درباره 3 فیلم تجاری «زنان ونوسی، مردان مریخی»، «شیش و بش» و «آژانس ازدواج»

شتابزدگی؛ آسیب جدی سینمای ایران ‌
در حالی كه چند روز تا نمایش 2 فیلم مطرح جشنواره سال گذشته یعنی «یه حبه قند» و «سعادت‌آباد» باقی مانده است، هنوز 3 فیلم دیگر روی پرده داریم كه در این صفحه به نقد و بررسی آنها نپرداخته‌ایم. این سه فیلم زنان ونوسی مردان مریخی، شیش و بش و آژانس ازدواج، به ترتیب ساخته كاظم راست‌گفتار، بهمن گودرزی و محمد درمنش هستند.
ابتدا می‌خواستیم مطابق معمول به نقد جداگانه این فیلم‌ها در طول 3 هفته بپردازیم، اما چنین كاری مفید و عملی نبود؛ زیرا هر سه این‌ فیلم‌ها در تقسیم‌بندی كارشناسان جزو آثار متوسط و حتی ضعیف اكران به حساب می‌آیند و مشابهت‌های میان آنان ممكن است نگارش 3 نقد مجزا درباره‌شان را به تكرار برخی ایده‌ها تبدیل كند، همچنان‌كه پرداختن متمركز به این 3 فیلم كنار هم می‌تواند در حكم آسیب‌شناسی برخی شتابزدگی‌ها و ساده‌انگاری‌ها در سینمای ایران باشد، در ضمن به دلیل كمبود زمان عملی نیست چون نقد تك‌تك آنها با نمایش فیلم‌های خوب و قابل نقد جدید ـ كه احتمالا از هفته آینده سر و كله‌شان پیدا می‌شود ـ باید بموقع به آنها پرداخت.

انتخاب اسامی فیلم‌ها
عموما می‌توان از خلال نحوه نامگذاری فیلم‌ها، به درونمایه آنها وارد شد. زمانی انتخاب نام فیلم براساس تم مركزی آن اثر بود؛ اما در سینمای تجاری، نامگذاری فیلم‌ها در حكم دعوت تماشاگران به تماشای آن فیلم‌هاست. مثلا اگر توجه كنید به هر سه نامی كه روی 3 فیلم مورد نظر ما گذاشته‌اند، خواهید فهمید از نظر سازندگان این فیلم‌ها، چه موضوعاتی مورد توجه مردم هستند. زنان ونوسی مردان مریخی، عملا حكایت از فیلمی دارد كه سازندگانش در نامگذاری به انواع طالع‌بینی‌ها و تفكرات پوپولیستی كتاب‌های روان‌شناسی عامه و غیرعلمی نظر داشته‌اند. بدین‌سان، خانم‌ها و آقایانی كه كتاب‌های طالع‌بینی مطالعه كرده یا به روز و ماه تولد آدم‌ها به عنوان دروازه‌ای برای ورود به شخصیت‌شان نگاه می‌كنند، ناخواسته جذب این نام می‌شوند. شیش و بش اصطلاحی است كه از تركیب 2 كلمه فارسی و تركی به دست آمده است. این اصطلاح در بازی‌هایی كه ریختن تاس در آنها تعیین‌كننده است، كاربرد دارد. این‌كه شیش و بش چه معنایی دارد، جوابی قاطع دارد؛ مطلقا هیچ معنایی ندارد. نه نشانه خوش‌شانسی است و نه بدشانسی. نه باعث امیدواری یك سوی بازی است و نه عامل شكست او. اما چون موزون است و تركیبی از 2 زبان، بنابراین حتما از نگاه سازندگانش جذاب به نظر رسیده است. كسانی كه شیش و بش را دیده‌اند حتما خیلی خوب می‌دانند این اسم چه ربطی به قصه و درونمایه فیلم دارد؟
 سومین فیلم آژانس ازدواج است. تركیب این دو كلمه، اولین معنایی را كه به ذهن یك آدم عادی متبادر می‌كند، همان مقصود اصلی سازندگان فیلمی است كه پس از چند ناكامی، حالا با انتخاب چنین نامی درصدد كشاندن تماشاگران به سینما هستند. یكی 2 سال پیش اداره نظارت و ارزشیابی در پی ازدیاد فیلم‌هایی با اسامی فرنگی اعلام كرد از این پس باید روی عناوین فیلم‌ها از این دیدگاه نظارت شود. این اتفاق تا حدودی افتاد و اسامی فرنگی و بی‌ربط برخی فیلم‌ها تغییر كرد (البته استثناءهایی هم وجود داشت، مثل «آلزایمر») اما حالا نكته‌ای كه ضرورتش بیشتر احساس می‌شود، نظارت بر نام‌هایی است كه اولا هیچ ربطی به خود فیلم ندارند و ثانیا بعضی‌هایشان در تضاد با فرهنگ و ارزش‌های جمعی هستند.

