گفت‌وگو با راما قویدل كارگردان سریال گمشده

 

تصویر انسان مدرن
گفت‌وگو با راما قویدل متقارن شد با سالروز مرگ پدرش و جالب این كه امیر قویدل در همان روزی چشم از جهان بست و با سینما خداحافظی كرد كه پسرش سریال «گمشده» را كلید زده بود. نشانه‌هایی از جنس سینمای امیر قویدل یعنی علاقه به فضاهای معمایی ـ حادثه‌ای را می‌توان در این سریال ردیابی كرد.
 
راما معتقد است كارگردان‌هایی از نسل پدرش راه را برای همنسلان او هموار كرده‌اند و مشقت‌های زیادی را در این حرفه متحمل شده‌اند. با راما قویدل به بهانه پخش سریال گمشده به گفت‌وگو نشستیم.
پیش از هر چیز عنوان سریال شما، مخاطب را به یاد سریال معروف «لاست» می‌اندازد. آیا این نامگذاری مبتنی بر ظرفیت تبلیغاتی آن سریال صورت گرفته یا صرفا برآمده از محتوای قصه بوده است؟
واقعیتش این است كه از همان ابتدا كه قرار بود این سریال نامش گم شده باشد. البته یك زمانی درباره تغییر این عنوان صحبت‌هایی صورت گرفت. اتفاق من درباره عنوان این سریال مدت‌ها فكر می‌كردم و در نهایت به این نتیجه رسیدم كه «گمشده» مناسب‌ترین اسمی است كه می‌شود بر این سریال گذاشت. نه به جهت آشنایی كه ذهن تماشاگر از سریال معروف لاست داشته است بلكه به این دلیل كه مفهوم اصلی سریال گمشدن و گمشدگی بود. سوای از این كه قصه‌های سریال به نوعی در ارتباط با گم شدن یا پیدا شدن كسی است اساسا مفهوم گمشده در اینجا به معنای گمگشتگی انسان در عصر پست‌مدرن است.

یعنی گمشد‌گی به معنای هویتی و اجتماعی آن نه مفهوم ظاهری آن؟
دقیقا همین طور است. در واقع همه معانی گمگشتگی در اینجا مصداق پیدا می‌كند، اما بیشتر از همه مفهوم گم شدن خود انسان و بحران هویتی او در عصر حاضر مدنظر ما بوده است. ظاهرا ما قصه‌هایی داریم كه در آن آدم‌ها مشكلاتی دارند كه توسط یك امدادگر هلال احمر رفع می‌شود، اما در پس این داستان ظاهری، مفهوم عمیق‌تری از گمشدگی مستتر است كه در وجوه اجتماعی و فلسفی قضیه، روایت می‌شود.

آیا فرم و ساختار روایتی سریال كه شكلی اپیزودیك دارد در راستای بازنمایی همین مفهوم، طراحی شده است؟
فرم قصه ما به این شكل است كه یك داستان پیوسته سریالی داریم كه درباره مریم سلیمیان و خانواده‌اش است. در عین حال مریم سلیمیان در هر قسمت با یك پرونده‌ای مواجه است كه باید حل و فصلش كند. این دو قصه به موازت هم در گمشده روایت می‌شود.

در واقع شخصیت اصلی داستان خودش حامل یك راز و قصه‌ای است كه در كنار داستان‌های مرتبط با پرونده‌های كاری درمسیر رازگشایی قرار می‌گیرد.
درست است و این رازگشایی تا قسمت 27 سریال طول می‌كشد. آمیختگی این راز با موقعیت‌ها و تجربه‌هایی كه قهرمان قصه در ارتباط با پرونده‌های مختلف به دست می‌آورد جذابیت بیشتری به داستان بخشیده و به نظر من فرآیند رمزگشایی را برای بیینده نیز جذاب‌تر می‌كند.

خب وقتی قهرمان اصلی قصه خودش در یك موقعیت دراماتیك و رازآمیز قرار دارد چرا از یك روایت خطی و كلاسیك برای بیان این قصه استفاده نكردید. شاید مخاطب بیشتر می‌توانست با فرآیند رازگشایی داستان پیش برود؟
ببینید احساس من این بود كه شاید ساختار صرفا اپیزودیك برای مخاطب خیلی جذاب نباشد. تجربه هم نشان داده است كه ذائقه مخاطب ایرانی با ساختار مطلقا اپیزودیك در سریال چندان منطبق نیست و در كنار این قصه‌های متنوع، وجود یك قصه اصلی و دنباله‌دار بهتر می‌تواند به جذب مخاطب كمك كند.

