به نقل از جام جم آنلاين ، این گروه از زنان كه با عنوان زنان سرپرست خانوار یا خودسرپرست در جامعه نامیده می‌شوند، با مسائل، مشكلات و موانع زیادی در زندگی مواجهند. توجه و بررسی همه‌جانبه و دقیق مسائل و مشكلات زنان سرپرست خانوار و ارائه راهكارهای درست و اصولی به منظور حمایت از آنها، از جمله وظایف نهادها و سازمان‌های خدمات اجتماعی در هر كشور است. متاسفانه در جامعه ما، زندگی زنان پس از ترك شوهر (به دلیل فوت، طلاق و...) غالبا با ابهامات و مخاطراتی روبه‌روست؛ از جمله سرپرستی فرزندان بتنهایی و گاه بسختی، مشكلات اقتصادی، زندگی در تنهایی و همراه با افسردگی و ناامیدی، همچنین نگرش غلط جامعه نسبت به زنان مطلقه و بیوه در نبود همسرانشان، آنان را در روابط اجتماعی و حضور در اجتماع با مشكلات عدیده‌ای روبه‌رو می‌كند. با توجه به روند رو به افزایش شمار زنان سرپرست خانوار در سال‌های اخیر در نتیجه افزایش میزان طلاق در جامعه، لزوم توجه بیشتر به این قشر از افراد جامعه، ملموس‌تر است.
پس از پیروزی انقلاب، قانون اساسی بر تامین نیازهای افراد بی‌سرپرست و زنان سرپرست خانوار به عنوان اقشار آسیب‌پذیر جامعه تاكید كرده است. قانونگذار نظام اسلامی با توجه به اصل حفظ نهاد خانواده، اصل برقراری عدالت اجتماعی، اصل پیشگیری از مفاسد اجتماعی و اصل رعایت حقوق شهروندی موظف بوده است تا این گروه را زیر چتر حمایتی خود قرار دهد. از جانب دیگر مطابق با آموزه‌های مذهب تشیع، حاكمان حكومت اسلامی ملزم به بذل توجه ویژه در امور اقتصادی و اجتماعی افرادی هستند كه از عهده مخارج خود بر نیامده و مشكلات بسیاری را متحمل می‌شوند.
از این‌رو، پرسش اصلی پژوهش حاضر این است كه زنان سرپرست خانوار به لحاظ پارامترهای جامعه‌شناختی، روان‌شناختی، اقتصادی و رفاهی چه وضعیتی دارند و تحلیل ثانویه بر این پارامترها، چه یافته‌هایی را بر می‌تابد؟ چه راهكارهایی را می‌توان جهت رویارویی زنان سرپرست خانوار با مسائل و مشكلات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی پیش‌رو ارائه داد؟
مروری بر پژوهش‌های انجام شده در زمینه مسائل و مشكلات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی زنان سرپرست خانوار نشان می‌دهد كه در این زمینه پژوهش‌های معتبر بسیار محدود است. گستره مسائل و مشكلات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی‌ای كه نهاد خانواده به خاطر حذف یا تضغیف حضور كاركردی مرد می‌پذیرد و تبعات ناشی از آن موضوعی است كه در سال‌های اخیر بخشی از تلاش‌های پژوهشی و مطالعات علمی را به خود اختصاص داده است. در این قسمت از نوشتار، به بررسی ادبیات تجربی تحقیق پرداخته می‌شود؛ ادبیاتی كه در قالب پایان‌نامه كارشناسی و كارشناسی ارشد، رساله دكتری و گزارش‌های تحقیقی به فراخور عنوان تحقیق، به شرح و تبیین مسائل زنان سرپرست خانوار می‌پردازد.
