تراژدی جنگل
«باد در علفزار میپیچد» سومین و شاید آخرین قسمت از تریلوژی (سهگانه) خسرو معصومی درباره جنگلهای شمال است. قسمت نخست این مجموعه با نام «رسم عاشقكشی» بسیاری را پس از دیدن فیلم ضعیف «پر پرواز» دوباره به كارگردانش امیدوار كرد. بخش دوم با نام «جایی در دوردست» اصلا شباهتی به كار اول نداشت و به نسبت دو فیلم دیگر، كار ضعیفتری بود. معصومی برای ساختن سومین قسمت از فیلمش، سراغ یكی از ستارههای سینمای ایران، الناز شاكردوست رفت و او را در نقشی متفاوت به كار گرفت. نتیجه فیلم در جشنواره فجر موفقیتآمیز بود؛ علاوه بر جوایزی كه به دست آورد، بازیگرش نیز در یادداشتی كه در یكی از نشریات تخصصی سینما به چاپ رسید، بازی در این فیلم را یك اتفاق مهم در كارنامهاش دانست.
حدود 4 سال از زمان ساخته شدن این فیلم میگذرد. در این مدت كسی چندان نگران اكران یا عدم اكران باد در علفزار میپیچد نبود. در هیاهوی اكران این سالها، این سوال مطرح نمیشد كه چرا فیلمی موفق ـ كه جوایز متعددی در جشنواره فجر گرفته ـ نباید به نمایش عمومی درآید تا این كه ناگهان و بدون اعلام قبلی، باد در علفزار میپیچد، لابهلای چند فیلم كمدی بفروش، در چند سالن محدود روی پرده رفت. نحوه اكران این فیلم به شكلی بود كه از همان ابتدا میشد حدس زد چقدر ممكن است مورد استقبال قرار بگیرد. به این ترتیب پرونده اكران این فیلم هم بسته شد و خسرو معصومی كه با تلاشی خستگیناپذیر، 3 فیلم درباره قاچاق چوب در روستاهای اطراف زادگاهش ساخته بود، حالا با خیال راحت میتواند به طرحها و فیلمنامههای دیگر فكر كند.
حسن بزرگ این فیلم و 2 فیلم قبلی معصومی، تازگی و بدیع بودن لوكیشن آن است. البته هر نوع قضاوتی بر این اساس درباره فیلم بیبنیاد است. مگر میشود فیلمی را به دلیل لوكیشنهای زیبایش ستود؟
اما صحبت درباره سینمایی است كه تماشاگرش از فرط دیدن تصاویر و مناظر تكراری در آن به مرز خفگی رسیده و تصویری كه معصومی از طبیعت زیبای شمال به معرض تماشا میگذارد، واقعا در حكم یك هوای تازه برای تماشاگر ایرانی است. البته هنر معصومی فقط محدود به نمایش كارتپستالگونه این تصاویر نیست. او قصهاش را در بافتی بومی روایت میكند و اگر از بازیگر یا نابازیگر استفاده میكند، میكوشد آنها را آدمهایی از دل طبیعت معرفی كند. قصه فیلمهای او نیز درباره جنگلهای شمال است كه در دستان برخی افراد سودجو، رو به ویرانی میرود. بنابراین ویژگی ظاهری فیلمهای این كارگردان، تلفیق درام با طبیعت است كه در تسلط او در این كار، جای هیچ تردیدی نیست.
اما صحبت درباره سینمایی است كه تماشاگرش از فرط دیدن تصاویر و مناظر تكراری در آن به مرز خفگی رسیده و تصویری كه معصومی از طبیعت زیبای شمال به معرض تماشا میگذارد، واقعا در حكم یك هوای تازه برای تماشاگر ایرانی است. البته هنر معصومی فقط محدود به نمایش كارتپستالگونه این تصاویر نیست. او قصهاش را در بافتی بومی روایت میكند و اگر از بازیگر یا نابازیگر استفاده میكند، میكوشد آنها را آدمهایی از دل طبیعت معرفی كند. قصه فیلمهای او نیز درباره جنگلهای شمال است كه در دستان برخی افراد سودجو، رو به ویرانی میرود. بنابراین ویژگی ظاهری فیلمهای این كارگردان، تلفیق درام با طبیعت است كه در تسلط او در این كار، جای هیچ تردیدی نیست.
جنگل با همه وجوه نمادینش در ادبیات داستانی، در فیلمهای معصومی، هم كاركرد واقعی دارد و هم به شكلی نمادین و جایی است كه قهرمانهای فیلمهایش، راه رهایی از آن را پیدا نمیكنند. كودك فیلم رسم عاشقكشی پس از آگاهی از قتل یك سرباز به دست قاچاقچیان چوب، وحشتزده از تماشای آن تصویر، بلوغی چندده ساله را تجربه میكرد و در حقیقت راه رهایی از واقعیت را نمیدید. از سوی دیگر در فیلم باد در علفزار میپیچد نیز عاشق دلخستهای كه برای پیوند با دختر مورد علاقهاش از موانع بسیاری میگذرد، در مواجهه با جنگل گرفتار میشود و سرنوشتش به گونهای تلخ رقم میخورد. اتفاقا برای تماشاگری كه این فیلمها را با دقت بیشتری تماشا كرده است، تراژدی بزرگ در احوال شخصیتهای دیگری رقم میخورد كه جزو قربانیان نیستند.