اتفاقا من برعكس فكر می‌كنم. به این معنی كه وجود داستانك‌ها و اپیزودیك بودن فرم، مخاطب ممكن است خط اصلی داستان را گم كرده یا متوجه اهمیت آن نشود. به عبارت دیگر به نظر می‌رسد این داستانك‌ها به درك قصه اصلی از سوی مخاطب لطمه می‌زند.
ممكن بود كه این اتفاق بیفتد ولی خوشبختانه در سریال گمشده چنین نشد. چون نسبت معنایی مشتركی بین آن داستانك‌ها و قصه اصلی وجود دارد كه اتفاقا موجب شده تا درك موقعیت شخصیت اصلی قصه از سوی مخاطب، راحت‌تر و عمیق‌تر شود. به همین دلیل معتقدم كه فرم سریال گمشده دقیقا در خدمت محتوا و پیام قصه بوده است. ضمن این كه ما در هیچ یك از قسمت‌های سریال از زندگی مریم، خارج یا دور نمی‌شویم تا مخاطب خط اصلی داستان را از دست بدهد.

به شرطی كه مخاطب همه قسمت‌ها سریال را دنبال كند وگرنه اپیزودیك بودن آن دلیلی نمی‌شود كه اگراو برخی قسمت‌ها را ندید چیزی را از دست نداده باشد.
خب این ویژگی سریال است. به نظر من دیگر وقت آن رسیده كه مخاطب تلویزیونی ما به طور حرفه‌ای‌تر و پیوسته سریال‌های تلویزیونی را دنبال كند. ما هم كه برای مخاطب سریال می‌سازیم باید دقیق‌تر و حرفه‌ای‌تر عمل كنیم و به گونه‌ای سریال بسازیم كه مخاطب برای لذت بردن از آن پای تلویزیون بنشیند و آن را دنبال كند. این مستلزم این است كه به جزئیات در پرداخت پلان به پلان سریال توجه شود. این كه برخی سریال‌ها شهرت جهانی پیدا كرده و مخاطب با دقت آنها را پیگیری می‌كند به این دلیل است. به نظر من كار تلویزیونی كردن و راضی نگه داشتن مخاطبان تلویزیون خیلی سخت‌تر از سینماست.

جدیدا شاهد سریال‌هایی هستیم كه از سوی برخی نهادها و سازمان‌ها حمایت و پشتیبانی می‌شود یا این كه قصه و محتوای آن به مسائل و وظایف مربوط به آن مركز مربوط می‌شود. مثل سریال جستجوگران كه به قوه قضاییه ارتباط داشت یا عملیات 125 كه به سازمان آتش‌نشانی مربوط بود و نمونه‌های دیگر، بیشتر ساختار اپیزودیك داشته است. اگر سازمان هلال احمر پشت این سریال نبود و قصه‌های آن به وظایف این نهاد مرتبط نبود آیا باز هم ساختار گمشده اپیزودیك می‌شد؟
به نظر من مشاركت یك سازمان و نقش آن در شكل‌گیری فرم سریال خیلی پیش‌فرض درستی به نظر نمی‌رسد. چون اگر ارتباطی بین این مجموعه با سازمان هلال احمر نبود قطعا ساختار و شكل سریال به صورت دیگری بود و متفاوت از این كار می‌شد. ولی ساختار اپیزودیك بودن گمشده بیشتر به این دلیل برمی‌گشت كه ما معتقد بودیم كه سریال تنوع موضوعی داشته و هر بار قصه جدیدی تعریف كنیم و در عین‌حال به خاطر اپیزودیك بودن، مخاطبان خود را از دست ندهیم. واقعیت این است كه قصه اصلی با قصه‌های متعدد دیگری كه در هر اپیزود روایت می‌شود در نسبت با هم معنا شده و هر كدام ساز خود را نمی‌زند و یك وحدت و یگانگی ماهوی بر كل كار حاكم است.

این تنوع‌گرایی صرفا در قصه‌پردازی نیست بلكه در انتخاب بازیگران و شخصیت‌پردازی هم دیده می‌شود.
درست است. 150 بازیگر در این مجموعه بازی می‌كنند. كه بازیگران ثابت ما 8 نفر بوده و بقیه بازیگران به شكل مهمان در اپیزودهای مختلف حضور پیدا می‌كنند. بدیهی است كه دلیل اصلی تعدد بازیگران به ساختار اپیزودیك و تنوع قصه‌ها و كاراكترها برمی‌گشت.

علاوه بر این كه از بازیگران حرفه‌ای مثل حمید فرخ‌نژاد در این سریال استفاده شده انتخاب میترا حجار به عنوان بازیگر نقش اول سریال هم از حیث جذب مخاطب بسیار مهم بود. بویژه این كه او سال‌ها بود كه در سینما و تلویزیون حضور نداشت. از اول هم ایشان برای شخصیت اصلی انتخاب شده بود؟
نه گزینه‌های دیگری هم داشتیم كه در نهایت میترا حجار برای نقش اصلی انتخاب شد. این دومین سریال او بود كه بعد از پلیس جوان بازی كرده بود.