به طور كلی این تحقیقات را می‌توان به 2دسته تقسیم كرد:
دسته اول: پایان‌نامه‌های تحصیلی دانشجویان رشته‌های مرتبط با موضوع كه عمدتا رشته خدمات اجتماعی و مددكاری است و دارای ویژگی‌های مشابهی هستند از جمله این‌كه تمام این تحقیقات از نوع توصیفی هستند و به نتایج مشابهی نیز دست یافته‌اند. ویژگی‌های اجتماعی اقتصادی خانواده‌هایی كه سرپرستی آنان با زنان است، وضع تحصیلات، اشتغال، درآمد، بهداشت و مسكن نامناسب است و ارتباط خویشاوندی ضعیفی دارند و عملكرد سازمان‌های حمایتی به علت كمبود منابع مالی و خدماتی در بهبود وضعیت این خانواده‌ها نیز چندان موفق نبوده‌اند. چند نمونه از این پایان‌نامه‌ها عبارتند از:
نتایج حاصله از پژوهشی با عنوان «بررسی سیاست‌های اجتماعی پیرامون حقوق زنان مطلقه سرپرست خانوار» توسط فاطمه قربانی در سال 1380، حاكی از آن است كه ضعف قوانین در زمینه دسترسی زنان مطلقه به حقوقی كه بعد از طلاق در قوانین حقوقی برای آنها در نظر گرفته شده است بخصوص در زمینه مهریه، اجرات‌المثل و نفقه برای نگهداری فرزندان، از جمله مسائل و مشكلات زنان سرپرست خانوار است.
پژوهش دیگر، در سال 1380 توسط فاطمه رضایی با عنوان «بررسی مشكلات اقتصادی اجتماعی خانواده‌های زن سرپرست تحت پوشش بهزیستی شهرستان خمین» انجام شده است. تحقیق حاضر با هدف دستیابی به اطلاعات لازم در رابطه با وضعیت اقتصادی اجتماعی خانواده‌های زن سرپرست جهت تقویت فعالیت‌های مربوط به این گروه خانواده‌ها انجام شده است. جامعه آماری 50 خانوار زن سرپرست 65 15 ساله تحت پوشش سازمان بهزیستی شهرستان خمین بوده است. روش تحقیق پیمایشی و اطلاعات به وسیله پرسشنامه استخراج شده و به نتایج زیر دست یافته است.
96 درصد دارای تحصیلات پایین هستند، 50 درصد زنان دارای مشاغل پایین هستند، 34درصد مشاغل نیمه مهم، 16 درصد غیرشاغل، 64 درصد دارای درآمد پایین و 24 درصد فاقد درآمدند. 80 درصد خانواده‌ها دارای پایگاه اجتماعی اقتصادی متوسط و پایین هستند. 32 درصد علت سرپرستی زن فوت مرد، 22 درصد بیماری و از كارافتادگی، 18 درصد زندانی بودن مرد، 12 درصد طلاق و 16 درصد سایر موارد است. اكثر خانواده‌ها كمك‌های بهزیستی را كافی نمی‌دانند.
در پژوهشی كه توسط عباس سالاری «تاثیر فقدان پدر بر اختلالات رفتاری كودكان مقطع ابتدایی تحت‌پوشش كمیته امداد امام خمینی شهر تهران» در سال 1373 انجام شده، حاكی از آن است كه مساله اساسی پی بردن به تاثیر فقدان پدر در اختلالات رفتاری كودكان فاقد پدر بوده و به مسائل دیگری چون جنس، سن كودك، میزان تحصیلات و سن مادر و فقدان پدر پرداخته است. نمونه پژوهش شامل 160 دختر و پسر تحت‌پوشش كمیته امداد بوده كه از 4 منطقه 11، 15، 17 و 20 آموزش و پرورش به روش خوشه‌ای انتخاب شده است. از مجموعه 12 فرضیه، 4 فرضیه تایید و نتایج زیر استخراج شد:
هیچ‌یك از متغیرهای سن كودك، ترتیب تولد، سن و تحصیلات مادر با اختلالات رفتاری رابطه معناداری نداشت و حتی داشتن یا نداشتن پدر نیز بر كودكان تحت‌پوشش كمیته امداد تاثیر نداشت.
