اعلام نتایج نظرسنجی‌های مختلف كه در روزهای پایانی تبلیغات انتخابات ریاست جمهوری صورت می‌گیرد، بیشتر به یك شگرد تبلیغاتی تبدیل شده تا این كه یك كار كارشناسی و علمی باشد.
طرفداران یك كاندیدا اعلام می‌كنند كه براساس نتایج نظرسنجی‌ها، كاندیدای مورد حمایتشان با اختلاف زیاد نسبت به دیگر كاندیداها پیش است و در همین حال طرفداران كاندیدای دیگر اعلام می‌كنند آرای نامزدشان در روزهای اخیر با جهشی چشمگیر از دیگران فاصله گرفته و گوی سبقت را از دیگران ربوده است، اما این كه تا چه میزان چنین آمار و ارقامی با واقعیت منطبق است و نتایج انتخابات تا چه حد با نتایج این نظرسنجی‌ها مطابقت دارد، مساله‌ای است كه جای سوال دارد.
نظرسنجی تنها طراحی چند سوال و پرسیدن آنها و سپس ارائه نتایج با جدول و توضیحات نیست، بلكه چه در سطح خرد و چه در سطح كلان كه به شكل ملی یا بین‌المللی انجام می‌شود، دارای فرایند و اصول خاص و ثابتی است كه رعایت نكردن آنها می‌تواند كل نتایج به دست آمده را زیر سوال ببرد. به بیان دیگر مراحل نظرسنجی علمی شامل انتخاب موضوع، تعیین جامعه آماری، تهیه پرسشنامه و سپس تحلیل پاسخنامه‌هاست كه اگر در هریك از مراحل اشتباهی صورت گیرد، نتایج غلطی به دست می‌آید، بنابراین انجام نظرسنجی بدون در اختیار داشتن یك تیم فنی و حرفه‌ای مقدور نیست.
در كشور ما چند نهاد محدود برای انجام نظرسنجی علمی وجود دارند كه یكی از آنها مركز مطالعات و سنجش صدا و سیماست؛ اما از آنجا كه این موسسات بسیار معدود هستند و نتایج نظرسنجی‌آنها در برخی زمینه‌ها از جمله انتخابات، به صورت عمومی منتشر نمی‌شود، در سال‌های اخیر شاهد انواع و اقسام نظرسنجی از سوی سایت‌ها و خبرگزاری‌ها هستیم. ضمن این كه نظرسنجی از طریق پیام كوتاه نیز در حال حاضر، یكی از روشهای مرسوم نظرسنجی است كه البته نتایج به دست آمده از این روش‌ها با توجه به جامعه محدود آماری آنها، چندان قابل اعتنا نیست.
این روزها با توجه به نزدیكی به انتخابات ریاست جمهوری دهم، گمانه‌زنی‌ها و نظرسنجی‌های زیادی درباره نتایج این انتخابات از سوی گروه‌ها و احزاب سیاسی و برخی تشكل‌های مردمی منتشر می‌شود؛ اما اگر به نتایج این نظرسنجی‌ها نگاهی بیندازیم، آنچه بیش از همه جلب توجه می‌كند، این است كه در هیچ‌یك از گروه‌ها دیده نمی‌شود كه نامزد دیگری در فهرست نظرسنجی آنها دارای بیشترین آرا باشد و آنچه غالب است این كه در نظرسنجی هر سایتی، كاندیدای مورد حمایت گردانندگان آن سایت دارای بیشترین رای است. می‌توان گفت مجموعه‌ای از همین مسائل باعث شده است تا در كشور ما، نتایج نظرسنجی‌ها آنچنان قابل اعتنا نبوده و معمولا نیز آنچه پس از انتخابات واقع می‌شود كمتر مطابق با آن چیزی است كه در نظرسنجی‌هایی اینچنین به دست آمده است.انتخاب و نوع ادبیات سوالات پرسشنامه نیز می‌تواند تاثیر بسزایی در نتیجه آن داشته باشد،به عنوان مثال چندی پیش در آمریكا نظرسنجی صورت گرفت با این سوال كه، آیا با هدف صرفه‌جویی در مصرف بنزین با افزایش تدریجی بهای آن از 5 سنت تا 50 سنت موافقید؟ 65 درصد از پاسخ‌ها منفی بود اما مدتی بعد نظرسنجی دیگری صورت گرفت با این سوال «آیا بهتر است مردم آمریكا مجبور باشند به نفت و بنزین كشورهای خارجی وابسته باشند یا با افزایش تدریجی بهای بنزین، مصرف آن را محدودتر كرد، شما به عنوان یك آمریكایی كدام را ترجیح می‌دهید؟»
