موهای سیخ سیخی، بلوزهای تنگ با مارکها و شکلهای عجیب، ابروهای اصلاح شده، شلوارهای تنگ، مانتوهایی که به زور تا کمر می رسد، شالهای رنگارنگ که فقط قسمت بالای سر را می پوشاند، پوشیدن لباسهای غیرمعقول، اصلاح و آرایش موی سر و صورت و موهای رنگ شده و مش خورده پسران از جمله تصاویری است که هر روز در خیابانها با آن رو به رو می شویم.
نوجوانان و جوانان تا چند سال پیش به لباس اهمیت چندانی نمی دادند و کافی بود پوشاک مناسبی بر تن داشته باشند، اما امروز نوع لباس، رنگ، نوع دوخت و حتی دکمه های آن مورد توجه آنان است.
امروزه کوتاه و بلند کردن مو، مدل دادن، رنگ کردن، اصلاح صورت و ساعتها مقابل آیینه ایستادن بخش اعظم زندگی دختران و پسران را به خود اختصاص داده است.
گذشت آن روزی که پسران موهای خود را با ماشین نمره چهار می زدند و گاهی با دل به دریازدن مدل آلمانی انتخاب می کردند، اما امروز مدل مویی را که در ماهواره می بینند، انتخاب می کنند و با پیداکردن عکس مدل موی موردنظر در اینترنت، از آرایشگر خود می خواهند طبق آن مدل، موهایشان را اصلاح کند! امروزه مد و مدگرایی در بخشهای مختلف زندگی جوانان بشدت تأثیر گذاشته است و گاهی آن قدر در توجه به آن، اصرار دارند که تعجب شما را برمی انگیزند.
مد و مدگرایی کار را به جایی رسانده است که پسرانی را می بینیم که موهایشان را بلند کرده اند و دستبند، گردنبند و حتی گوشواره بر گوش دارند و آرایش دخترانه کرده اند و در نقطه مقابل، دخترانی را می بینیم که موهایشان را پسرانه کوتاه می کنند و شلوار و بلوز می پوشند و در خیابانها خودنمایی می کنند.
*لذت می برم
مد، گرایش سریع کالا و یا رفتار در بین افراد است و به دلیل رابطه مستقیم با حس تنوع طلبی، در میان جوانان و نوجوانان طرفداران بیشتری دارد، هر چند که گاهی این پدیده در بین سایر افراد جامعه نیز به چشم می خورد.
بسیاری از افراد مد و مدگرایی را امری شخصی تلقی می کنند و معتقدند افراد جامعه مختار هستند که به هر سلیقه و علاقه خود، جامه عمل بپوشانند و کسی نباید در مقابل آن واکنش نشان دهد.
چند سال قبل، داخل تاکسی مسافری کنار دستم نشست که نگاهم را برای دقایقی به خود معطوف کرد، پسری که موهای بلندش را مش زده و صورتش را اصلاح کرده بود.
زمانی که سر صحبت را با او باز کردم، عرق شرم تمام صورتش را پوشاند و پاسخهای کوتاهش نشانگر آن بود که پاسخی برای عملکردش ندارد و از این کارش راضی نیست.
«اولین بار است»، «فریب خوردم»، «شرط بستیم»، «نمی دانم»، «موهایم بلند بود، دوستانم اصرار کردند»، «کوتاه می کنم»، «اشتباه کردم» و ... پاسخهایی بود که از او شنیدم.
از آن روز، چندین سال گذشته است، اما امروز جوانهای بسیاری را می بینیم که اصلاح کرده اند و مو مش زده اند و دستبند به دست در خیابانها قدم می زنند.
«امید»، 18 ساله، از همین جوانهاست، ابروانش را اصلاح کرده و موهای سیخ سیخی اش بدجوری به چشم می خورد و سه دکمه یقه پیراهنش را باز کرده تا گردنبندش بیشتر دیده شود.
زمانی که از او درباره وضع ظاهری اش سؤال می کنم، پرخاش کنان می گوید: مگر اشکالی دارد، مرتب بودن بد است؟
او می افزاید: موهای سیخ سیخی مد شده است و خیلی ها موهایشان را به این شکل درست می کنند، شما فکر می کنید همه مشکلات برطرف شده که به موهای من گیر می دهید؟
دوست«امید» هم که بلوز بدون آستین و شلوار تنگی پوشیده بود، می گوید: همه این مدلها را از ماهواره یاد می گیرند، امید مدل مویش را از یکی از خوانندگان ماهواره گرفت و کلی دوندگی کردیم تا توانستیم عکسش را پیدا کنیم.
