فیلم‌هایی که به دنبال عدالت هستند!

نگاهی به فیلم‌هایی كه سیستم قضایی را مورد نقد قرار داده‌اند به بهانه خبر ساخت فیلم «ماجرای دریفوس» توسط رومن پولانسكی
رومن پولانسكی، كارگردان بزرگ، سال‌هاست كه درگیر یك پرونده قضایی است. پرونده‌ای كه در طول همه این‌ سال‌ها مانع از سفر وی به آمریكا شده چون طبق قوانین اگر پایش به آمریكا برسد، توقیف خواهد شد. درحقیقت یكی از بزرگ‌ترین فیلمسازان معاصر در هیچ جای دنیا به جز فرانسه و سوئیس نمی‌تواند اقامت كند چون تحت تعقیب پلیس بین‌الملل است. او حتی در طول این سال‌ها برای دریافت جایزه اسكار فیلم «پیانیست» هم نتوانست در سالن كداك‌تیاتر حاضر شود. حكمی كه پولانسكی خیلی از آن راضی نیست و شاید به همین دلیل هم در فیلم جدیدش كه یك تریلر سیاسی است سراغ سیستم قضایی كشورهای غربی رفته. البته پولانسكی پیش از این هم ساخت تریلرهای سیاسی را تجربه كرده است. ‌آخرین فیلمش «كشتار» هم كه برمبنای نمایشنامه‌ای از یاسمینا رضا ساخته شد، طعنه‌های سیاسی فراوانی داشت. اخبار منتشر شده حاكی از این است فیلمی كه پولانسكی می‌خواهد بسازد روایتی دیگر از رسوایی ماجرای «دریفوس» است. فیلمنامه این فیلم را كه فعلا نام آن «دی» اعلام شده، رابرت هریس، همکار پولانسکی در «شبح نویسنده»، نوشته و رابرت بن‌موسی و آلن سارد كه از همكاران قدیمی پولانسكی هستند، در مقام تهیه‌کننده در آن حضور خواهند داشت. هنوز نام بازیگران فیلم مشخص نیست و قرار است فیلمبرداری پایان امسال آغاز شود.

ماجرای دریفوس یكی از رسوا‌كننده‌ترین وقایع قضایی غرب محسوب می‌شود. سال 1893 سروان دریفوس به اتهام خیانت از ارتش فرانسه بركنار می‌شود. دریفوس را متهم به جاسوسی برای آلمان كردند و حكم به حبس و تبعید وی دادند. سال‌ها گذشت تا در سال 1906 معلوم شد كه دریفوس بی‌گناه بوده و او را دوباره به ارتش فرانسه فراخواندند. پولانسكی درباره اشتیاقش نسبت به ساخت فیلمی درباره دریفوس گفته:‌ «ارتباطی کامل بین آنچه امروز در جهان می‌بینیم با وقایع صد سال قبل وجود دارد: محاکمات فرمایشی و قربانی کردن اقلیت‌ها، پارانویای امنیتی، دادگاه‌های نظامی مخفی، سرویس‌های اطلاعاتی خارج از کنترل، سرپوش گذاشتن‌های حکومتی و خبرگزاری‌های پرده‌در و هتاك.» دقیق شدن در اشتباهات سیستم قضایی همیشه سوژه جذاب و دراماتیكی برای فیلمسازان بوده است. سوژه‌ای كه بخصوص در دهه 70 رونق زیادی داشت. دهه ای كه همه به دنبال آرمان‌های آزادیخواهانه بودند و از این رو حساسیت روی سیستم‌های دولتی بیشتر بود. البته از آنجا كه این سوژه كلاسیك، امكان قهرمان‌پروری به فیلمساز می‌دهد، هنوز هم پرطرفدار است. همین 2 سال پیش جایزه اسكار بهترین فیلم خارجی‌زبان به «راز درون چشمان آنها» از كشور آرژانتین داده شد كه ماجرای آن فیلم هم پرونده‌ای بود كه در دستگاه قضاوت مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرار گرفته و بعد از سال‌ها یك دادستان وظیفه‌شناس به حكم وجدان دوباره آن پرونده را بررسی می‌كند. به همین بهانه نگاهی داریم به چند فیلمی كه دستگاه قضایی را مورد نقد قرار داده‌اند:

زندگی امیل زولا (1937)
قبل از پولانسكی، در دهه 30 این ویلیام دیترل بود كه در فیلمش ماجرای رسوایی پرونده دریفوس را به تصویر كشید. این فیلم داستان زندگی امیل زولا، نویسنده بزرگ و بنیانگذار سبك ناتورالیسم است اما تعجب نكنید چرا كه زولا نقش مهمی در پرونده دریفوس ایفا كرده است. او یكی از مدافعان بزرگ آلفرد دریفوس بود و در دادگاه هم از وی دفاع كرد. دادگاه زولا را هم به جرم دفاع از دریفوس به یك سال حبس محكوم كرد كه با واكنش تند نویسندگان و روشنفكران مواجه شد. «زندگی امیل زولا» در رشته‌های مختلف نامزد دریافت جایزه اسكار شد و در دو رشته اصلی «بهترین فیلم» و «بهترین فیلمنامه» و البته بهترین «بازیگر نقش مكمل مرد» توانست جایزه را از آن خودش كند.