شرایط و اوضاع اقتصادی عامل اصلی است. مادران این كودكان كه بار اصلی زندگی را به دوش می‌كشند، مانند سایر مادران، تعامل لازم را با كودكانشان ندارند. پدران كودكان واجد پدر نیز به علت نقایص و بیماری جسمی و روانی، حضورشان موثر نیست و مادران آنها به نوعی دچار افسردگی و نگرانی هستند و در نتیجه فرزندان آنها نیز دچار اختلالات روانی می‌شوند.
دسته دوم: تحقیقاتی هستند كه عمدتا توسط مراكز پژوهشی، دولتی و دانشگاه‌ها انجام شده است: «بررسی وضعیت زنان بیوه و بی‌سرپرست شهرستان اردبیل و ارزیابی عملكرد ادارات و ارگان‌های ذیربط در ارائه خدمات به آنها» طرح تحقیقاتی است كه توسط اعظم باقر زارع و همكارانش در سال 76 1375 انجام شده است. این طرح، در زمینه بررسی وضعیت زنان بیوه و بی‌سرپرست در شهر اردبیل به روش پیمایشی و از طریق ابزار پرسشنامه و همچنین با استفاده از روش تحقیق اسنادی و مطالعه پرونده‌های مربوط به افراد تحت‌پوشش سازمانی مربوطه با نمونه آماری 705 نفر از میان زنان بی‌سرپرست و بیوه تحت‌پوشش سازمان‌ها، 106 نفر از دختران و زنان ارجاع شده به مراكز مبارزه با مفاسد اجتماعی و 40 نفر از زنان بی‌سرپرست و بیوه كه تحت‌پوشش هیچ‌كدام از سازمان‌ها نبودند در سطح شهر اردبیل انجام گرفته است و براساس نتایج تحقیق، مشكلات اجتماعی و رفاهی زنان بی‌سرپرست، میزان ارتكاب به جرایم و میزان برخورداری از خدمات امدادی رفاهی دولتی (سازمان‌های حمایتی) مورد مطالعه قرار گرفته و پیشنهادهایی به منظور بهبود بخشیدن به وضعیت زندگی زنان بیوه و بی‌سرپرست و همچنین راهكارهایی برای جلوگیری از آسیب‌پذیری اجتماعی آنها ارائه شده است.
«طرح حمایت از زنان فرهنگی شاغل سرپرست خانوار» طرح دیگری است كه توسط دفتر امور زنان آموزش و پرورش در سال 1380 انجام شده است. این طرح با هدف شناسایی و برطرف كردن موانع و مشكلات زنان شاغل فرهنگی سرپرست خانوار، جلب مشاركت و حمایت معاونت‌ها و سازمان‌های وابسته آموزش و پرورش در این زمینه، ارائه تسهیلات در بعد فرهنگی، اجتماعی، حقوقی، اقتصادی، بهداشتی و روانی، عاطفی به زنان شاغل فرهنگی سرپرست خانوار انجام شده است.
در این طرح زنان سرپرست خانوار را به 3 دسته تقسیم كرده‌اند:
1- زنان شاغل سرپرست: خانواده‌هایی كه مرد به طور دائم غائب است و زن تنها سرپرست قانونی است و شامل همسر شهدا، زنان مطلقه و زنان بیوه می‌شود.
2- زنان شاغل بدسرپرست: خانواده‌هایی كه زن به صورت رسمی سرپرست نیست و غالبا تحت تكفل مرد است ولی مرد از عهده اداره مخارج زندگی برنمی‌آید و شامل همسر فرد معتاد، همسر فرد زندانی و مفقود، همسر از كار افتاده و معلول، همسر فرد بیمار و همسر جانباز با درصد بالای جانبازی می‌شود.