در فیلم رسم عاشقكشی، شخصیتی كه نقش او را مهران رجبی بازی میكند، كسی است كه هم دلسوز خانواده است و هم شاهد و شریك قاچاق چوب و ویرانی جنگل. در فیلم سوم هم حسین محجوب، پدری است كه از سر فقر، به بریدن درختان رومیآورد. معصومی با درك درستش از مقوله درامپردازی، شخصیتها را به شیوه ملودرامهای معمول، به خوب و بد تقسیم نمیكند؛ بلكه اساس قصه را بر تاثیرگذاری شخصیتهایی میگذارد كه نه معصومیت كودكانه دارند و نه در قلمرو آدمهای بد و سرسپردهاند. شاید یكی از بهترین شخصیتپردازیها در كل این سهگانه، مربوط به یكی از دارودسته قاچاقچیان در رسم عاشقكشی باشد كه به حمایت از كودك، با یكی از بیرحمترین اعضای گروه درگیر میشود و سرانجام تاوان این اخلاقگراییاش را میدهد.
در فیلم رسم عاشقكشی، شخصیتی كه نقش او را مهران رجبی بازی میكند، كسی است كه هم دلسوز خانواده است و هم شاهد و شریك قاچاق چوب و ویرانی جنگل. در فیلم سوم هم حسین محجوب، پدری است كه از سر فقر، به بریدن درختان رومیآورد. معصومی با درك درستش از مقوله درامپردازی، شخصیتها را به شیوه ملودرامهای معمول، به خوب و بد تقسیم نمیكند؛ بلكه اساس قصه را بر تاثیرگذاری شخصیتهایی میگذارد كه نه معصومیت كودكانه دارند و نه در قلمرو آدمهای بد و سرسپردهاند. شاید یكی از بهترین شخصیتپردازیها در كل این سهگانه، مربوط به یكی از دارودسته قاچاقچیان در رسم عاشقكشی باشد كه به حمایت از كودك، با یكی از بیرحمترین اعضای گروه درگیر میشود و سرانجام تاوان این اخلاقگراییاش را میدهد.
به این ترتیب در درامپردازی بومی معصومی، هم حسرت از دست رفتن منابع طبیعی وجود دارد و هم نگاه غمخوارانه نسبت به انسانهایی كه بدون ذرهای پلیدی در كردار و شخصیتشان، فقط و فقط از سر فقر به این راه كشیده شدهاند. كارگردان كه علاقهمند به مایههای ملودراماتیك است، برای اثرگذاری بیشتر قصه اجتماعیاش، موضوع اصلی را در كنار یك ماجرای عاشقانه روایت میكند. در حقیقت، معصومی ابتدا حواس تماشاگرش را با قصه دختر و پسری كه قرار است ازدواج كنند، پرت میكند و سپس در لحظه موعود، ضربه و شوك نهایی را وارد میآورد. نمودار قصهگویی معصومی به این شرح است كه ابتدا 2 ماجرای غیرمرتبط را بهطور موازی تعریف میكند و سپس در زمان مشخصی، این دو رویداد را به هم ربط میدهد و عموما كل قصه با یك فاجعه به سرانجام میرسد.
هنر دیگر معصومی در این است كه میتواند بازیگرانش را در كنار نابازیگران و افراد بومی بهگونهای هدایت كند كه نتیجه كارش، چیز غیرهمجنس و غیریكدستی از آب درنیاید. مثلا او با این كه علاقه زیادی به كار در روستاهای دورافتاده دارد؛ اما هرگز حاضر نیست بومیت قصهاش را از طریق لهجه یا ویژگیهای ظاهری دیگر كدگذاری كند. در فیلمش اگر حسین عابدینی به لهجه آذری حرف میزند، او اهل این نیست كه از این لهجه، استفاده كمیك كند. اینها همه نشانگر بلوغ و پختگی كارگردانی است كه برای جذابتر كردن قصهاش، از راهحلهای آسان استفاده نمیكند و دوست دارد درامش را آنقدر درگیركننده روایت كند كه نیازی به چنین روشهای مستعملی نباشد.