زد (1969)
سینما برای كوستا گاوراس رسانه‌ای بود كه بتواند عقاید چپ‌گرایانه‌اش را با آن بیان كند. «زد» در این زمینه یكی از موفق‌ترین فیلم‌های وی است. ایو مونتان در نقش زد، رهبر یك حزب سوسیالیستی است كه برای سخنرانی به كشوری سفر می‌كند كه البته در فیلم هیچ‌گاه به نام آن اشاره نمی‌شود ولی منتقدان بر این باورند كه اشاره مستقیم گاوراس به یونان و دوران دیكتاتوری حكومت ژنرال‌ها بر آن است. زد را در خیابان به قتل می‌رسانند. سیستم قضایی آشكارا می‌خواهد روی قتل زد سرپوش بگذارد اما همسر، دوستان و هم‌حزبی‌های زد كوتاه نمی‌آیند و یك دادستان درستكار با بازی ژان لویی‌ترینیتیان از دل همان دادگاه‌های فاسد به كمك‌شان می‌آید. با وجود همه موانعی كه برایشان ایجاد می‌شود، درنهایت موفق می‌شوند دست عاملان واقعی این قضیه را، كه از ژنرال‌های مهم و قدرتمند هستند، رو كنند اما به كمك دستگاه فاسد قضایی و زد و بندها، همه آنها از حكم‌های جدی و طولانی جان سالم به در می‌برند. فیلم برنده جایزه اسكار بهترین فیلم خارجی زبان شد.

ای مثل ایكار (1979)
در ایران با نام «ترور» بارها از تلویزیون پخش شد. شاهكار قدرنادیده‌ای از‌ هانری ورنوی فیلمساز فرانسوی با بازی ایو مونتان. فیلم از حادثه ترور جان.اف.كندی الهام گرفته. یك رئیس‌جمهور در خیابان ترور می‌شود. دستگاه قضایی گروه ویژ‌ه‌ای برای تحقیق در مورد ترور رئیس‌جمهور تشكیل می‌دهد. یك نفر را كه ظاهرا تعادل روحی هم نداشته، در ارتباط با این قتل دستگیر می‌كنند و گروه ویژه می‌خواهد همه چیز را مختومه اعلام كند. اما برای بازرس ویژه‌هانری ولنی شواهد دیگری هم وجود دارد كه نشان می‌دهد دست خیلی از مقامات قضایی و بلندپایه كشوری در كار بوده است. ولنی به تحقیقاتش ادامه می‌دهد در حالی كه همه سازمان‌های رسمی می‌خواهند جلویش را بگیرند. دست آخر آنقدر به حقیقت ماجرای ترور رئیس‌جمهور نزدیك می‌شود كه درست مانند ایكاروس بال‌هایش می‌سوزد و نابود می‌شود.

و عدالت برای همه (1979)
درحقیقت نسخه‌ای است از «سرپیكو»ی سیدنی لومت. بخصوص كه بازی آل پاچینو در نقش قهرمان هر دو فیلم، شباهت‌ها را تشدید می‌كند. تفاوتش این است كه سرپیكو درباره یك پلیس صادق بود كه وسط نیروی پلیس فاسد گیر افتاده بود و اینجا آرتور كرك‌لند، وكیل صالحی است كه دستگاه قضایی فاسد می‌خواهد او را هم در منجلاب قرار دهد. به او وظیفه دفاع از یك قاضی مجرم را در دادگاه می‌دهند. كرك‌لند یا باید خلاف جریان عدالت عمل كند و باعث تبرئه قاضی شود یا شغلش را از دست خواهد داد. دیالوگ معروف پاچینو در یكی از سكانس‌های دادگاه، همه آن چیزی است كه «و عدالت برای همه» می‌خواهد از آن سخن بگوید: «عدالت چیه؟ هدف عدالت چیه؟ هدف عدالت اینه كه ثابت كنه انسان‌های گناهكار واقعا گناهكارند و انسان‌های بی‌گناه، واقعا بی‌گناه. ساده ا‌ست نه؟ نه اینقدرها هم ساده نیست. وظیفه وكیل مدافع اینه كه از حقوق یك شهروند و وظیفه دادستان اینه كه از قوانین دفاع كنه. عدالت برای همه. فقط یه مشكل این وسط وجود داره. می‌دونید چیه؟ هر دو طرف می‌خوان برنده بشن. ما می‌خوایم ببریم. ما می‌خوایم ببریم بدون توجه به حقیقت و ما می‌خوایم ببریم بدون توجه به عدالت و ما می‌خوایم ببریم بدون توجه به اینكه كی گناهكاره و كی بی‌گناه. اینجا فقط بردن مهمه.»

همه مردان رئیس‌جمهور (1976)
وقتی دستگاه قضایی از پس رسوایی مالی واترگیت كه رئیس‌جمهور وقت، ‌نیكسون هم در آن دست داشته برنمی‌آید، ژورنالیست‌ها وارد كار می‌شوند تا حقایق را برای مردم برملا سازند. تحقیقات مفصل كارل برنستاین و باب وودوارد، روشن می‌كند كه قضیه واترگیت بیش از یك پرونده مالی ساده است و اینكه دستگاه قضایی به دلیل حضور نیكسون و اطرافیانش در این پرونده، از تحقیق كافی درباره آن خودداری كرده است. «همه مردان رئیس‌جمهور» 4 جایزه اسكار از جمله جایزه بهترین فیلمنامه را كسب كرد.