«او» می‌تواند پدر باشد یا مادر، پدربزرگ یا یك دوست و همكار قدیمی! « او» اگر پدر باشد یا مادر یا حتی یك دوست قدیمی غصه‌اش بیشتر است؛ بغض با همان خبر اول می‌آید و می‌نشیند توی گلو و ناگهان« مادر» می‌شود عزیز بچه‌هایی كه ماه تا ماه سراغش را نمی‌گرفتند. برای این جماعت، قاعده همیشه همین است، حتی اگر« او» را از نزدیك ندیده باشند، حتی برای یك بار!
« او» می‌تواند«ستاره» باشد؛ یك آدم مشهور، یك چهره شناخته شده! می‌تواند ورزشكار باشد با مدال‌های رنگارنگ از مسابقه‌های مختلف! می‌تواند شاعر باشد، نویسنده یا بازیگر! « او» اگر ستاره باشد، ناگهان عكسش روی در و دیوار می‌نشیند، تیتر یك روزنامه‌ها می‌شود! اما شب هفت كه می‌گذرد، «او» باز هم تنها می‌ماند تا«چهل» از راه برسد و روزها بگذرند بی‌شتاب تا «سال!»
بین جماعت مُرده‌پرست، «او» همیشه تنهاست!
مرگ اول غصه است؛ بهانه‌ای برای نوشتن یك گزارش و «پذیرش مرگ» یكی از سخت‌ترین موقعیت‌ها. براین اساس واكنش‌های عاطفی كه افراد نسبت به از دست دادن یك دوست یا آشنا از خود نشان می‌دهند غیرطبیعی نیست؛ در حقیقت، اینكه هر فردی در مواجهه با مرگ یك دوست احساساتی شود امری قابل پیش‌بینی است، چرا كه جریحه‌دار‌شدن عواطف و احساسات بخشی از فرایند سوگواری به شمار می‌رود.
مراحل طبیعی پذیرش مرگ
پذیرش مرگ كار دشواری است! این را قبلا هم گفتیم؛ در درستی این جمله شكی نیست! براساس یكی از قدیمی‌ترین تحقیقات انجام شده، افراد 4مرحله مشترك را هنگام سوگواری طی می‌كنند:
مرحله انکارـ ناباوری: انكار اولین واكنش مشترك بین انسان‌های مختلف در مواجهه با شنیدن خبر مرگ است؛ چراكه ابتدا پذیرش مرگ مشکل است. فرد فکر می‌کند که این اتفاق تلخ و دردناک برای او روی نداده است و خواب می‌بیند، لذا آن را باور نمی‌کند.
مرحله خشم : در این مرحله فرد از خود می‌پرسد:«چرا من؟» از تلخی و بی‌عدالتی در تقدیر مرگ عصبانی است. از این‌رو رفتار تند و خشنی با دیگران دارد.
مرحله غم : در این مرحله فرد غمگین و گوشه‌گیر می‌شود ولی با گذشت زمان به تدریج فرد به روال عادی بازمی‌گردد و فعالیت اجتماعی خود را از سر می‌گیرد.
مرحله پذیرش : پذیرش مرگ به معنی بازگشت فرد به شادی نیست بلکه فرد به مرحله سازگاری و رویارویی با واقعیت می‌رسد. او به تدریج می‌پذیرد که به زندگی خود بدون حضور عزیز از دست رفته ادامه دهد. همه ما این احساسات را بعد از شرایط پر استرس تجربه می‌كنیم، احساساتی كه باعث دردهای درونی ما می‌شوند؛ اما اگر كمی در رفتار اطرافیان مان دقیق شویم به یك نتیجه می‌رسیم: « شكل عزاداری بین بسیاری از خانواده‌ها مدت‌هاست كه تغییر كرده است.»
چیزی میان ما اتفاق افتاده است؛ اتفاقی كه كم‌كم در كوچكترین آداب و رسوم مربوط به مراسم عزاداری خود را نشان می‌دهد؛ حالا دیگر مرده‌ها، انسان‌های فراموش شده‌ای هستند كه با مرگ، اسمشان دوباره بر سر زبان‌ها می‌افتد.