وی می افزاید: آرایشگرها هم که از خدا می خواهند، موی معمولی را حداکثر با پنج هزار تومان اصلاح می کنند، اما گاهی از ما تا صد هزار تومان هم می گیرند و آنها هم بدشان نمی آید!
از او درباره نحوه پوشیدن لباسهایش سؤال می کنم و او می گوید: اگر بد است، چرا توی بوتیکها می فروشند، شما اگر سری به بوتیکها بزنید خیلی کم لباسهای ساده پیدا می کنید، اینها اگر مد نبود و در فروشگاه ها فروخته نمی شد که مردم نمی خریدند و نمی پوشیدند.
وی می افزاید: دوست دارم آخرین مد لباس با بپوشم و در خیابانها گردش کنم.
جوان دیگری که به همراه دوستانش در پارک روی تکیه گاه نیمکت نشسته بودند و صدای خنده شان از فاصله دور هم شنیده می شد، درباره اصلاح صورتش می گوید: ابروهایم را اصلاح نکرده ام، تمیز کرده ام!
وی می افزاید: ابروهایم پر بود که این مسأله رنجم می داد تا اینکه روزی یکی از دوستانم پیشنهاد داد آن را تمیز کنم، هر چند که روز اول آن قدر خراب کردم که مجبور شدم تا مدتها خانه نشین شوم و حتی گاهی که به اجبار به خیابان می آمدم، کلاه کشی تا روی چشمانم می کشیدم تا کسی آن را نبیند.
«بهزاد» پسر دیگری که موهایش را مش زده و گوشواره هم به گوش دارد نیز می گوید: زمانی که بچه بودم و مادرم حوصله اش سر می رفت، مرا آرایش می کرد و خنده او و سایر اقوام را همیشه به یاد دارم و حالا که سنم بالا رفته نیز دوست دارم، دیگران به من توجه کنند.
وی می افزاید: مادرم موهایم را مش می زند و استفاده از وسایل آرایش او نیز برای من آزاد است و آن قدر این قضیه طبیعی شده که در خانه و فامیل با مشکلی رو به رو نمی شوم.
«علی» می گوید تا به حال سایه چشم، کرم پودر و یا مواد آرایشی دیگر را استفاده نکرده است، اما گاهی اوقات برای اینکه مژه های بلندش نشکند از ریمل استفاده کرده است!
یک آرایشگر که نمی خواهد نامی از او ذکر شود، می گوید: در زمانهای گذشته زمانی که می خواستیم کمی از پرپشتی ابروی مشتری خود کم کنیم و یا سر قیچی بزنیم، خیلی عصبانی می شدند و پرخاش می کردند، اما حالا باید ابرو هم اصلاح کنیم.
وی با اشاره به نوشته ای که پشت شیشه مغازه اش زده مبنی بر اینکه«از اصلاح صورت معذوریم» می افزاید: من حاضر نیستم به خاطر پول بیشتر، هر کاری را که مشتری خواست انجام دهم، اما هستند همکارانی که مش می کنند، فر می زنند، ابرو تاتو می کنند، صورت بند می اندازند و ....
علاوه بر پسران، دخترانی را هم در خیابانها می توان دید که باور نمی کنید سن و سال چندانی داشته باشند، دخترانی که با کمی دقت متوجه می شوید نیمی از سنی را که نشان می دهند، دارند و اصلاً هم نگران نیستند که آرایش غلیظ، سن آنها را بسیار بیشتر از آنچه که هست، نشان می دهد.
نسترن 16 ساله که شالی رنگی را به روی سرش انداخته است و موهایش را به روی صورتش کشیده است، زمانی که نوع آرایش را مورد پرسش قرار می دهم، می گوید: فشن که می گویند، همین است، چند روز قبل مدلش را از ماهواره گرفتم.
او که به همراه دو نفر از دوستانش در یکی از خیابانهای بالا شهر قدم می زد، رو به یکی از دوستانش می کند و می گوید: دیدید درست گفتم، خیلی قشنگ است جلب توجه می کند، فکر می کنید چرا ایشان آمده و از من سؤال می کند، چون خیلی به چشم آمده است.
در دلم به استدلالش می خندم، دختری که باید گوهر پرورده صدف حجاب و متانت باشد، اینگونه در خیابانها قدم می زند و از اینکه جلب توجه کرده است، مسرور و خوشحال است.
«فشن»؛ کلمه ای است که از زبان همه آنها شنیده می شود و در کنار آن مدلهای شینیون کنفی، مو چتری، آناناسی و همچنین لولایت فانتزی و ... چیزهایی است که می شنوی و انواعش را هم محض نمونه در گوشه و کنار خیابانهابه چشم می بینی.
