نگاهی به موسیقی، دیالوگ‌پردازی و گریم در «مختارنامه»

 

سریال فقط بازیگر و کارگردان ندارد!
بدون شك سریالی عظیم مثل مختارنامه صرفا باتكیه بر توان كارگردانی یا ظرفیت‌های بازیگرانش قوام نمی‌یابد و عناصر و مولفه‌های دیگری كه در تولید این اثر هنری سهیم بوده و بر جذابیت آن می‌افزایند، نقشی كمتر از این دو ندارند. وقتی قرار است گوشه‌ای از تاریخ در بستر تصویر جان بگیرد و شخصیت‌های تاریخی در عالم تصویر زنده شوند باید این بازنمایی، قابلیت بازسازی و انطباق با واقعه را داشته باشند.
درواقع، روایت یك رخداد مهم تاریخی صرفا با هنر سینما ممكن نیست و هنرهای دیگر نیز باید در این آفرینش به كمك تصویر بیایند تا هم تطبیق تاریخی میسر شود و هم تاثیرهنری تضمین گردد. دست كم 3 عنصر مهمی كه در مختارنامه به روایت بصری و فهم تاریخی قصه كمك كرده و بر جلوه‌گری سریال می‌افزایند موسیقی، دیالوگ‌پردازی و چهره‌نمایی در آن است كه مكمل جذابیت‌های قصه و قابلیت‌های كارگردانی اثر شده‌است.

 

از نظر هنر موسیقی، ادبیات و نقاشی در بازنمایی بصری و دراماتیك سریال نقش مهمی داشته‌اند و كاركرد آنها هویت بخشی به یك اثر هنری است. اگرچه هنرموسیقی تعامل نزدیكی با هنر سینما داشته، اما حجم و نقش این همكاری در ساخت پروژه‌های تاریخی بیشتر و پررنگ‌تر است. هنوز هم بهترین موسیقی متن فیلم‌هایی كه به یك خاطره و نوستالژی بدل شده‌اند به آثار تاریخی مربوط است.
در كشور خودمان هم موسیقی متن سریال‌های تاریخی مثل سربداران، افسانه سلطان و شبان، هزاردستان و سریال امام علی(ع) از حافظه تاریخی مردم پاك نشده و شنیدن آن همچنان لذت‌بخش بوده و به نغمه‌های ماندگار بدل شده‌اند. یكی از ویژگی‌های سریال مختارنامه كه نظر مخاطب را به خود جلب كرده، موسیقی متن و تیتراژ آن است كه به‌واسطه الهام گرفتن از نواهای عاشورایی و مذهبی، حس و حال خاصی به این سریال بخشیده و همچون لالایی نهفته در آن دلنواز و دلنشین است.
در این موسیقی، یك نوع حزن و اندوهی موج می‌زند كه برساخته قصه و قهرمان آن است و موقعیت تاریخی و مذهبی داستان را در ملودی و نغمه‌هایش بازنمایی می‌كند. واقعیت این است كه مختارنامه اگرچه قصه یك قهرمان عرب است و داستان در جغرافیای عربی می‌گذرد، اما آهنگساز سویه عربی موسیقی متن را خیلی پررنگ نكرده و در سازبندی قطعات موسیقایی از سازهای عربی بیش‌از اندازه استفاده نشده است.

 

در سازبندی این اثر تم ایرانی موسیقی را براحتی می‌توان تشخیص داد و شنید. در واقع موسیقی مختارنامه یك موسیقی نواحی ـ مقامی است كه از ملودی‌ها و نغمه‌های جنوب ایران بیشترین بهره را برده است. شاید شاخص‌ترین سویه این موسیقی استفاده از قطعه لالایی علی اصغر(ع) فاطمه رحمانی در تیتراژ ابتدایی و پایانی سریال باشد كه سوز و گداز نهفته در آن تناسب مفهومی ـ روانی با روح قصه داشته و با ذائقه و گوش موسیقایی مخاطب ایرانی منطبق است.
موسیقی مختارنامه بشدت متاثر از نغمه‌های عاشورایی است و از این طریق نسبت مفهومی قصه مختار را با واقعه كربلا بازسازی می‌كند. به عبارت دیگر المان‌هایی كه در ساخت موسیقی متن مختارنامه استفاده شده از یك سو متاثر از جغرافیا و تاریخ قصه و از سوی دیگر تاویل موسیقی ایرانی از این قصه و مولفه‌های مذهبی و ایدئولوژیك آن است.

