان باشد. من پیش از تصویربرداری، ابتدا با دقت فیلمنامه را مطالعه می‌كنم و می‌كوشم درك درستی از فیلمنامه داشته باشم، چون معتقدم به همان اندازه كه متن یك اثر مهم است به همان اندازه هم تصاویر باید گویای مفهوم فیلمنامه باشند.
مجموعه‌هایی كه سیروس مقدم كارگردانی می‌كند معمولا به صورت دوربین روی دست است. گل‌سفیدی در این ارتباط می‌گوید: این اتفاق موجب می‌شود بیننده همذات‌پنداری بیشتری با تصاویر داشته باشد و ارتباط بهتری برقرار ‌كند. البته باید خیلی دقت كرد تا مخاطب خسته نشود. داستان تا ثریا این‌گونه ایجاب می‌كرد كه فرمت تصویربرداری كار دوربین روی دست باشد. البته خود من سعی كردم در جاهایی كه قرار است كار تنش كمتری داشته باشد یا دیالوگ‌های گفت‌وگویی وجود دارد از نماهای حركتی كاسته شود.
این تصویربردار در ادامه می‌گوید: سعی می‌كنم سكانس را بخوبی حس كنم. نماهایی را كه قرار است به تصویر بكشم از قبل مرور می‌كنم و با این هدف كار را پیش می‌برم كه مخاطب از زاویه و دید لنز من بازی مخاطب را احساس كند. وی درباره نورپردازی كار هم این‌گونه توضیح می‌دهد: عموما از منابع نور طبیعی و حاضر در صحنه مثل پنجره یا حتی آباژور استفاده می‌كنم. این منابع نوری موجود در دل خود، كار را تقویت می‌كنند. تا ثریا یك كار اجتماعی و رئال است و نباید از نورهای قوی و زننده كه چشم مخاطب را می‌زند، استفاده كنیم.
وی با وجود سابقه طولانی در تصویربرداری یادآور می‌شود كه كار كنار سیروس مقدم برای او مانند یك كلاس دانشگاهی بوده است.

پرهیز از شعارزدگی
سعید فرهادی، نویسنده فیلمنامه تا ثریاست. وی می‌گوید: موضوع اصلی در این سریال پرداختن به نزول و رباست. وی درباره این‌كه چرا خواسته این موضوع را در تا ثریا به تصویر بكشد، می‌گوید: این مساله از مدت‌ها پیش ذهنم را به خود مشغول كرده بود. فكر می‌كردم بالاخره باید در جایی مطرح شود، ولی نباید خیلی واضح و گل‌درشت به آن پرداخت كه شعاری به نظر برسد. دلم می‌خواست خیلی با احتیاط به آن وارد شوم و به مخاطب بفهمانم خود ربا و نزول چه تبعاتی می‌تواند داشته باشد، بخصوص خیلی‌ها نمی‌دانند كاری كه در حال انجامش هستند، همان نزول است. از طرف دیگر فكر كردم تا به حال مجموعه‌ای ساخته نشده كه یك زن به عنوان سرپرست خانواده و قهرمان اصلی قصه را پیش ببرد و قطعا نگاه ما به یك زن با همه مشكلات و مصائبی كه پیش‌رو دارد می‌تواند برای مخاطب جالب بوده و تازگی داشته باشد.
فرهادی در ادامه می‌گوید: بشدت تلاش كردم با پرداختن به چنین مسائلی از كلیشه بودن و شعاری شدن بپرهیزم، چرا كه وقتی با یك نگاه اجتماعی پیش می‌رویم و قرار است آینه تمام و كمال مسائل روز اجتماعی باشیم باید بشدت مواظب باشیم پرداخت ساده‌انگارانه و سطحی‌نگر ما، مخاطب را پس نزند و این دقیقا همان معضلی است كه در بیشتر كارهای تلویزیونی سال‌های اخیر با آن روبه‌رو هستیم.
