كمدی؛ ژانر محبوب همه دوران‌ها
در ماه‌های اخیر صحبت از ژانر كمدی، معطوف به‌گونه‌ای خاص از این سینما شده كه در ایران رواج دارد. نام این كمدی‌ها را براساس مولفه‌های مشترك‌شان می‌شود «كمدی‌های بازاری» گذاشت. به این معنی كه برای گرم كردن بازار ساخته می‌شوند و معیارهایشان متكی به پسند عامه مردم است. بنابراین نه ابتذال، نه سخیف و نه فیلمفارسی، نمی‌توانند معادل درستی برای معرفی این جریان غالب در سینمای ایران باشند.
بازار تعیین می‌كند كه در سینمای تجاری ایران كدام فیلم‌ها می‌فروشند و طبیعی است كه برای جذب مشتری بیشتر باید كالایی را عرضه كرد كه تجربه نشان داده هم مصرف‌كننده زیادی دارد و هم بازگشت سرمایه. به این ترتیب فیلم‌هایی كه پس از «شارلاتان» و... ساخته شدند، پاسخ به نیاز بازار بودند. گفتیم پاسخ به نیاز بازار و نگفتیم پاسخ به نیاز مردم، زیرا گاهی جریان سلیقه‌سازی به گونه‌ای پیش می‌رود كه مردم چاره‌ای جز انتخاب این فیلم‌ها ندارند. كمدی، ژانر محبوب همه دوران‌ها بوده و هست. تقریبا در تمام دنیا، كمدی‌ها در هر مقطعی از تاریخ سینما، جزو لاینفك فهرست پرفروش‌ترین آثار بوده‌اند. دلیلش هم كاملا روشن است؛ سینما رفتن و فیلم دیدن یك تجربه جمعی است.
در این تجربه جمعی آنچه شور و حال مخاطبان را برمی‌انگیزد، احساس شادی و خنده است. همان كاركردی كه لطیفه‌گویی و نازك‌سخنی و مطایبه در جمع‌های دوستانه دارد (كه باعث با هم خندیدن و شادی عمومی می‌شود) فیلم‌های كمدی هم در سینما چنین تاثیری دارند. اما سوال اینجاست كه آیا می‌توان برای ایجاد این شور و حال، با هر روشی تماشاگر را خنداند یا خیر؟ پاسخ كمدی‌های بازاری به این سوال مثبت است؛ همچنان كه در این سال‌ها دیده‌ایم اغلب فیلم‌های كمدی، آثاری بوده‌اند كه به هر قیمتی خواسته‌اند تماشاگران‌شان را بخندانند اما كمدی‌های خوب آنهایی هستند كه به هر قیمتی این كار را نمی‌كنند و سینما با همه ظرفیت‌هایش، فدای 4 تا لطیفه اس‌ام‌اسی و شوخی‌های جنسی نمی‌شود (كاری كه در نمایش‌های عامه‌پسند روی صحنه در تعدادی از سینماهای تهران مرسوم است). ما قرار است درباره فیلمی به نام «بعدازظهر سگی‌سگی» حرف بزنیم كه نه مثل شارلاتان و نمونه‌های مشابهش بازاری است و نه در حد فیلم‌های خوبی مثل «اجاره‌نشین‌ها» است.
مدلی نمونه‌ای از كمدی میانه
منظور از كمدی میانه یا آبرومند، چیزی است كه در بالا تشریح كردیم. اثری حد فاصل یك فیلم خیلی خوب با یك فیلم خیلی بد. در این میان می‌توان «پسر آدم، دختر حوا» و «سن‌پطرزبورگ» را هم گنجاند؛ با این تفاوت كه فیلم رامبد جوان و بهروز افخمی از «بعدازظهر سگی‌سگی» بهتر است، اما چرا فكر می‌كنیم كه اولین ساخته كارگردانی به نام مصطفی كیایی بیشتر شایسته توجه و تامل است؟ دلیلش این است كه موفقیت «پسر آدم، دختر حوا» به لطف حضور كارگردان شناخته‌‌شده‌ای مثل جوان، با تجربه كار در سریال «مسافران» و سال‌های بازیگری در نقش‌های كمدی، موفقیت غیرقابل انتظاری نیست. همچنین سن‌پطرزبورگ با وجود فیلمنامه پیمان قاسم‌خانی، كارگردانی بهروز افخمی و حضور بازیگران كاركشته و اهل فن مثل طنابنده، قابلیت تبدیل شدن به فیلمی بسیار بهتر از چیزی كه دیدیم را هم داشت. اما آیا كسی انتظار داشت كه یك كارگردان ناشناس به نام مصطفی كیایی در نخستین فیلم بلندش با استفاده از همان عناصر آشنای سینمای كمدی بازاری، فیلمی قابل دفاع بسازد؟ بنابراین همین كه كیایی در مواردی می‌توانسته براحتی با همان فرمول آشنای سینمای بازاری فیلمش را جمع و جور كند، اما ترجیح داده كه با زحمت بیشتر، موقعیت‌هایی را خلق كند كه مغایر و متفاوت با نمونه‌های ریز و درشت این سال‌ها باشد، این به خودی خود ارزش كار كیایی را نشان می‌دهد. البته همین جا بصراحت باید از قضاوت شتابزده جلوگیری كرد و گفت كه «بعدازظهر سگی‌سگی» فیلم كمدی خوب و ارزشمندی نیست؛ بلكه صحبت از جریانی است كه در آن تلاشی برای تغییر دادن سلیقه مخاطب (و طبعا ارتقای آن) مشاهده نمی‌شود، اما كیایی با بعدازظهر سگی‌سگی این كار را كرده و در موارد بسیاری نیز فیلمش فاقد عنصر خلاقیت است و ضعف كم ندارد.
