«نخودی» مهجور و بی‌ادعا

سال‌ها از دوران رونق سینمای كودك می‌گذرد. در اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70، سینماگران ایرانی توجه ویژه‌ای به این ژانر داشتند. بهرام بیضایی، داریوش مهرجویی، امیر نادری، كیانوش عیاری، ابوالفضل جلیلی و البته عباس كیارستمی با ساخت فیلم‌هایی نظیر باشو غریبه كوچك، مدرسه‌ای كه می‌رفتیم، شیرك، دونده، «آب، باد، خاك»، آبادانی‌ها، شاخ گاو، یك داستان واقعی، رقص خاك، خانه دوست كجاست و مشق شب، چنان اعتباری به این گونه سینمایی دادند كه تا مدت‌ها فیلم‌های كودك، ویترین سینمای ایران بود. در آن سال‌ها سینمای ایران به لطف همین آثار در محافل بین‌المللی شناخته شد و جوایز گوناگونی گرفت.
 در نمایش عمومی داخل كشور نیز سینمای كودك یك جریان جدی و اثرگذار بود، اما رفته‌رفته دوران رونق این سینما به پایان رسید و كمتر كارگردانی علاقه‌مندی خود را برای ساختن فیلمی درباره كودكان نشان داد.

 

جشنواره فیلم‌های كودك و نوجوان كه زمانی محل عرضه و نمایش این آثار بود، بتدریج به جایی رسید كه به دلیل كمبود فیلم‌های این‌گونه، بهانه‌ای برای برگزاری نداشته باشد و در آن تعدادی فیلم ویدئویی یا تلویزیونی به نمایش درآیند. مثلا فیلم «نخودی» كه به عنوان اثر برگزیده آخرین دوره برگزاری جشنواره فیلم كودك انتخاب شد، در وضعیتی ناعادلانه روی پرده رفت و در میان هیاهوی آثار نازل تجاری گم شد. یا از میان فیلم‌های غلامرضا رمضانی كه همواره دلبسته سینمای كودك بوده و همچنان مشتاقانه این سینما را پیگیری می‌كند، هنوز اثری به نمایش عمومی درنیامده است. در این شرایط می‌بینیم كه فیلم خوب و استانداردی مثل نخودی هم كه روی پرده می‌رود، با بی‌تفاوتی روبه‌رو می‌شود و امكان ارتباط طبیعی با مخاطبانش را پیدا نمی‌كند. تهیه‌كننده فیلم نخودی فرشته طائرپور است كه یكی از فعالان این سینما طی 3 دهه اخیر بوده است. تازه نباید فراموش بكنیم كه نخودی به دلیل فانتازیای قوی و قصه خیالپردازانه و نمادینش قابلیت ارتباط با مخاطب بزرگسال را هم دارد.
نخودی یك تجربه جدید در سینمای ایران است؛ قصه یك عروسك‌گردان ناكام كه به دلیل تحقیرهای بسیار، سرانجام به اندازه یك عروسك كوچك می‌شود و سپس با تلاش بسیار و یافتن سرزمین افسانه‌ای و قهرمان آن، بار دیگر اعتماد به نفس خود را بازمی‌یابد و به زندگی عادی برمی‌گردد. نكته جالب و هوشمندانه این فیلم در ارجاعات فرامتنی است كه به مخاطب می‌دهد. سینا با بازی صابر ابر، عروسك‌گردانی است كه كار و كاسبی‌اش مختل شده، چرا كه بچه‌ها دیگر به نمایش‌های عروسكی علاقه‌ای نشان نمی‌دهند و دائم سرگرم بازی‌های رایانه‌ای هستند. این خود طعنه‌ای به شرایط فرهنگی امروز است. تفاوت نخودی با یك فیلم صرفا سرگرم‌كننده كودكانه در همین اشارات هنرمندانه آن است. نگاه اعتراضی این فیلم در سایه شوخی‌های تصویری‌اش، به فرهنگ اجتماعی ایران است كه در آن روز به روز شاهد افزایش گسترده بازی‌های رایانه‌ای هستیم كه این وضعیت موجب محبوس ماندن كودكان در خانه و دوری‌شان از اجتماع و طبیعت (نكته‌ای كه غلامرضا رمضانی نیز در فیلم آخرش نسبت به آن معترض بود) می‌شود. زمانی كودكان برای تفریح، گزینه‌های تربیتی بسیاری داشتند و سرگرمی‌هایشان را اموری تشكیل می‌دادند كه به شكل‌گیری شخصیت فردی و اجتماعی‌شان نیز كمك می‌كرد. به این ترتیب نخودی همان اندازه كه برای مخاطبان كودك و بزرگسال خود آموزنده است، برای مسوولان نیز یك اثر هشداردهنده به شمار می‌آید. بیكاری هنرمندان سینما و تئاتر كودك و تبدیل شدن جشنواره‌ها و مناسبت‌های كودكانه، به یك مراسم تشریفاتی نشانگر بی‌توجهی به این جریان مهم در عرصه فرهنگی ایران است. به هر حال ویژگی‌های نمادین فیلم نخودی كم نیستند. كوچك شدن فیزیكی سینا، كنایه از تحقیر اوست و تحقیر او از یك منظر كلی، تحقیر هنرمندان حوزه‌های گوناگون فرهنگی برای كودكان است. اما با وجود این نخودی فیلمی امیدوارانه است.سینا پس از تحمل سختی‌های گوناگون در زندگی خانوادگی و حرفه‌ای‌اش، سرانجام به خواسته خود می‌رسد. این یك پایان مناسب و امیدبخش برای فیلمی است كه تلاش و مبارزه فردی را ستایش می‌كند.