این بار 71 درصد پاسخگوها با افزایش تدریجی بهای بنزین موافقت كرده بودند! بر این اساس طراحی پرسشنامه امری است كه متخصصان خود را دارد و تنها پژوهشگران حرفه‌ای می‌توانند ابعاد مختلف یك سوال را ارزیابی و یك سوال را به صورت خنثی و در جهت اهداف پروژه طراحی كنند. از طرفی معمولا برای سوال‌های كلیدی سوالی به شكلی دیگر در داخل پرسشنامه گنجانده می‌شود تا از دریافت بدون انحراف پاسخ صحیح اطمینان حاصل شود و نكته مهم‌تر بعدی این است كه پرسشنامه باید از نظر روایی و اعتبار مورد سنجش قرار گیرد. روایی پرسشنامه با بررسی كارشناسان فنی آن مبحث و همین‌طور استادان روش تحقیق مورد سنجش و بررسی قرار می‌گیرد.
نتایج خیلی از نظرسنجی‌ها قابل اعتماد نیست
دكتر ناصر جمالزاده، استاد دانشگاه امام صادق در این زمینه عقیده دارد كه غالب نظرسنجی‌هایی كه در ایران صورت می‌گیرد چون مبتنی بر سلیقه و به صورت حزبی است، سعی دارد یك گرایش خاص را برجسته كند و نتایج آن قابل اتكا و اعتماد نیست.این استاد رشته علوم سیاسی افزود: نظرسنجی‌های حزبی نتیجه‌ای جز مطابق خواسته آن گروه و حزب خاص ندارد. وی با اشاره به نظرسنجی‌های سایت‌های اینترنتی مختلف سیاسی كه خودشان نیز به نوعی مربوط به طیف‌های مختلف هستند، تاكید كرد: قطعا نتیجه و دلخواه این سایت‌ها از آنجایی كه مراجعه‌كنندگان به آنها نیز به نوعی تعلق خاطر به این گروه‌ها دارند، نتیجه‌ای مشخص و به نفع همان طیف دارد.
دكتر جمالزاده با تاكید بر این‌كه در ایران موسسات پژوهشی كه براساس استانداردهای لازم نظرسنجی انجام دهند وجود ندارد، خاطرنشان كرد: چنانچه سوالات دقیق تنظیم شود و مبتنی بر گرایش خاصی نباشد و به صورت جهت‌دار تهیه نشود، قطعا پاسخ به سوالات و جواب‌ها بدون جهت می‌تواند نشان‌دهنده یك آمار باارزش باشد.
وی افزود: در یك تحقیق علمی نمونه آماری كه گویای طبقات اجتماعی است، از طیف‌های مختلف اجتماعی از كارگر، كارمند، دانشگاهی و خانه‌دار و ... در سطح ملی باید استفاده كرد و نمی‌توان نظرسنجی‌ها را مربوط به كاربران اینترنتی كه از اقشار باسواد و خاص جامعه هستند یا مربوط به یك نمونه آماری محدود در یك شهر خاص هستند درنظر گرفت.دكتر جمالزاده گفت: ضمن این‌كه چون نتایج نظرسنجی حساب احتمالات است و حداكثر می‌تواند به ما بگوید كه احتمالا فلان كاندیدا پیروز انتخابات خواهد بود، بنابراین در حد احتمالات ارزش دارد. وی با اشاره به این‌كه ممكن است در زمان انتخابات و به خاطر بروز یك مساله خاص رای اكثر مردم نیز تغییر كند، افزود: نمی‌توان به استناد احتمالات حكم قطعی صادر كرد و براساس آن مثلا بعد از انتخابات، نتایج انتخابات را زیر سوال برد.