3- زنان شاغل خودسرپرست: زنان سرپرست خانواری كه هرگز ازدواج نكرده‌اند و شامل دختران مجرد كه تنها زندگی می‌كنند و دختران مجردی كه افرادی از خانواده (پدر، مادر، برادر، خواهر و...) را تحت تكفل خود دارند. از میان تمامی كاركنان آموزش و پرورش (348/065/1 نفر)، حدود 542/428 نفر زن هستند كه از بین آنها 976/6 نفر زنان سرپرست خانواری هستند كه قانونا سرپرستی فرزندان خویش را به عهده دارند و عائله‌مندی دریافت می‌كنند. بیشترین درصد زنان سرپرست خانوار، متعلق به استان‌های ایلام، چهارمحال و بختیاری و كهگیلویه و بویراحمد است. بیش از 50 درصد از زنان سرپرست خانوار فرهنگی، یك یا دو نفر را تحت تكفل دارند و حدود 90 درصد از آنها رسمی هستند. حدود 42 درصد از زنان سرپرست خانوار شاغل فرهنگی؛ دارای مدرك دیپلم، 13 درصد فوق دیپلم، 13 درصد لیسانس و درصد كمی فوق‌لیسانس و بالاتر و حدود 23 درصد نیز زیردیپلم هستند.
«بررسی آسیب‌های روانی اجتماعی زنان سرپرست خانواده» توسط زهره خسروی در سال 1380 انجام شده است. این بررسی به روش اسنادی انجام شده و ابتدا به مفهوم و نرخ زنان سرپرست خانواده پرداخته و سپس مشكلات روانی اجتماعی آنان را مورد بررسی قرار می‌دهد و در انتها به بررسی عواملی كه می‌تواند فشار و آسیب‌های روانی اجتماعی را پیشگیری نماید یا كاهش دهد، می‌پردازد.
نتایج نشان می‌دهد عمده‌ترین مشكلات زنان سرپرست خانواده، مشكلات اقتصادی، ناآگاهی برای اداره امور اقتصادی خانواده، نگرش‌های منفی اجتماعی نسبت به زن سرپرست خانواده و نگرانی از آینده فرزندان است. در صورتی كه زنان سرپرست خانواده از حمایت‌های اجتماعی مناسب برخوردار باشند، شیوه‌های مقابله مناسب را بیاموزند و دارای منبع كنترل درونی باشند، كمترین آسیب را متحمل می‌شوند.
«بررسی میزان موفقیت طرح‌های خودكفایی و اشتغالزایی كمیته امداد امام خمینیره در ایجاد و تقویت فرصت‌های شغلی مناسب برای زنان سرپرست خانوار استان سمنان» توسط قدرت‌الله دوست‌محمدی طی سال‌های 82 1381 انجام شده است. هدف این پژوهش، شناسایی میزان موفقیت طرح‌های خودكفایی و اشتغالزایی كمیته امداد در ایجاد و تقویت فرصت‌های شغلی مناسب برای زنان سرپرست خانوار در استان بوده است. جامعه آماری تحقیق، شامل كلیه زنان سرپرست خانوار تحت‌پوشش كمیته امداد كه حداقل یك سال از طرح كمیته برای فعالیت‌های خودكفایی استفاده كرده‌اند.
نتایج به دست آمده از این تحقیق عبارت است از:
- اعطای وام‌های خودكفایی، فرصت‌های شغلی مناسبی را برای زنان سرپرست خانوار ایجاد كرده است.
- بیشترین كمك از طریق اعطای وام برای خرید مواد اولیه برای نیاز شغلی بوده است.
- ارائه آموزش‌های فنی و حرفه‌ای از سوی كمیته امداد در ایجاد و تقویت فرصت‌های شغلی مناسب برای زنان سرپرست خانوار موثر بوده است.
- برگزاری كارگاه‌های آموزشی و تولیدی در ایجاد و تقویت فرصت‌های شغلی برای زنان سرپرست خانوار، بسیار موثر واقع شده است.
- همچنین اعطای وام برای تامین فضای خودكفایی در ایجاد و تقویت فرصت‌های شغلی برای زنان سرپرست خانوار موثر بوده است.