هنر دیگر معصومی در این است كه میتواند بازیگرانش را در كنار نابازیگران و افراد بومی بهگونهای هدایت كند كه نتیجه كارش، چیز غیرهمجنس و غیریكدستی از آب درنیاید. مثلا او با این كه علاقه زیادی به كار در روستاهای دورافتاده دارد؛ اما هرگز حاضر نیست بومیت قصهاش را از طریق لهجه یا ویژگیهای ظاهری دیگر كدگذاری كند. در فیلمش اگر حسین عابدینی به لهجه آذری حرف میزند، او اهل این نیست كه از این لهجه، استفاده كمیك كند. اینها همه نشانگر بلوغ و پختگی كارگردانی است كه برای جذابتر كردن قصهاش، از راهحلهای آسان استفاده نمیكند و دوست دارد درامش را آنقدر درگیركننده روایت كند كه نیازی به چنین روشهای مستعملی نباشد.
یكی از معدود ضعفهای باد در علفزار میپیچد، دقیقا از جایی میآید كه معصومی ناخواسته قصد گمراه كردن تماشاگرش را دارد. منظور صحنههای 2 نفره زوج جوان است كه در دل ستاندن از یكدیگر گاهی اغراق میكنند و به شیوه فیلمهای هندی دیالوگ میگویند و رفتار میكنند. این چند سكانس كه معلوم است كارگردان از گنجاندنشان در فیلم، دنبال هدفی بوده (كه بعد از این بند به آن اشاره میشود) پرداخت سنجیدهای ندارند و میتوانستند مختصرتر برگزار شوند. به همین دلیل آنچه ممكن است نقطهضعف محسوب شود، سكتهای است كه این چند صحنه ایجاد میكند. شأن فیلم و قصه معصومی آنقدر بالاست كه نیازمند چنین دامهایی برای تماشاگر عام نباشد.
معصومی با همین چند صحنه نشان دادن تنهایی سرباز و دخترك در طبیعت، قصد نمایش معصومیت و عشق پاك پسر را دارد تا پس از سرنوشت تلخی كه در انتظارش است، تاثیر سهمگینتری روی تماشاگر بگذارد. همچنان كه در فیلم رسم عاشقكشی، كودك بودن شخصیت محوری و تلاشش برای كمك به خانواده، از او موجود بیگناه و دوستداشتنیای میسازد كه در پی اتفاقاتی، قلب تماشاگر را بیشتر به درد میآورد؛ اما این ایده مشترك در فیلم اول جواب میدهد و در فیلم سوم تبدیل به پاشنه آشیل میشود و دلیلش این است كه چنین روش و تمهیدی در رسم عاشقكشی تنیده شده در تار و پود قصه است؛ اما در باد در علفزار میپیچد، گاهی تحمیلی و گاهی اضافه به نظر میرسد.
معصومی با همین چند صحنه نشان دادن تنهایی سرباز و دخترك در طبیعت، قصد نمایش معصومیت و عشق پاك پسر را دارد تا پس از سرنوشت تلخی كه در انتظارش است، تاثیر سهمگینتری روی تماشاگر بگذارد. همچنان كه در فیلم رسم عاشقكشی، كودك بودن شخصیت محوری و تلاشش برای كمك به خانواده، از او موجود بیگناه و دوستداشتنیای میسازد كه در پی اتفاقاتی، قلب تماشاگر را بیشتر به درد میآورد؛ اما این ایده مشترك در فیلم اول جواب میدهد و در فیلم سوم تبدیل به پاشنه آشیل میشود و دلیلش این است كه چنین روش و تمهیدی در رسم عاشقكشی تنیده شده در تار و پود قصه است؛ اما در باد در علفزار میپیچد، گاهی تحمیلی و گاهی اضافه به نظر میرسد.
وقتی كارگردانی بتواند بازیگری مشهور در سینمای تجاری را چنین خوب هدایت كند و همگام با بازیگران مطرح تئاتر و سینما بسازد، باید به او تبریك گفت؛ اما متاسفانه اكران ناعادلانه این فیلم در كنار 4 فیلم تجاری و پیشپاافتادهای كه این بازیگر روی پرده دارد، عملا نشان میدهد كه سینمای ایران به كدام سو دارد میل میكند. ایكاش فیلمهایی مثل باد در علفزار میپیچد، در شرایط بهتری نمایش داده میشدند تا مشخص شود كه آیا مردم فیلمهایی از این جنس را میپسندند یا آنهایی كه سینماهای تهران و كشور را به تسخیر خود درآوردهاند. حداقل چیزی كه ما میدانیم به بخش گفتوگوی مردمی برنامه «هفت» مربوط میشود كه تقریبا همه از باد در علفزار میپیچد، راضی بودند. آیا این عجیب نیست و آیا به نظر نمیرسد كه دستانی نامرئی در حال هدایت سلیقه تماشاگران به سمت سینمایی بیارزش و بیمعنا هستند؟
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: jamejamonline.ir
مطالب پیشنهادی:
الناز شاکردوست و کارخانه پولسازی!! (+عکس)
نگاهی به فیلمهای پاییزی در حال اکران سینمای ایران
نقدی بر فیلم «شكلات داغ»
«بدرود بغداد» فیلمی برای مخاطب جهانی
نگاهی به فیلم یك اشتباه كوچولو