نظرسنجی قواعدی دارد
دكتر لطف‌الله فروزنده، قائم‌مقام مركز پژوهش‌های مجلس نیز در گفتگو با «جام‌جم» با اشاره به ضرورت رعایت اصول علمی در نظرسنجی‌ها گفت: نظرسنجی قواعدی از نظر علمی دارد و یكی از مسائل بسیار حائز اهمیت در انتخابات نمونه و جامعه آماری است.
وی روش نمونه‌گیری و حجم نمونه را از مسائل حائز اهمیت در نمونه‌گیری خواند و گفت: برای بالا بردن صحت نمونه‌گیری‌ها باید كار حرفه‌ای و علمی انجام شود و آزمون‌های مختلفی برای اعتبار و روایی یك نمونه‌گیری صورت گیرد. فروزنده در ادامه با اشاره به نظرسنجی‌هایی كه از طریق اینترنتی انجام می‌شوند، گفت: طبیعتا در این نظرسنجی‌ها به جای این كه جامعه‌ای معرف در اختیار داشته باشیم به یك جامعه محدود دسترسی داریم كه نتایج چنین نظرسنجی‌هایی به كل جامعه قابل تعمیم نیست.
وی با اشاره به اعلام نتایج برخی نظرسنجی‌ها در ایام انتخابات گفت: ما چند موسسه رسمی داریم كه در همه انتخابات‌ها نظرسنجی می‌كنند و این موسسات هرگز حاضر نیستند كه اعتبار خود را با اعلام نتایج غیرصحیح به نفع كسی زیر سوال ببرند، اما برخی سایت‌های غیررسمی در زمان تبلیغات، برای روحیه دادن خود با انتشار برخی نظرسنجی‌ها، كاندیدای مورد حمایت خود را دارای بالاترین رای‌ها نشان می‌دهند. وی درخصوص این كه چرا نتایج نظرسنجی‌ها در كشور معمولا با آنچه به وقوع می‌پیوندد همخوانی ندارد، گفت: دلیل این مساله این است كه معمولا فضای انتخابات در سه چهار روز آخر متحول می‌شود و این در حالی است كه برای یك نظرسنجی حداقل پنج شش روز زمان لازم است و حداقل یكی دو روز نیز برای تحلیل داده‌ها زمان لازم است، از همین رو معمولا نمی‌توان آن تحولات روزهای آخر را در نظرسنجی‌ها اعمال كرد.
برخی نظرسنجی‌ها قابل تعمیم نیست
دكتر كاووس سیدامامی، استاد جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه امام صادق در گفتگو با «جام‌جم» درخصوص نظرسنجی‌های اینترنتی گفت: این‌گونه نظرسنجی‌ها صرفا دیدگاه كسانی است كه از آن سایت بازدید می‌كنند بنابراین این نتایج قابل تعمیم به جمعیت‌های بزرگ نبوده و فقط به جمعیت استفاده‌كنندگان آن سایت خاص قابل تعمیم است.