برای به خاطر آوردن این تغییر تنها كافی است یك تصویر را به یاد بیاورید: «كوچه و خیابان‌های شهر و آدم‌هایی را كه مقابل آگهی‌های ترحیم چسبیده روی دیوارها ایستاده‌اند، آدم‌هایی كه صفحه آگهی‌های ترحیم روزنامه‌ها را ورق می‌زنند و بین تمام آن آگهی‌ها دنبال یك اسم آشنا می‌گردند.»
برای همه آنها «سیاه» مُد روزهای عزاداری است و «خرما» محبوب‌ترین وسیله پذیرایی؛ همه چیز مثل یك برنامه، از پیش تعیین‌شده و تكراری است؛ آنها مدام آب و جارو می‌كنند روزگار رفته را.
وقتی عزادار روزها می‌شویم
اما مُرده‌پرستی فقط رسم ما نیست؛ در بیشتر نقاط دنیا به مردگان بیش از حد توجه می‌شود. با این حال به‌نظر مى‌رسد كه این موضوع بیشتر به یك عادت عمومى در بین ما تبدیل شده است. دكتر فرید نوروزی، روان‌شناس درباره این عادت عمومی می‌گوید: « بیشتر ما بعد از گذشت چندین روز از ارتحال، برای مرده‌مان بهترین نوع مقبره و یا سنگ قبر را می‌سازیم؛ این در حالی است كه این مُرده همان پدر یا مادر یا عزیزی بوده است كه توانایی دكتر رفتن یا راه رفتن را نداشته و فرزندانش با كمال بی‌تفاوتی از كنار این مسئله رد می‌شدند. به‌نظر من اگر احترام به مرده را بخواهیم در تشكیل مراسم سنگین و خرج‌های آن‌چنانی معنا كنیم، این امر اشتباه است، بهتر است در اینجا از كلمه مُرده‌پرستی استفاده كنیم، نه احترام.»
این روان‌شناس ادامه می‌دهد: «اگر كمی به اطرافیان خود نگاه كنیم، می‌بینیم بیشتر ما تا زمانی كه دوست و فامیل در كنار ما هستند به آنها بی‌توجه هستیم، به عبارتی برایشان تَره هم خرد نمی‌كنیم اما همین كه یكی از آنها از دنیا رفت یادمان می‌افتد كه «اویی» هم بوده است.
به‌نظر من این مسئله می‌تواند در آموزه‌های رفتاری ریشه داشته باشد؛ متأسفانه بیشتر اوقات می‌ترسیم به یكدیگر ابراز علاقه كنیم، سعی می‌كنیم هرگز اشتباهات همدیگر را فراموش نكنیم اما لحظه‌ای كه می‌شنویم یكی از آشناها از دنیا رفته است ناگهان همه خوبی‌هایش به یادمان می‌آید، افسوس فرصت‌های گذشته را می‌خوریم و دقیقا فقط و فقط به خاطر همین افسوس، برایشان با شكوه‌ترین مراسم عزاداری را می‌گیریم و یا در مراسم مختلفی كه برایش ترتیب داده‌اند، شركت می‌كنیم و همپای بقیه گریه و زاری می‌كنیم! چرا؟ چون ما افكار مُرده‌پرستانه داریم، افكاری كه به روحیه عزادار و سوگوار ما مربوط می‌شود.»
دكتر نوروزی معتقد است كه ما در این شرایط عزادار روزها می‌شویم نه اشخاص؛ او می‌گوید:«همانطور كه می‌دانید همه ما در مراسم ترحیم بیشتر از گذشته مرده حرف می‌زنیم، از روزهای از دست رفته، روزهایی كه می‌توانستیم دوست داشتن، ابراز علاقه كردن، یاری نمودن و مهربان بودن را با اطرافیان خود تجربه كنیم. در حقیقت ما برای از دست رفتن این روزهاست كه عزاداری می‌كنیم؛ برای از دست رفتن همین روزهاست كه مراسمی باشكوه برگزار می‌كنیم و تا مدت‌ها عزادار می‌مانیم.»