دختر دیگری که به همراه دوستانش قدم می زند و صدای بلندشان، خیابان را به اشغال خود درآورده و مانتوی کوتاهی پوشیده و شالی قرمز رنگ را به روی سرش انداخته است، خودش را کاترین معرفی می کند.
با معرفی خود، دوستانش بمب خنده می شوند و می ترکند، مردد مانده ام، نگاهم را به زمین دوخته ام و مانده ام چه کنم، دوستانش به او می گویند، حالا امروز که توانستی به بهانه جشن تولد از خانه بیرون بیایی و در خیابانهای بالای شهر قدم بزنی، چرا اسمت را عوض می کنی و من متوجه می شوم که بعضی از جوانان ما چه مسیر پرسنگلاخی را برای آینده خود ترسیم کرده اند.
نگاهش که می کنم، سرش را پایین می اندازد، هنوز هم می توان کور سوی حیا و خجالت را در گوشه چشمانش دید، اما نداشتن هویت مستحکم و تمایل به دیده شدن او را به این روز و حال انداخته است.
او می گوید: برای اولین بار است که اینطوری به خیابان آمده ام، احساس می کنم که همه به من نگاه و توجه می کنند، چیزی که نه در خانه از آن خبری هست و نه در فامیل و آشنایان، دلم می خواهد توجه همه را جلب کنم.
*بی هویتی عامل اصلی
بر اساس تحقیقات انجام شده توسط سازمان ملی جوانان، جامعه ایران به دلیل مذهبی بودن و برخورداری از تمدن و تاریخ دیرپا دارای دو گستره مفهومی برجسته از هویت دینی و ملی است.
این تحقیقات نشان می دهد 84 درصد جوانان اعتقاد دارند انجام مراسم دینی در کشور موجب آرامش و سلامت روحی مردم می شود، 91 درصد جوانان خدا را ناظر بر اعمال انسانها، 89 درصد پیروی از اولیای دین را وظیفه شرعی انسان و 88 درصد معتقدند آدمهای دیندار کمتر دچار انحراف اخلاقی می شوند.
بر اساس این تحقیق، در حال حاضر 88 درصد جوانان درباره هویت بدنی خود معتقد به برخورداری از سلامت جسمانی بالا، 84 درصد از ظاهر و قیافه راضی و 82 درصد دیگر نیز معتقدند بلوغ همزمان با سایر همسالان خود را داشته اند.
همچنین 47 درصد دختران و 24 درصد پسران آرزو دارند از جنس مخالف باشند، از سویی دیگر تنها 35 درصد جوانان 18 تا 29 سال 34 درصد پسران و 36 درصد دختران به مرحله طبیعی دستیابی به هویت همسر گزینی رسیده و 65 درصد دیگر هنوز در حد تعلیق، توقف و اغتشاش هویت هستند.
بدیهی است شکل گیری هویتی منسجم، پایدار و دستیابی به تعریفی از خود با مشخصه های انتخاب ارزشها، باورها و هدفهای زندگی مهم ترین جنبه رشد روانی و اجتماعی دوره جوانی است.
از سویی دیگر شکل گیری هویت در دوران جوانی ارتباط تنگاتنگی با عواطف، خود پندار و عزت نفس فرد داشته که در این میان احساس تعلق و تعهد به خانواده، قوم، فرهنگ ملت و مذهب از جمله مؤلفه های مرتبط با هویت بر شمرده می شود.
آنچه امروزه جامعه شناسان از آن به عنوان بحران هویت یاد می کنند، در قالب گرایش به مدهای عجیب و غریب در کشور ما نمود پیدا کرده است که روزانه با تعدادی از آنها رو به رو می شویم.
جامعه شناسان مد را یک پدیده اجتماعی می دانند که افراد را با یکدیگر همرنگ می کند، اما آنچه امروزه جوانان ما دچار آن هستند، تقلید نا به جایی است که می تواند تأثیرهای منفی زیادی برای ارزشهای اجتماعی، ملی و مذهبی داشته باشد و تقلید کورکورانه تا حد زیادی افراد را مجبور به هدر دادن وقت و پرداختن هزینه زیاد می کند و در نتیجه آنها را از فعالیتهای مثبت باز می دارد.
یک کارشناس ارشد اجتماعی در این باره می گوید: تقلید از مد همیشه تأثیرهای منفی به بار نمی آورد، بلکه نتایج مثبتی همچون شادی، نشاط و نوگرایی هم خواهد داشت و زندگی را از یکنواختی خارج ساخته و احساس تازگی به آنها می بخشد.
محمد کمالی با تأکید بر حفظ ارزشهای ملی، فرهنگی و مذهبی با جلوگیری از تقلید نادرست، خاطر نشان می کند: برای جلوگیری از افراط و تفریط در بحث مدگرایی، نباید از اهرم فشار، مقابله و تندخویی بهره برد، بلکه باید با آزادی، زمینه را برای انتخاب درست و مناسب برای نسل جوان فراهم کرد.