تلاش من این بود فیلمنامه‌ای را به نگارش درآورم كه پتانسیل بالایی داشته باشد و بدون ورود به ورطه شعارزدگی پیام خودش را منتقل كند. فرهادی در دیگر توضیحاتش اشاره می‌كند: برخلاف خیلی از سریال‌ها كه كنار قصه اصلی، چند قصه فرعی را هم روایت می‌كنند در «تا ثریا» قرار نیست چنین اتفاقی بیفتد، چون خود قصه آنقدر پركشش است كه دیگر لازم نبود قصه‌های دیگر هم كنار آن روایت شوند. شخصیت‌هایی كه در این قصه طراحی شده‌اند برای همه ما شناخته شده هستند و مخاطب به نوعی آنها را از خودش می‌داند. به همین دلیل از بودن و همراهی با كاراكترهای داستان، احساس خستگی نمی‌كند. خیلی از نویسنده‌ها وقتی مشغول نوشتن كاری هستند از قبل تصویرسازی خاصی برای این‌كه چه كسی قرار است آن نقش را بازی كند، دارند ولی سعی من در همه كارهایی كه تا امروز انجام داده‌ام این بوده كه چنین اتفاقی نیفتد و هیچ‌گاه براساس خصوصیت شخصی یك بازیگر نقشی را ننوشته‌ام.

پرهیز از خودنمایی
مهران احمدی، نقش رضا را در تا ثریا به عهده دارد؛ پسر سرهنگ بازنشسته‌ای كه به خاطر اطمینانی كه ثریا به او دارد، بخشی از پولش را به او می‌دهد تا به واسطه سود آن كمك خرج خود و خانواده‌اش باشد. مهران احمدی پس از غیبت چندساله به تلویزیون برگشته است. خودش در این باره می‌گوید: نقش‌هایی را كه طی سال‌های اخیر در تلویزیون بازی كرده بودم، دوست نداشتم و تن دادن به ایفای هر نقشی برایم جذابیت نداشت. بازیگری برای من فقط صرف درآمدزایی و پول درآوردن نبوده و نیست. این شد كه پس از حضور در یكی دو نقش خوب سینمایی سعی كردم در انتخاب‌هایم دقت بیشتری كنم و این شد كه كمتر دیده شدم.
مهران احمدی، تا ثریا را مهم‌ترین حضور خود طی سال‌های اخیر در تلویزیون می‌داند و این اتفاق را به فال نیك می‌گیرد. وی می‌گوید: آدم‌های این سریال همه شبیه زندگی هستند. كافی است كمی بازتر و دقیق‌تر نگاه كنیم، آن موقع است كه امثال رضا، ثریا و خیلی‌های دیگر را اطراف خودمان می‌بینیم. به نظر من این هنر یك كارگردان است كه همه چیز را از نوع واقعی آن به مخاطب عرضه كند. همین هم بوده كه سازندگانی مثل سیروس مقدم تا اینجا توانسته‌اند از جمله افراد موفق در عرصه سریال‌سازی باشند. نگاه مقدم به این عرصه، صادق است و برای همین همیشه مجموعه‌هایی را ساخته كه بالاترین درصد مخاطب را داشته است.
وی می‌افزاید: هیچ كدام از شخصیت‌ها به صورت مطلق و صرف مثبت و منفی نیستند و از زمان متن و نگارش قصه همه آدم‌ها خاكستری طراحی شده‌اند و این یكی دیگر از دلایل موفقیت تا ثریاست. رضا هم از این خصوصیت مستثنا نیست. حتی خیلی جاها بیننده حق را به او می‌دهد و همین باعث شده تمام سكانس‌های این مجموعه به نظر جذاب بیایند. در ضمن قصه به گونه‌ای طراحی شده كه خیلی جاها افت و خیزهای زیادی دارد و به هیچ عنوان نمی‌شود از قبل پیش‌بینی كرد در قسمت بعدی چه اتفاقی قرار است بیفتد. وی در خاتمه یادآور می‌شود در تمام سال‌های حضور خود، به هیچ عنوان سعی نكرده با ایفای نقشی كه به وی محول می‌شده خودنمایی كند. او می‌گوید: از نقش‌های آرتیستی كه بار نمایشی با خود به همراه دارند خیلی خوشم نمی‌آید، چراكه همیشه دوست داشتم ازجنس مردم و از جنس زندگی باشم. مخاطبی هم كه مرا می‌شناسد به خوبی به این نكته پی برده كه هیچ‌گاه قصد نداشته‌ام غلو شده و نمایشی ظاهر شوم و همیشه از این موضوع گریزان بوده‌ام.