از گذشته تا امروز
با تمام این تفاصیل یك نگاه به گذشته نشان می‌دهد كه این عادت جمعی از روزگاران دور با ما بوده است؛ چنانچه در لغت‌نامه دهخدا در مقابل كلمه مرده‌پرست نوشته شده است: «فردی که مرده را پَرستد و به او اظهار علاقه کند و حرمت گذارد. به دیگران تا زنده‌اند وقعی و ارجی ننهد اما پس از مرگشان سوگواری کند و در شرح فضیلت و مقام‌شان افراط کند.»
از لغت‌نامه دهخدا كه بگذریم، باز هم می‌توانیم در دنیای شعر و ادب سراغی از این عبارت بگیریم؛ مُرده‌پرستی از مدت‌ها پیش به نحوی در دیوان شاعران ما جای گرفته است! دقیق‌تر كه بگوییم از قرن هفتم هجری؛ از روزگاری كه مولانا جلال‌الدین بلخی در دیوان خود از نامهربانی روزگار نوشت:
« گهی خوشدل شوی از من که میرم
چرا مرده‌پرست و خصم جانیم
چو بر گورم بخواهی بوسه دادن
رخم را بوسه ده اکنون همانیم...»
از روزگار مولانا و شمس قرن‌ها گذشته است، سبك زندگی، ارتباطات و همه چیز ما آدم‌ها تغییر كرده اما هنوز هم می‌توان این عبارت را در فرهنگ مردم دید؛ شاید به همین دلیل است كه شاعران معاصر بیشتر از هر زمان دیگری از این صفت گفته‌اند و نوشته‌اند؛ تنها یك جست‌وجوی كوچك در اشعار شعرای معاصر گواهی بر این مدعاست: باور نمی‌كنید؟! این شعر را بخوانید:
«زنده‌كش بوده و با مرده‌پرستی شادیم
این گواهیست كه ما طالب گوریم هنوز»
این بیت معروف از معینی كرمانشاهی است كه اینگونه از نامرادی مردم زمانه گله می‌كند.
جالب اینكه گویا اهل هنر، خود بیشتر از هر كسی به مُرده‌پرستی اطرافیان‌شان پی‌برده‌اند؛ شاید به همین دلیل هوشنگ ابتهاج گفته است:
« گنج بی‌قدرم به دست روزگار مُرده دوست
آن گهم داند كــه خــود در خاك بسپارد مرا »
زنده یاد مهدی سهیلی نیز، به زبان طنز از مرده‌پرستی مردم زمانه سخن گفته است:
« تا مرا روح و روان در تن بود، موقع سردی بازارم بود
مردنم معركه‌ای برپا كرد، دكه‌مرده‌پرستی وا كرد
رادیو ساعت9 داد خبر، كه سهیلی به جنان كرد سفر
روزنامه، ز ره آقایی ، در غمم كرد قلم فرسایی
آن یكی گفت به صد ناله‌وسوز، بی‌پدر شد ادبیات امروز»
با تمام این تفاصیل، مرگ همیشه ما را غافلگیر می‌کند؛ نگاهی به تاریخ و زندگی روزمره اجتماعی ما، تاییدی بر این مدعاست. شاید صفت مُرده‌پرستی که همیشه گفتن و به‌خاطر آوردنش روح ما را آزار داده است از همین واقعیت می‌آید که نحوه مرگ برای ما مسئله‌ای ارزشمند است و این در مورد قهرمان‌ها و اسطوره‌هایمان بیش از پیش خودش را نشان می‌دهد؛ اسطوره‌هایی كه در هیاهوی زندگی روزمره از آنها غافل شده‌ایم. تعجب نكنید اما حالا می‌توانیم از زلزله بنویسیم:
مرده‌پرستی و زلزله؟! این دو كلمه چیزی را به خاطر شما می‌آورند؟ بله! حكایت، نقل حكایت غم‌انگیز فوت ایرج بسطامی در زلزله بم است؛ حكایت جدایی ابدی از یك هنرمند نامی؛ هنرمندی كه بعد از مرگ، نامش زنده شد!