واقعیت این است كه وجوه ماجراجویانه سریال و موقعیت‌های اكشن و حادثه‌ای كه در لابه‌لای قصه می‌بینیم به نظر می‌رسد كه نشان‌دهنده تاثیرپذیری راما قویدل از سینمای پدرش باشد. به هر حال ما نشانه‌هایی از علائق و دغدغه‌های امیر قویدل را در آثار پسرش شاهد هستیم. قبول دارید؟
كاملا. جالب است، بدانید پدرم دقیقا روز اول فیلمبرداری سریال گمشده فوت كردند. یعنی ما سریال را كلید زدیم و یك سكانس را فیلمبرداری كردیم كه از بیمارستان با من تماس گرفتند و خبر دادند كه پدر فوت كردند. لذا خیلی دوست داشتم كه در این سریال ادای دینی به سینمای مورد علاقه پدرم داشته باشم كه البته خیلی هم شرایط و فرصت آن فراهم نشد. یعنی من دوست داشتم كه نام و یاد امیر قویدل در عنوان‌بندی سریال می‌آمد كه نشد ولی فرم و ساختار كاربه دلیل پلیسی ـ معمایی بودن قصه متاثر از مولفه‌های سینمای امیر قویدل بود. اتفاقا مرگ پدر همزمان با آغاز تولید این سریال وظیفه مرا سنگین‌تر كرد و جدا از كارگردان این سریال با عنوان راما قویدل میراث‌دار امیر قویدل در سینمای ایران هم بودم و این مسوولیت مرا بیشتر می‌كرد لذا تلاش مضاعفی داشتم كه سریال خوبی از كار دربیاید.

آیا راما قویدل در سینما و تلویزیون قرار است راه پدرش را ادامه داده و مسیر ناتمام او را تداوم ببخشد یا جدای از نسبت پدر و پسری دارای نگاه و رویكرد مستقلی از پدر در سینما هستید؟
واقعیتش این است كه ما از دو نسل متفاوت هستیم و طبیعتا نگاهای متفاوت و مستقل خود را در سینما و تلویزیون داریم. نسل پدر من بیشتر سینمای داستان‌گوی جذاب پرتنش و كشش را می‌پسندید، اما من به نسلی تعلق دارم كه در كنار علاقه به این مولفه‌ها واجد برخی دغدغه‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناختی بیشتری در فیلمسازی هستیم. به نظر من آن سفیدی بین خطوط فیلمنامه خیلی مهم است و كمتر به آن توجه می‌كنیم.

تنوع و تعدد كاری شما در این سریال زیاد بود. یعنی علاوه بر تنوع قصه و تعدد بازیگران، لوكیشن‌های سریال هم زیاد بود و به غیر از ایران ظاهرا در ارمنستان هم تصویربرداری داشتید.
بله ما حدود 9 ماه و اندی در ایران مشغول كار بودیم و  علاوه براین، بخش‌هایی از تصویربرداری كار در ارمنستان، ایتالیا و اتریش شد، چون برخی از پرونده‌های ما در قصه خارج از ایران اتفاق می‌افتد و خب از حیث لوكیشن و فضای كار هم تنوع خوبی در سریال گمشده می‌بینیم.

نام یكی از اپیزودهای شما این بود كه آدم‌ها عكس چیزهایی را كه ندارند به دیوار می‌زنند. از این نشانه هم می‌توان علاقه شما را به مسائل روان‌شناختی یا حتی هستی‌شناسی و فلسفی حدس زد... .
این موضوع نشان‌دهنده همفكری و نزدیكی علائق و نگرش فیلمنامه‌نویس با كارگردان است. خوشبختانه همسویی نویسندگان این اثربا من در یكدست شدن و انسجام معنایی سریال بسیار تاثیر مثبتی گذاشت. من معتقدم هر هنرمندی باید از طریق اثر و آفرینش هنری خود آدم‌ها را یك قدم به انسان‌تر شدن و تكامل انسانی نزدیك‌تر كند. برای این كار باید بدانی كه دوربینت را كجا بگذاری و از چه زاویه و با چه دكوپاژی فیلمبرداری كنی تا این مفاهیم عینیت یافته و محقق شود. سختی و دشواری كارگردانی دقیقا برآمده از همین نقطه است. من همیشه سعی می‌كنم تا فرم بر محتوا غالب نشود بلكه در خدمت آن باشد.

آن وقت هر اپیزود به شك پیوسته و مستقل تصویربرداری می‌شد یا این كه چند اپیزود كه مثلا لوكیشن مشتركی داشتند همزمان گرفته می‌شد؟
متاسفانه گاهی اوقات مجبور بودیم همین كار را انجام دهیم مثلا پیش آمده كه پلان‌های 4 اپیزود را همزمان در یك روز تصویربرداری كنیم. خوشبختانه اكثر اپیزودها به شكل مستقل و پیوسته تصویربرداری شده است.