 

از جمله ویژگی‌های این كار، تغییر زبان موسیقی متناسب با موقعیت‌ها و حتی شخصیت‌های قصه است. به این معنی كه با حضور برخی شخصیت‌ها مثل مختار، ابن زیاد یا زبیر در محوریت تصویر و قصه، لحن و جنس موسیقی تغییر می‌كند. در واقع موسیقی به كمك فضاسازی دراماتیك آمده و برساخته و متاثر از موقعیت درام است. تنوع ملودی و نغمه‌های گوناگون از یكدستی و تخت بودن موسیقی در مختارنامه جلوگیری كرده، در عین حفظ انسجام آهنگی به فضاسازی قصه كمك می‌كند.
موسیقی مختارنامه متاثر از لحن و ساختار قصه واجد دو سویه مهم تراژدی و حماسی است كه به اقتضای درام هر یك از این وجوه پررنگ‌تر شده و درخدمت ایجاد حس لازم در آن موقعیت می‌شوند.

داوود میرباقری همواره به عنوان كارگردانی شناخته شده كه تبحر و توان خاصی در دیالوگ‌پردازی دارد و یكی از امتیازات او چه در ساخت سریال و چه در آثار سینمای‌اش، ساختار دیالوگ‌نویسی و جنس و لحن است. اساسا دیالوگ‌نویسی یكی از سخت‌ترین مراحل ساخت یك اثر تاریخی است و همواره یكی از چالش‌های مهم ارتباط مخاطبان با ژانر تاریخی در نوع دیالوگ‌پردازی آن بوده كه مثلا به دلیل ثقیل بودن یا نامفهوم بودن ادبیات آن، تماشاگر نتوانسته با قصه و شخصیت‌های آن ارتباط برقرار كند.

میرباقری در 3 كار تاریخی كه ساخته، تلاش كرده در عین همه فهم بودن دیالوگ‌ها، سویه زیباشناختی كلام را نیز برجسته كند، به طوری كه برخی جملات و دیالوگ‌های آثارش شمایلی قصارگونه پیدا می‌كنند. در مختارنامه نیز او مخاطب عام را در نظر گرفته و دیالوگ‌ها را به‌گونه‌ای پردازش كرده كه فهم آن از سوی بیننده با مشكل مواجه نشود.

 

واقعیت این است كه اگرچه دیالوگ‌پردازی مختار واجد زیبایی‌شناسی ادبی و هنری و البته قابل فهم است، اما در بسیاری موارد او از جملات و كلامی استفاده كرده كه تناسب تاریخی با موقعیت قصه و ادبیات گفتاری آن زمان ندارد و خیلی امروزی است. بسیاری از واژه‌ها، اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها و اشعاری كه در مختارنامه می‌شنویم متعلق به زمان معاصر بوده یا دست كم با آن دوره تاریخی تناسب زمانی و منطقی ندارد.
ضمن این‌كه برخی از آنها به فرهنگ ایرانی و ادبیات فارسی تعلق دارد كه قطعا در محاورات گفتاری اعراب در كوفه و حجاز مورد استفاده قرار نمی‌گرفته است. مثلا در یكی از صحنه‌ها مختار می‌گوید یزیدیان شاخ شده‌اند باید شاخ‌شان را بشكنیم كه این اصطلاح متعلق به زمان معاصر بوده و حتی در 50 سال پیش هم استفاده نمی‌شده است یا در صحنه‌ای دیگر حسین بن نمیر، فرمانده سپاه شام در رجزخوانی خود به طرف مقابل می‌گوید برو بزرگ‌تر خود را بیاور.