انتخاب بازیگران
امین حیایی، بازیگر مشترك 2 فیلم از 3 فیلم مورد نظر ماست. او كه همواره بازیگر پركاری است، هم در شیش و بش بازی كرده و هم در زنان ونوسی مردان مریخی. در اولی كنار او محمدرضا گلزار قرار دارد كه می‌گویند فیلمنامه شیش و بش براساس طرحی از او نوشته شده است. تبلیغات فیلم آژانس ازدواج بر بازیگر ناشناخته‌ای برای اهالی سینماست به نام بهزاد محمدی. این موضوع نیز یكی دیگر از جنبه‌هایی است كه ردپای آن را هم در این سه فیلم و هم در دیگر فیلم‌های تجاری كه با حداقل تلاش و نیروهای كارآمد ساخته می‌شوند، می‌توان دید. با این كه در كمدی استاندارد «ورود آقایان ممنوع» سازندگان در ریسكی بزرگ، بازیگری دور از دنیای سینما و دور از شهرت و محبوبیت به نام ویشكا آسایش را در نقش اصلی انتخاب كردند و پاسخ این انتخاب جسورانه خود را هم گرفتند (با برگزیده شدن آسایش در جشنواره فجر و نیز استقبال مردم از این فیلم) اما دست‌اندركاران سینمای تجاری همچنان اصرار دارند از بازیگران مشهور این نوع فیلم‌ها استفاده كنند. چنین است كه می‌بینیم محمدرضا گلزار و امین حیایی 2 ستاره سینمای عامه‌پسند ایران در سال‌های اخیر همواره با بازی‌های ضعیف‌شان مورد انتقاد نویسندگان و كارشناسان بوده‌اند و گاه با دیدن بازی آنها احساس می‌كنیم كاملا در حال تكرار تیپ‌های قبلی‌شان هستند، به این دلیل كه چیز تازه‌ای از آنان خواسته نمی‌شود. زوج گلزار و حیایی پس از موفقیت در فیلم «كما» بارها با یكدیگر در فیلم‌های دیگر هم بازی كردند كه هیچ وقت موفقیت تجاری كما تكرار نشد. در عوض آن نوع بازی و تیپ‌سازی در آنها ماند و تكرار شد و رسید به امروز كه همچنان می‌بینیم گلزار، شخصیت تر و تمیز و آقا و باشخصیت ماجراهاست و حیایی در حكم نوعی وردست شوخ و خوش‌سخن و نمكین. این‌كه این دو تیپ كنار هم از دل كدام نوع فیلم‌های سخیف كمدی متعلق به دوران فیلمفارسی می‌آیند، توضیحی نمی‌دهیم چون آنقدر در این‌باره گفته و شنیده‌ایم كه بیان آن به تكرار مكررات منجر می‌شود. جدیدترین بازیگر سینمای كمدی عامه‌پسند نیز بهزاد محمدی است كه از تئاترهای عامه‌پسند می‌آید. تئاترهایی كه محمدی بازی و كارگردانی می‌كند به مكتب تئاتر گلریز معروف است. نمایش‌هایی بدون كمترین ظرافت هنری، اما پر از اشاره‌ها و اداها و حركات رقت‌انگیز. دیدن آژانس ازدواج به تماشاگر این درس مهم را می‌دهد كه برای انتخاب بازیگران نقش‌های اصلی، آنچه ظاهرا هیچ‌گونه اهمیتی ندارد استعداد و توانایی یك بازیگر در ارائه نقش است. كافی است كسی اسم و رسمی در عرصه‌ای دیگر داشته باشد و معرف حضور مردم، آن‌گاه او بهترین گزینه است برای نقش اصلی.

كارگردان‌ها
 كاظم راست‌گفتار نخستین بار با فیلم «عروس خوش‌قدم» پا به سینما گذاشت. آن زمان بحث بر سر این بود كه او مجوز كارگردانی ندارد و فیلم او به كارگردانی آقای بهمنی مجوز ساخت گرفته است. پس از آن او سینمای كمدی و تجاری را ادامه داد و بر سر یكی از فیلم‌هایش با نام «نقاب» جنجال فراوانی به وجود آمد. بهمن گودرزی قبلا به عنوان مدیر تولید فعالیت می‌كرد و سپس چند تله‌فیلم ساخت و شیش و بش اولین ساخته سینمایی‌اش به شمار می‌رود. محمد درمنش اما فیلمسازی نسبتا باتجربه است كه در كارنامه‌اش فیلم‌های متضادی دیده می‌شود از آثار ارزشی و انتقادی گرفته تا كمدی و توقیفی. عدم نمایش فیلم قبلی او با نام «ماه‌وش» شاید مهم‌ترین دلیل و انگیزه برای این كارگردان بوده تا در فیلم بعدی‌اش صد درصد به فكر جذب گیشه باشد.