الناز خیلی از من دور بود
الناز حبیبی، بازیگر جوانی است كه در این مجموعه نقش الناز، دختر كوچك ثریا را بازی می‌كند. او كه در ماه رمضان امسال در مجموعه پنج كیلومتر تا بهشت و سی‌امین روز حضور داشته اینك الناز را با همان شور هیجانی كه در شخصیت خودش مستتر است، ایفا می‌كند. الناز حبیبی، دانش‌آموخته رشته فیلمسازی و تدوین است و پس از حضور در مجموعه روزگار قریب اینك حدود 9 سال است كه در مجموعه‌های مختلف ایفای نقش می‌كند. وقتی از او می‌پرسم الناز تا ثریا تا چه اندازه به شخصیت خودش نزدیك بوده در پاسخ می‌گوید: جاهایی الناز را به خودم نزدیك می‌دیدم، ولی خیلی جاها هم از او دور بودم و خیلی سعی می‌كردم خودم را به آن نزدیك كنم. این اتفاق غیر از جذابیت‌هایی كه در اختیار بازیگر می‌گذارد تا بتواند توانایی‌های خودش را محك بزند، سختی‌هایی هم دارد. یكی این كه در عبور دادن نقش از فیلتر وجودی بازیگر باید دقت كرد تا خیلی از خصوصیات خود بازیگر به نقش تحمیل نشود و از طرفی تعریف آن كاراكتر زیر سوال نرود.
بازیگر نقش الناز می‌گوید: شرایط فرهنگی و خانوادگی الناز از من خیلی دور بود. حتی خیلی جاها به آقای مقدم می‌گفتم نظرات و حرف‌های الناز از خود واقعی من خیلی دور است. سیروس مقدم و برزو نیك‌نژاد، دستیار ایشان خیلی به من كمك كردند. یادم می‌آید چند بار همراه لیندا كیانی كه نقش نگین، خواهر بزرگ‌ترم را بازی می‌كرد به مناطق پایین شهر می‌رفتیم و چند ساعت زندگی آدم‌های آن منطقه و حتی لباس پوشیدن آنها را نگاه می‌كردیم. خیلی سعی كردم خودم را به الناز نزدیك كنم. به نظرم سادگی‌ در رفتار او به چشم می‌خورد كه خیلی این نقش را باورپذیر می‌كند. بارها در جلسات دورخوانی، شخصیت‌هایی را كه قرار بود بازی كنیم تحلیل می‌كردیم و از طرفی بیوگرافی آن نقش‌ها را برای خودمان می‌نوشتیم. این اتفاق خیلی به من كمك كرد تا بتوانم الناز را با همه وجوه شخصیتی‌اش بشناسم. این ایده بسیار خوبی بود تا علاوه بر این كه نقش‌ها را در همان زمان و سن و سالی كه قرار است بازی كنیم در چند سال قبل هم برای خودمان تعریف كنیم و شناخت درست و واضحی از آن نقش به دست بیاوریم. این كه مثلا فلان نقش به دلیل مشكلاتش اینقدر پرخاشگر به نظر می‌آید یا اگر شخصیتی منفی شده، قطعا شرایطی وجود داشته كه پیش‌زمینه بد بودن آن آدم شده است.
حبیبی، حضور كنار سیروس مقدم و گروهش را بهترین تجربه سال‌های اخیر می‌داند و امیدوار است باز هم افتخار همكاری كنار بزرگان تلویزیون را داشته باشد. وی در آخر می‌گوید: امیدوارم توانسته باشم الناز را به همان اندازه‌ای كه باید به مخاطب معرفی كرده باشم. دلم می‌خواهد حضور من تا حد اندكی ادای دینی باشد به همه لطفی كه این گروه به من داشته‌اند.