 

از این نمونه‌های گفتاری در مختارنامه كم نیست كه اگرچه ممكن است به دلیل سادگی و آشنا بودن كلام برای مخاطب قابل فهم باشد اما انطباق تاریخی اثر را مخدوش كرده و سندیت آن را از بین می‌برد. وفاداری متن به تاریخ صرفا در ترسیم درست قصه و شخصیت‌ها نیست. كلام و دیالوگ نیز باید ملتزم به این وفاداری تاریخی باشد. با این حال یكی از امتیازات مختارنامه لذت بردن ازشنیدن دیالوگ‌های آن است. اگر آهنگ و كلام به عنوان مظهر 2 هنر موسیقی و ادبیات در مختارنامه حضور موثر و ضمنی دارند و در پس زمینه اثر قرار می‌گیرند هنر چهره‌پردازی و گریم، ارتباط مستقیم و نزدیك‌تری با هنر سینما و زیبایی‌شناسی تصویر دارد.
چهره‌پردازی در یك سریال تاریخی ملموس‌ترین و بارزترین وجوه كار را بازنمایی می‌كند و در واقع به نوعی ویترین اثر است. قابلیت‌ها و توان هنر چهره پردازی در یك كشور را می‌توان از طریق سینمای تاریخی‌اش شناخت. بدون شك یكی از نقاط قوت مختارنامه، در سطح و قدرت چهره‌پردازی آن است.

 

چنین امتیازی صرفا در این نیست كه چهره یك بازیگر مثل شریفی‌نیا یا حسن پورشیرازی آنقدر تغییر كند كه قابل تشخیص نباشد، بلكه بیشتر در تناسب چهره و گریم بازیگر با شخصیت و كاراكتری است كه تعریف شده یا در تاریخ روایت شده است. چهره‌پردازی باید با موقعیت قصه و مولفه‌های تاریخی و فرهنگی آن تناسب داشته باشد. ضمن این‌كه به ترسیم و تجسم شخصیت‌های داستان نیز كمك كند تا وجوه رفتاری و اخلاقی پرسوناژها به‌واسطه نوع گریم مخدوش نشود. مثلا عبدالله بن زبیر فارغ از بازی خوب رضا كیانیان به دلیل چهره‌پردازی مناسب، تاثیرگذارتر شده و در حافظه هنری مخاطب تثبیت می‌شود.
مخاطب بسیاری از شخصیت‌های تاریخی را از طریق همین تصاویر و چهره‌پردازی در ذهنش می‌سپارد و به یاد می‌آورد. عبدالله اسكندری هنر خود را در مختارنامه به كمال می‌رساند و چهره‌پردازی او در این سریال تناسب خوبی با شخصیت‌های قصه دارد. او در ترسیم برخی چهره‌ها به اسناد تاریخی هم مراجعه كرده و صرفا با تكیه بر تخیل و ذهنیت خود عمل نكرده است. مثلا در صورت شمر، لكه‌های سفیدی می‌بینیم كه ظاهرا در روایت‌های تاریخی از وی توصیف شده است یا در گریم رضا رویگری در نقش كیان، نشانه‌های ایرانی بودن او محسوس است.

 

چهره مختار نیز به شكلی پرداخته شده كه اقتدار و جنگاوری وی را القاء می‌كند. اگرچه این هنرهای سه‌گانه به كمك سینما و تصویر آمده، اما خود سینما و ساخت سریال‌هایی از جنس و سطح مختارنامه نیز در رشد و تعالی این هنرها بی‌تاثیر نبوده است. بعدها شاید جزییات سریال مختارنامه در ذهن نماند، اما موسیقی و كلام و چهره‌های بازیگرانشان به یاد می‌مانند.