ایرج بسطامی را می‌خواهیم در روزهایی به یاد بیاوریم كه هنوز زنده بود؛ در روزهای قبل از پنجم دی ماه سال 1382! تصویر اما واضح نیست؛ شاید بسطامی نشسته است در كنج خانه‌ای در كوچه پس كوچه‌های شهر بم، به دور از تمامی حرف و حدیث‌ها در بی‌خبری كامل! اما آمدن زلزله خیلی چیزها را تغییر داد؛ این ویژگی منحصربه‌فرد زلزله است! حالا دیگر می‌توانیم او را در روزهایی به خاطر بیاوریم كه تیتر بسیاری از خبرگزاری‌ها شد:
«كاست صدای مرحوم ایرج بسطامی در كرمان كمیاب شد». این عنوان خبری بود كه مدت كوتاهی پس از زلزله بم و مرگ بسطامی، روی تلكس خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران نمایان شد.
ایرنا در آن روزها به نقل از سعادت ارجمند، رئیس انجمن موسیقی كرمان نوشت:«متأسفانه مُرده‌پرستی در ایران ریشه فرهنگی و رواج بسیار دارد. گاه یك فرد عادی را چنان بالا می‌بریم كه از او بُت بسازیم اما نسبت به افراد با ارزش و كم‌نظیر بی‌توجهیم و زمانی كه او را از دست دادیم در بوق و كرنا می‌زنیم كه ، افسوس و صد حیف كه او مرد...»
سعید فاتحی، مسئول یك فروشگاه عرضه محصولات فرهنگی در كرمان نیز در آن زمان گفته بود:« مرحوم بسطامی تا پیش از مرگ ۱۱ كاست ارائه كرده بود كه تا آن زمان كسی سراغشان را نمی‌گرفت اما از روز پس از وقوع زلزله بم تاكنون بارها برای كاست‌های ایرج بسطامی به شركت‌های پخش آثار صوتی و تصویری سفارش داده‌ام.»
این بازی روزگار است یا چیز دیگر نمی‌دانیم، اما آوازهای بسطامی پس از مرگش قدر و قیمت بیشتری یافت! این گرایش عمومی به آثار بسطامی پس از مرگ او، این موضوع را به روایتی تكراری از یك ویژگی نامطلوب جامعه شناختی در ایران تبدیل كرد.
دكتر عباس گلدوست، مشاور دانشگاه تربیت معلم در تایید این مطلب می‌گوید: «برآورد عموم بر این است كه ما ایرانی‌ها و البته شرقی‌ها مردم مرده‌پرستی هستیم و این به‌دلیل وجود یك صفت خاص در فرهنگ ماست، همه ما سنت‌گرا و گذشته‌گرا هستیم. مردم ما با توجه به اینكه جزو كهن‌ترین تمدن‌های دنیا هستند، این نگاه به گذشته همیشه همراهشان است، لزوما افتخار آنها به گذشته‌شان است. همین امر باعث شده كه تمام مواردی كه مربوط به گذشته آنهاست، برایشان عزیز باشد.
درست به همین علت وقتی كسی را از دست می‌دهند، آن فرد ناگهان به گذشته آنها تبدیل می‌شود، گذشته‌ای كه قابل برگشت هم نیست در نتیجه ناخودآگاه آن فرد هم برایشان عزیز می‌شود.»این استاد دانشگاه معتقد است:«یكی از دلایل این امر این است كه ما در دوران‌گذار زندگی می‌كنیم، آن قدر گرفتار مشكلات روزمره هستیم كه فرصت نمی‌كنیم به اطرافیان‌مان توجه كنیم و ناگهان چشم باز می‌كنیم و می‌بینیم كه آنها را از دست داده‌ایم، اینجاست كه تمام گناه مسائل اجتماعی را به گردن خودمان می‌اندازیم و در مرگ عزیزانمان خودمان را بیش از همه سرزنش می‌كنیم. این دوره گذار، این عادت و رفتار عمومی مرده‌پرستی را تشدید می‌كند.»
دنیا كوچك است؛ به درستی این جمله هم شك نكنید! از كوه‌ها كه بگذریم، آدم‌ها بالاخره یك روز به هم می‌رسند؛ حتی اگر پشت دیوار فراموشی مانده باشند. حالا دیگر نقل گذشت روزگار نیست، حكایت فراموشی آدم‌هایی است كه ناگهان آن اتفاق ناممكن برایشان ممكن می‌شود و آنها می‌مانند در حسرت روزهایی كه گذشت؛ روزهای بدون او!
