درباره پیشگویی‌های سیاسی در چند اثر هنری

 

نمایشی هولناك

آه‌ها و افسوس‌ها، کوتاه و گهگاه برمی‌آمد/ و هر کسی به پیش پای خود چشم دوخته بود.

تاكید بر پیش‌بینی و غیب‌گویی‌ها برای توضیح مسائل فرهنگی، اجتماعی و یا سیاسی چندان معقول به نظر نمی‌رسد، اما برخی متفكران گاه سخنانی تامل‌برانگیز گفته‌اند كه علی‌الظاهر بعدها به وقوع پیوست. آنها نه رمل و طالع‌بینی می‌دانستند و نه اصلا احوالشان با این قبیل كارها سازگار بود. بلكه شناخت دقیق و همه‌جانبه‌ای از روحیات خود و ملت‌ها داشتند و همین شناخت سبب می‌شد كه چشم‌انداز روشن و تا حدی دقیق از وقایع پیش رو ترسیم كنند. هاینریش هاینه، شاعر آلمانی سده نوزدهم، كه سال‌های بسیاری را در تبعید گذراند در سال 1834 پیش‌بینی قابل‌توجهی كرد. وی در اثر مشهور خود «تاریخ دین و فلسفه در آلمان» با عبارات و جملاتی تامل‌برانگیز و تكان‌دهنده آینده كشورش را این گونه تبیین كرد: «مسیحیت به نوعی آن خوی جنگ‌طلبی ژرمن‌ها را تعدیل كرده است، اما به واقع نتوانسته آن را از میان برد..... همیشه فكر مقدم بر عمل است همان طور كه برق مقدم بر رعد. رعد آلمانی در راه است؛ چندان شدید نیست و به كندی می‌غرد. این رعد صدایی دارد كه قبلا نمونه‌اش را در تاریخ جهان نشنیده‌اید. آن گاه درخواهید یافت كه آذرخش ژرمن‌ها از راه رسیده است. با غرش این آذرخش، عقاب‌های آسمان به زمین می‌افتند و می‌میرند و شیرها در دورترین بیابان‌ها در لانه‌های سلطنتی‌شان مخفی خواهند شد. نمایشی در آلمان رخ خواهد داد كه انقلاب فرانسه پیش پای این نمایش به‌سان یك قصة ساده شبانی است.»

این اظهارات 99 سال قبل از به روی كارآمدن حزب نازی در آلمان بیان شده بود. آذرخشی كه دنیا را نابود كرد و هر واقعة مهم تاریخی در برابرش هیچ بود. هاینه كه خود قربانی فضای سیاسی آن زمان آلمان بود و در اشعارش غم غربت موج می‌زند، مدام از فعالیت‌های ضدفرهنگی، استبداد و میهن‌پرستی افراطی انتقاد می‌كرد. وی در نمایش‌نامه‌ای به نام «المنصور» شروع استبداد را اینگونه توصیف می‌كند: «این فقط مقدمه‌ای بیش نیست. در سرزمینی كه كتابها را به آتش می‌كشند سرانجام مردم را می‌سوزانند.» پیش‌بینی هاینه مبنی بر قدرت گرفتن گروهی كه همة سران عالم را به وحشت خواهد انداخت جدا شگفت‌انگیز است. وی در همان اثر هشدار می‌دهد كه روح جنگ‌طلبی در طول زمان ذهن و زبان آلمانی را به تسخیر درآورده است. و این در حالی است كه خود ملت از آن غافل‌اند و سرانجام روز وحشتی خواهد رسید كه ژرمن‌ها به عمق فاجعه‌ای كه با دستان خودشان رقم زداه‌اند پی خواهند برد.

 

لوچینو ویسكونتی، كارگردان سرشناس ایتالیایی، در فیلمی به نام «نفرین‌شدگان» گویی بر این پیش‌بینی هاینه صحه می‌گذارد. او در اولین فیلم از سری تریلوژی آلمانی كه سه اثر نفرین‌شدگان (1969) مرگ در ونیز (1971) و لودویگ (1973) را در بر می‌گیرد، به ماجرای خانواده‌ای اشرافی در زمان حزب نازی می‌پردازد. ویسكونتی در این فیلم كه ماجرای گره خوردن وقایع سیاسی آلمان دهه 30 را با اتفاقات خانواده‌ای به نمایش می‌گذارد، بر فساد در زمان نازی‌ها و دگرگونی‌های مبتنی بر منفعت تاكید می‌كند. از فراری دادن جانشین رئیس شركت آن خانواده، هربارت تلمان، تا شخصیت مرموز و منحرفی به نام مارتین كه خود شاید بتواند سمبلی برای این رژیم باشد. برای مثال می‌بینیم كه ماجرای تصفیه‌سازی و كشتن برخی اعضای گروه اس. آ چه تبعاتی در یك خانواده دارد. اما آنچه كه بیش از هر مسئله دیگری در این فیلم خودنمایی می‌كند سكانس مربوط به دیالوگ تلمان است. تلمان این بار گویی از بی‌توجهی به پیش‌بینی هاینه درمانده شده و همه را در روی كارآمدن این رژیم دخیل می‌داند. وی خطاب به گونتر، پسر یكی از ماموران اس. آ، این‌چنین می‌گوید:

«همه چیز به پایان رسیده. این اشتباه همه ما بود حتی خود من. وقتی كار از كار می‌گذره دیگه اعتراض كردن و حتی نجات روحت چیزی رو عوض نمی‌كنه... نازیسم را ما خلق كردیم. در كارخانه‌هایمان به دنیا آمد و با پول ما بزرگ شد.» سخنان رعشه‌آور تلمان به نوعی نقد شرایط موجود و حسرت بزرگ كردن قدرتی است كه سرمایه‌دارانی چون او دست به آن زده‌اند. اعتراف به ندیدن قدرت پنهان و ویران كننده نازی در جای جای سخنان او موج می‌زند. عدم درك درست از راه و روش آن سیستم و غرقه شدن در فضای احساسی‌گری آن دوران پرزرق و برق در این دیالوگ كوتاه به خوبی منتقل شده است. گفتار و رفتار سران کشور آنها را سرمست کرد و دیدند که معجزه رایش سوم چگونه اذهان و افكار را تخدیر و چه گرداب هولناکی برای آنان خلق کرد. باری، سرزمین هرزی ظهور کرد و تنها فایده‌اش این بود که بر پیش‌بینی هاینه صحه گذاشت! تامس كارلایل، ادیب بریتانیایی سده نوزده، معتقد بود كه در وقایع پرآشوب اجتماعی، قهرمانان می‌توانند نیروهای پرشور و برآمده از دل جامعه را كنترل ‌كنند. این قهرمانان هستند كه می‌توانند امیدها و آمال یك ملت را در مسیری موثر به كار گیرند. اما به محض اینكه ایسم‌ها جای كنش قهرمانان را می‌گیرند و آمال مردم را فرموله می‌كنند آنگاه با جامعه‌ای عاری از خصوصیات انسانی سروكار خواهیم داشت. جدا از آن بخش سخن كارلایل درباره كنش قهرمانان كه خود محل مناقشه است، بخش دوم ‌ یعنی فرموله كردن آمال مردم ‌ می‌تواند تبیینی سنجیده برای مكانیسم سیستم‌هایی مثل نازیسم باشد. وقتی آرزوها و امیدهای یك ملت به صورت بسته‌بندی به آنان عرضه شود و با مشغولیت‌های برنامه‌ریزی شده فرصت تعقل از مردم گرفته شود دیگر یقینا جایی برای احساسات رفیع بشری باقی نخواهد ماند.

 

 

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