وی درخصوص نظرسنجی‌های تلفنی نیز گفت: این نظرسنجی‌ها در همه جای دنیا مرسوم است به شرطی كه نمونه‌ای كه به آنها تلفن می‌شود از لحاظ علمی یك نمونه معرف باشد و می‌توان گفت كه تنها راه ممكن نیز برای رسیدن به یك جمعیت بزرگ همین باشد. سیدامامی در ادامه افزود: آنچه نظرسنجی‌های تلفنی در ایران را از همین نوع نظرسنجی در كشورهای غربی متمایز می‌كند، این است كه در این كشورها موسسات نظرسنجی مستقل فعالیت می‌كنند، این موسسات عهده‌دار نظرسنجی‌های انتخاباتی هستند و معمولا كار خود را با دقت بسیار بالا انجام می‌دهند. وی به موسسات نظرسنجی بزرگی چون گالوپ و هریس در آمریكا اشاره كرد و ادامه داد: این موسسات كار خودشان را فارغ از فشارهای سیاسی و احزاب و گروه‌ها، به صورت مستقل انجام می‌دهند و بنابراین اگر نتایج این نظرسنجی‌های موسسات مختلف را مقایسه كنیم، می‌بینیم كه نتایج آنها تفاوتی در حد یك یا دو درصد داشته و بسیار به هم نزدیك هستند. سیدامامی افزود: نظرسنجی‌های انتخاباتی عمدتا تلفنی انجام می‌شوند و با توجه به این‌كه اكثر مردم به تلفن دسترسی دارند، یك نمونه تصادفی معرف از همه شماره تلفن‌ها در سراسر كشور تهیه می‌شود و به همه آنها زنگ می‌زنند و نظر مردم را در مورد كاندیدای مورد حمایتشان سوال می‌كنند كه نتایج هم معمولا دقت بالایی دارند.
این استاد جامعه‌شناسی سیاسی در ادامهبه وضعیت نظرسنجی‌ها در ایران اشاره كرد و گفت: در كشور ما معمولا چنین موسسات نظرسنجی مستقلی كه با بودجه خود بتوانند كار كنند وجود ندارد و آنهایی كه بودجه دارند نیز عمدتا دولتی هستند كه مهم‌ترین آنها متعلق به صدا و سیماست. سیدامامی در ادامه گفت: البته این موسسات در مواقع لازم می‌توانند نظرسنجی‌های علمی و بسیار دقیق انجام دهند كه در این خصوص صدا و سیما این كار را انجام می‌دهد، اما این كه نتایج این نظرسنجی‌ها اعلام شود یا خیر بحث دیگری است و ممكن است این نتایج اعلام نشود و فقط برای خواص اعلام شود.
وی با اشاره به نظرسنجی‌هایی كه از سوی جناح‌ها و تشكل‌های حامی كاندیداها انجام می‌شود، نیز گفت: اغلب این نظرسنجی‌ها جهت‌دار است و در آنها سعی می‌شود كاندیدای مورد حمایت حزب مورد نظر، پیروز میدان جلوه داده شود و درواقع از نظرسنجی به عنوان وسیله‌ای برای روحیه دادن به كاندیدای مورد حمایتشان استفاده می‌شود. سیدامامی با بیان این كه به چنین نظرسنجی‌هایی نمی‌توان زیاد اعتماد كرد، افزود: چنین مسائلی وجه تمایز نظرسنجی در كشور ما و كشورهای اروپای غربی و آمریكای شمالی است.
وی در پاسخ به این سوال كه چرا معمولا نتایج نظرسنجی‌های علمی نیز با واقعیت مطابقت ندارد، گفت: كار نظرسنجی، سنجش نظر مردم در یك مقطع زمانی خاص است و زمان در تغییر آرای مردم بسیار موثر است. وی افزود: اگر نتایج بعد از مدتی طور دیگری رقم زده می‌شود، می‌تواند به این دلیل باشد كه نظر مردم در این مدت تغییر كرده است. سیدامامی با بیان این كه در كشور ما در زمان انتخابات، همه چیز در همان دوره تبلیغات قبل از انتخابات اتفاق می‌افتد، افزود: در این بازه زمانی، هفته به هفته و حتی روز به روز نظر مردم تغییر می‌كند. وی در ادامه تاكید كرد: اگر نظرسنجی درست و علمی انجام شود نتایج آن تا حدود زیادی مطابق با واقعیت خواهد بود.