نحوه استفاده از بازیگران
به نظر می‌رسد كه مهم‌ترین ویژگی بعدازظهر سگی‌سگی نحوه استفاده از بازیگران مشهور باشد. این یكی از معدود فیلم‌های سینماست كه مجید صالحی در آن ایفاگر نقش اصلی است. صالحی با پیشینه تئاتری و نیز با درخشش در سریال‌های متعدد تلویزیون، نامی آشنا برای تماشاگران و مخاطبان عام و خاص است. سینمای ایران در این سال‌ها به گونه‌ای از او استفاده كرده كه متاسفانه تاكنون قابلیت‌هایی كه از این بازیگر در تئاتر دیده‌ایم، مشاهده نشده است. در این فیلم او نقش اصلی را به عهده دارد و در كمترین موقعیت‌هایی، عملكردی مشابه سایر فیلم‌ها و سریال‌هایش دارد. بازی كنترل شده صالحی در صحنه‌های گوناگون خوشحال‌كننده است. امیدواریم صالحی با دقت در نقش‌های پیشنهادی‌اش مسیری را طی كند تا سرانجام كارگردانان بزرگ سینما نیز بتوانند به او به عنوان بازیگری قابل اعتماد، اعتنا كنند. در انتخاب بازیگران نقش‌های مكمل و فرعی نیز شاهد همان روال مرسوم سریال‌های طنز هستیم. مثلا جمعی از بازیگران این فیلم، همان‌هایی هستند كه در سریال‌هایی مثل «زن‌بابا» یا «خوش‌نشین‌ها» دیده یا می‌بینیم. افرادی مثل سعید آقاخانی (كه البته در این دو سریال كارگردان بود)، رضا عطاران (كه خودش چهره‌ای موثر در طنزهای تلویزیونی است)، امیر نوری، علی صادقی و... اینها با همه تجربه و توانایی‌شان ثابت كرده‌اند در صورتی كه در جای مناسب خود قرار نگیرند، نباید از آنها انتظار بازی خوب داشت. بعكس اگر درست از آنها استفاده شود (كه در این مورد خاص فیلمنامه نقش موثری دارد) آنگاه می‌توان به نتیجه كارشان امیدوار و شاهد درخشش‌شان بود. در بعدازظهر سگی‌سگی خیلی صحنه‌های كم و انگشت‌شماری را می‌بینیم كه بازیگران به حال خود رها شده باشند و همان تیپ‌هایی را ارائه كنند كه بارها از آنان در سریال‌های گوناگون دیده‌ایم. در این شرایط نقش كارگردان برجسته می‌شود كه توانسته جمعی از بازیگر/ كارگردان‌های مطرح تلویزیون (مجید صالحی، رضا عطاران و سعید آقاخانی) را درست هدایت كند و از آنها بازی متفاوتی بگیرد.
اقتباس از نوعی دیگر
پیش از این یك‌بار ابراهیم حاتمی‌كیا در فیلم «آژانس شیشه‌ای» درام اصلی خود را متاثر از فیلم بعدازظهر سگی اثر سیدنی لومت، درباره شخصیتی سرگشته و شورشی روایت كرد كه برای رسیدن به هدفی فردی، در اقدامی عجیب و غیرقانونی عده‌ای از آدم‌های بی‌گناه را گروگان می‌گیرد. حاتمی‌كیا از همان زمان ساخت و اكران فیلم خوب و تحسین شده‌اش، دائما روی این نكته تاكید داشت كه فیلم سیدنی لومت را ندیده است. البته كنستانتین كوستا گاوراس، كارگردان مشهور یونانی نیز زمانی كه فیلم «شهر دیوانه» را با بازی داستین هافمن و جان تراولتا ساخت، دقیقا همین موضع را اتخاذ كرد كه فیلمش ربطی به «بعدازظهر سگی» ندارد (كه هر عقل سلیمی می‌داند «شهر دیوانه» تا چه اندازه تحت تاثیر ساختار و قصه «بعدازظهر سگی» است). بنابراین تعجبی ندارد كه كارگردانی با وجود شباهت فیلمش به فیلمی دیگر، تاثیرپذیری از آن را انكار كند. كار خوب مصطفی كیایی این است كه اولا در نحوه نامگذاری فیلمش تاثیرپذیری از فیلم لومت را یادآور شده است و ثانیا در صحنه‌ای كلیدی از فیلمش نیز با نشان دادن پلان‌هایی از فیلم «بعدازظهر سگی» به آن ادای دین كرده است. این یك اتفاق خوب در سینمای ایران است. این كه موفقیت فیلمی خارجی باعث ساخته شدن آثاری از روی آن می‌شود، نكته عجیبی نیست، چرا كه گاهی تاثیرپذیری در حد اقتباس آگاهانه، كپی‌برداری یا شبیه‌سازی نیست بلكه ممكن است آنقدر فیلم منبع روی كارگردانی اثر بگذارد كه به طور ناخودآگاه تحت تاثیر آن باشد.
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
www.seemorgh.com/culture
منبع: jamejamonline.ir
مطالب پیشنهادی:
گزارش تصویری فیلم «بعدازظهر سگی سگی»
گفتگو با کارگردان فیلم «بعدازظهر سگی سگی»
حاشیه و متن یك فیلم پرفروش
دو كله پوك درمسیر سن پطرزبورگ!
گزارش تصویری از فیلم شکلات داغ