وی ماهواره و اینترنت را از مهم ترین عواملی می داند که برخی جوانان امروز را به سوی بی هویتی می کشاند و آنها را از برنامه ریزی و هدفمند بودن برای آینده دور می کند و باعث می شود تا بیشتر به دنبال ظاهر سازی باشند.
وی می افزاید: مسایلی نظیر گسست فرهنگی، فردگرایی افراطی، تضاد نسلها، تغییرات پرشتاب زندگی، خلاء آرمانی، فقدان عامل دین و مذهب، پدیده کلان شهرهاست که تأثیرهای تعیین کننده ای بر بحران هویت داشته و روند آن را شتاب می بخشد.
وی می افزاید: گرایش به مدهای عجیب و غریب مربوط به گروه های خاصی است و شامل عموم جوانان نمی شود، اما علت و انگیزه اصلی چنین رفتارهایی به چگونگی ارضای یکی از نیازهای فرد ارتباط مستقیمی دارد.
به گفته این کارشناس ارشد اجتماعی، مورد توجه قرار گرفتن فرد توسط دیگران یکی از نیازهای انسان است که این نیاز در افرادی که بهره کمتری از زمینه های قوی فرهنگی و اسلامی دارند، به چیزهایی مثل آرایش کردن و خود را به صورتهای مورد توجه همگان درآوردن بروز می کند.
وی می افزاید: متأسفانه برخی از جوانان آن قدر تحت تأثیر رسانه های خارجی و گروه های اجتماعی خاص قرار می گیرند که حتی سعی می کنند از آنها نیز سبقت بگیرند، بنابراین رنگ کردن مو، برداشتن ابرو و خود را به ظاهر جنس مخالف نزدیک کردن را نوعی ارزش می دانند و قبح آن را در خود از بین می برند.
وی می گوید: استمرار این فعالیتها، موجب می شود این افراد از نسل قبلی فاصله بگیرند و این باعث انزوای آنان از سوی افراد جامعه و گاه نادیده انگاشته شدن از سوی همگان می شود و دچار نوعی بیماری روانی می شوند.
کمالی خاطر نشان می کند: برای جلوگیری از نوع عملکرد این افراد باید از یک سو خانواده و خویشان تلاش کنند مانع کجروی آنان شوند و آنان را توجیه کنند و از سوی دیگر، چاره ای برای ارضای نیازهای آنان متناسب با شرایط زمانی اندیشیده شود تا امکان انتخاب گسترده داشته باشند.
وی می افزاید: در این میان رسانه های گروهی بخصوص تلویزیون می تواند نقش بسیار مهمی داشته باشد و از آرایشهای نامطلوب مجریان و هنر پیشه های سریالها و فیلمهای تلویزیونی جلوگیری کنند.
وی تأکید می کند: بخشی از جامعه بدون آگاهی و به صورت کورکورانه از این رفتارها تقلید می کند، زیرا آگاهی کافی ندارد، از خانواده و محیط نظارت اجتماعی محلی دور هستند و توجهات لازم به آنها ارایه نشده است.
*کلام آخر
آنچه باید مورد تأکید قرار گیرد اینکه اگر جوانان ما بیش از پیش با فرهنگ اصیل ایرانی و اسلامی آشنا شوند و به هویت کهن و تاریخی خود پی ببرند، از تقلید کورکورانه و ناآگاهانه دست برمی دارند و ظاهری معقول و مطابق با فرهنگ خود انتخاب می کنند.
از دیگر سو، توجه به استحکام پایه های خانواده نیز در این میان نقش عمده ای دارد، زیرا در خانواده های از هم گسیخته که والدین با هم زندگی نمی کنند، طرف مقابل که از فرزند خود دور است، برای جلب محبت وی امتیازات بیشتری به فرزند می دهد که این امر زمینه بسیاری از بزه ها را فراهم می کند.
همچنین آموزش«نه» گفتن به فرزندان و همچنین افزایش قدرت مسؤولیت پذیری، اعتماد به نفس و دوری گزیدن از افرادی که مخالف با ارزشها و فرهنگ خانواده هاست، نیز از دیگر مسائلی است که می تواند از این تقلیدهای کورکورانه جلوگیری کند.
سرانجام اینکه فرزندان ما باید بدانند که ایرانی فرهنگ و تمدنی دیرینه و کهن دارد که سرسلسله جنبان بسیاری از تمدنها و فرهنگهای کنونی جامعه ماست و باید افتخار کنند که ایرانی هستند و ایرانی تبار.