یك مجموعه پرلوكیشن و پربازیگر
محمود اتحادی در پروژه تا ثریا سمت مدیر تولید را به عهده دارد. مجموعه تا ثریا از زمان تولید تا پخش راه درازی طی نكرد. وقتی از اتحادی درباره سختی‌هایی كه این مجموعه با آن مواجه بود می‌پرسم در پاسخ می‌گوید: تا ثریا اوایل تیر امسال در تهران كلید خورد و اوایل آذر هم به پایان رسید. این سریال را در زمان بسیار مناسبی كلید زدیم و شتاب و عجله زیادی هم در روند تولید آن نداشتیم. به هر حال تمام كارهای تلویزیونی سختی‌های خاص خودشان را دارد و این سختی‌ها در كارهای سیروس مقدم زبانزد است، چراكه ایشان وسواس و دقت بسیار بالایی در كار خود دارند و بسادگی از چیزی نمی‌گذرند.
اتحادی كه تقریبا در همه مجموعه‌های سیروس مقدم حضور داشته است، می‌گوید: مشكل اساسی در مجموعه‌های مناسبتی تلویزیون نبود فیلمنامه است كه اتفاقا در این كار چنین شرایطی وجود نداشت و ما از همان زمانی كه كار را كلید زدیم با یك فیلمنامه كامل و با برنامه‌ریزی مواجه بودیم. خیلی از مشكلاتی كه در سایر پروژه‌هایی از این دست با آن مواجه هستیم در این كار وجود نداشت. همه لوكیشن‌ها و مكان‌هایی كه قرار بود آنجا كار كنیم از قبل مشخص شده بود و با این كه چیزی بالغ بر 100 لوكیشن اصلی و فرعی در این كار وجود داشت هیچ محدودیت و مشكلی برای ما ایجاد نمی‌كرد.
یكی از مواردی كه مدیر تولید مجموعه به آن اشاره می‌كند این كه نظر سیروس مقدم این بود با توجه به فضای خاصی كه در مجموعه وجود داشت باید لوكیشن‌های مخصوصی برای آن انتخاب شود. یكی این كه از لوكیشن‌های بكر و تازه استفاده كردیم. دیگر این كه فضاهای به كار رفته در تا ثریا فضاهای خاصی بود كه باید وسواس و دقت خاصی در انتخاب آنها انجام می‌شد. وی در ادامه توضیحاتش می‌گوید: اكثر لوكیشن‌های انتخابی ما در مناطق بالای شهر بود كه بافت بسیار سنتی داشت و می‌توانست این ذهنیت را ایجاد كند كه در مناطق خاصی از پایین شهر تصویربرداری شده است. در كنار همه اینها، این كار بشدت پربازیگر بود و چون قرار بود خیلی از تصاویر آن كاملا واقعی و مستندگونه باشد، مجبور بودیم در صحنه‌های بسیار شلوغ و پررفت و آمد حضور داشته باشیم كه همه اینها در خیلی جاها مشكلات یك مجموعه 32 قسمتی را دوچندان می‌كرد.

چیزی شبیه زندگی عادی
لیندا كیانی در نقش نگین، دختر بزرگ خانواده است. وی كه سومین تجربه كاری خود را با سیروس مقدم پشت‌سر گذاشته است درباره حضور خود در این مجموعه می‌گوید: به نظرم یكی از دلایل ارتباط برقرار كردن مخاطب با مجموعه‌های سیروس مقدم این است كه او رگ خواب مخاطب را بخوبی می‌شناسد و می‌داند در هر زمان ذائقه او چیست. خانواده ثریا، دختران و حتی دامادهایش مثل خیلی از آدم‌هایی هستند كه اطرافمان می‌بینیم. حتی نوع دیالوگ‌هایی هم كه میان آنها رد و بدل می‌شود شبیه گفت‌وگوی عادی است كه هر كدام از ما در زندگی روزمره داریم.
نگین یكی از شخصیت‌های اصلی قصه است كه دقیقا از زمانی خانواده‌اش را درگیر مسائل و مشكلاتی می‌كند كه همسرش هم خیلی بی‌تقصیر نیست. به همین دلیل در ادامه داستان خیلی احساس گناه می‌كند و خودش را به آب و آتش می‌زند تا این مشكل را برطرف كند. كیانی معتقد است: لحن خوب و صمیمی كه تا ثریا دارد برای خود من باعث شده نگین را همه‌جوره باور كنم. حتی الان كه تصویربرداری مجموعه به پایان رسیده است خیلی جاها نگین را در بطن شخصیت خودم می‌بینم. به نظرم تا ثریا ریتم بالا و گیرایی دارد و همه‌جوره مخاطب را درگیر اتفاقات می‌كند. حتی برای خود من كه به عنوان بازیگر در این كار حضور داشتم، جذاب است به تماشای آن بنشینم و با این مجموعه همراه شوم.