در مجموعه چند داستان در این 27 قسمت روایت می‌شود؟
كلا 16 قصه داریم كه برخی یك قسمتی و برخی دو قسمتی هستند.

این قصه‌ها واقعی بوده و مثلا برگرفته از پروندهایی كه در هلال احمر وجود داشته بوده یا برآمده از ذهنیت و تخیل نویسندگان مجموعه بوده است.
تركیبی از هر دو روش بوده. یعنی قصه‌هایی كه از پرونده‌های واقعی گرفته شده و به شكل فیلمنامه درآمده یا ایده كلی آن از پرونده گرفته شد و نویسندگان قصه آن را نوشته‌‌اند. ضمن این كه قصه‌هایی هم بودند كه محصول تخیلات نویسندگان مجموعه بودند.

باز هم یاد یكی از حرف‌های پدرتان افتادم كه درباره دستیار كارگردانی سخن می‌گفت و آن را یك حرفه مستقل و بااهمیت در سینما می‌دانست كه لزوما نباید به كارگردانی ختم شود. با توجه به این كه شما سال‌ها دستیار كارگردانی را تجربه كردید با نظر پدرتان موافقید؟
جالب این كه پدرم خیلی دوست داشت كه من تدوین را ادامه بدهم و یك تدوینگر خوب بشوم تا كارگردان. ولی من به كارگردانی علاقه داشتم. هرچند كه بسیاری از فوت و فن كارگردانی را هم از تجربه تدوینگری به دست آوردم. دومین فیلم را كه «در همین نزدیكی» نام داشت ساختم و جایزه بهترین فیلم جشنواره فیلم‌های تلویزیونی را دریافت كردم. پدرم به من زنگ زد و خیلی خوشحال بود و می‌گفت احساس می‌كنم كه این همه رنجی كه من در سینما كشیدم ثمر داده است. در مورد دستیار بودن من هم معتقدم كه یك شغل مستقل و تخصص مهم در سینماست و لزوما دستیاری نباید منجر به كارگردانی شود ولی كسی كه می‌خواهد كارگردانی كند حتما باید دستیاری كرده باشد. در اكثر كشورهای دنیا دستیاران، كارگردان نمی‌شوند و برای حرفه و تخصص خود احترام قائلند، اما در ایران اكثر دستیاران سودای كارگردانی دارند. با این حال كارگردانی كار دشواری است و به قول حمید فرخ‌نژاد عزیز تنهاترین فرد در یك گروه تولید سینمایی كارگردان است و من وقتی كارگردانی را تجربه كردم تازه متوجه حرف‌های پدرم شدم كه به خاطر دشواری‌های این حرفه همیشه به من توصیه می‌كرد كه به همان كار تدوین ادامه دهم.

مریم سلیمیان شخصیت اصلی شما و یك امدادگر است. آیا برای این كه بازیگر این نقش با خصوصیات چنین حرفه و كاراكتری آشنا شود آیا از نزدیك هم چنین فضایی را تجربه كرده است.
واقعیتش این است كه موقعیت امدادگر در این سریال خیلی به كار كارآگاهی و خصوصیات آن نزدیك است و نوع امدادگری او از جنس امدادگری فیزیكی نیست مثل امداد جاده‌ای. لذا لزومی نداشت كه مثلا مهارت‌های امدادگری را یاد بگیرد.

خودتان درباره این سریال نظر یا انتقادی ندارید؟
من فقط امیدوارم كه مردم این سریال را بپسندند و بتوانند با آن ارتباط برقرار كنند. ضمن این كه نسبت به تبلیغات این سریال هم انتقاد دارم و به نظر تبلیغات و معرفی كمی درباه آن صورت گرفته است. متاسفانه خیلی از مردم نمی‌دانند كه این سریال در حال پخش است چون فضای تبلیغی كار خیلی ضعیف بود.

اكثر همین مخاطبانی كه به آن اشاره كردید معمولا با سریال‌هایی كه ملودرام یا طنز هستند ارتباط برقرار می‌كنند تا سریالی معمایی با ساختار اپیزودیك. شاید به همین دلیل كمتر متوجه پخش آن شده‌اند.
نه قبول ندارم. اتفاقا به دلیل همین اپیزودیك بودن ما به همه سلیقه‌ها و ذائقه‌ها توجه كردیم و در واقع انواع ژانری دراین مجموعه لحاظ شده است و دوم این كه به نظر من فارغ از نوع ژانر اگر قصه‌ای درست روایت بشود و جذاب باشد می‌تواند نظر مخاطب را به خود جلب كند.