قصه‌ای از جنس زندگی
 سیروس مقدم، تا ثریا را یک مجموعه کاملا اجتماعی می‌داند که برخلاف مجموعه پایتخت در حال و هوای کمدی سیر نمی‌کند. به گفته این کارگردان، شاید از نظر واقعگرایی و پرداخت یک درام اجتماعی به پایتخت شباهت‌هایی داشته باشد، ولی از نظر لحن متفاوت است. ثریا زنی است که در جامعه فعلی ما، مابه‌ازای خارجی دارد و در گوشه و کنار این شهر می‌توان زنانی را یافت که مثل ثریا با مشکلاتی که پیش‌رو دارند، دست به گریبان هستند. وی حال و هوای این سریال را به نسل خودش بسیار نزدیک می‌داند و در این ارتباط می‌گوید: زمانی که فیلمنامه را می‌خواندم انگار از قبل ثریا را می‌شناختم و بسیار سعی کردم این شخصیت را به نوعی به مخاطب خودم معرفی کنم که انگار آنها هم از قبل با ثریا آشنا هستند. ثریا یک زن معمولی است که در کشاکش زندگی موفقیت‌ها و شکست‌هایی را متحمل می‌شود و می‌کوشد موقعیت اجتماعی خود را با وجود همه ناملایماتی که زندگی برایش درپی داشته است، حفظ کند.
مقدم که همیشه سعی دارد تلخی‌های اجتماعی را در قالب کارهایی که ساخته است به تصویر بکشد درخصوص این سریال می‌گوید: تا ثریا قصه‌ای از جنس زندگی است که با قاطعیت می‌گویم شباهتی به هیچ یک از کارهای دیگرم ندارد. شاید مثل مجموعه رستگاران و زیر هشت تلخی‌هایی داشته باشد، ولی جنس تلخی‌هایش با آن کارها متفاوت است. با توجه به این‌که داستان براساس واقعیت پیش می‌رود، پس کاملا طبیعی است جاهایی هم تلخ باشد.
وی در ادامه توضیح می‌دهد: خیلی تلاش کرده‌ام انتخاب بازیگران و طراحی شخصیت‌های آنها به آدم‌های واقعی جامعه نزدیک باشد. معمولا سعی می‌کنم شخصیت‌هایم خیلی اغراق‌شده نباشند، چراکه در کارگردانی قصه‌هایی که از جنس خود زندگی واقعی هستند کوچک‌ترین خطایی مخاطب را دلزده و از داستان دور می‌كند. مقدم درباره همکاری خود با سعید فرهادی می‌گوید: پیش از این هم تجربه همکاری با این نویسنده را در یک تله‌فیلم داشتم. قلم فرهادی بسیار به زندگی واقعی نزدیک است و دوست داشتم تجربه دومی را هم با این نویسنده داشته باشم. به نظرم قصه پتانسیل بالایی برای به تصویر کشیدن داشت. دلیل عمده آن هم این بود که ثریا از جمله زنانی بود که جایگاه خوبی در اجتماع دارند، با اعتماد به نفس بالا زندگی می‌کرد و با وجود مسائل و مشکلاتی که پیش رو داشت، دست نیاز پیش کسی دراز نکرده بود. حالا وقتی چنین زنی در یک دوراهی میان درست و غلط چشمش را می‌بندد و به خاطر بهتر شدن اوضاع و شرایط زندگی‌اش راه غلط را انتخاب می‌کند قطعا می‌تواند برای مخاطب جذابیت‌هایی را داشته باشد.
کارگردان تا ثریا در خاتمه حرف‌هایش یادآور می‌شود: مجموعه‌هایی که درباره مسائل اجتماعی ساخته می شوند معمولا خیلی نگاه درست و عمیقی درخصوص زنان و مسائل مربوط به آنها ندارند و تلاش گروه سازنده تا ثریا این بوده که این روایت اجتماعی را از دریچه‌ای دیگر به تصویر بکشند.