 

انتخاب درست بازیگران این فیلم، یكی از جنبه‌های فكرشده و مثبت آن است. در حقیقت می‌توان مدعی بود كه بسیاری از فیلم‌های كودك به دلیل كستینگ (بازیگرگزینی) نامناسب، هم برای تماشاگر باورناپذیر از كار درآمده‌اند و هم نتوانسته‌اند در میان دیگر آثار سینمای حرفه‌ای ایران حرفی برای گفتن داشته باشند. صابر ابر كه یكی از بازیگران مطرح و نام‌آشنای سینمای ایران است، سال‌ها تجربه اجرای مسابقات و سرگرمی‌های تلویزیونی را داشته و با شركت در بسیاری از نمایش‌ها و اجراهای تئاتری، گزینه بسیار مناسبی برای ایفای نقش اصلی فیلم نخودی است. بازی خوب او در موقعیت‌های گوناگون (بویژه پس از كوچك شدنش) به كیفیت این فیلم كمك بسیاری كرده است. در كنار او رعنا آزادی‌ور به نقش همسرش، مرضیه برومند، مسعود كرامتی و علیرضا خمسه نیز بازی‌های روانی دارند. جسارت طائرپور و تیم سازنده نخودی در وهله اول، گام نهادن در مسیر پر خطر و فراموش‌شده سینمای كودك است و در وهله دوم، ریسك ساخت فیلمی با جلوه‌های ویژه فراوان. علاوه بر این‌كه صابر ابر در صحنه‌های نخودی شدنش در برابر پرده سبز بازی می‌كند و كل این صحنه‌ها با جلوه‌های بصری خوب عرضه شده‌اند، رعایت راكورد و حس صحنه، مرحله دشواری در ساخت این فیلم بوده كه به لطف كارگردانی خوب جلال فاطمی، باورپذیر از كار درآمده است.
امتیاز دیگر نخودی این است كه برای اثبات كودكانه بودنش، به هر وسیله‌ای دست به دامان كودكان نمی‌شود. حتما دیده‌اید فیلم‌های بسیاری را كه برای جلوه‌فروشی و اثبات این‌كه در ژانر كودك ساخته شده‌اند، صحنه نمایش را پر از كودكانی می‌كنند كه تاثیر چندانی بر پیشبرد قصه ندارند و اساسا شخصیت‌پردازی نشده‌اند. در عوض نخودی، قصه مردی است كه به مرور آب می‌رود و از نظر جثه و اندام شبیه كودكان می‌شود. نحوه آب رفتن سینا كه بخش مهمی از زمان فیلم را به خود اختصاص داده، سرشار از ایده‌های بامزه است و همان‌طور كه گفته شد، در لابه‌لای آن پیام‌های اجتماعی نیز دیده و شنیده می‌شود. موسیقی خوب فردین خلعتبری، تدوین سعید شاهسواری و طراحی دقیق صحنه‌های كروماكی فیلم، به موفقیت آن كمك بسیاری كرده است و نخودی حتی از نگاهی بدبینانه، یك اثر سرگرم‌كننده در سینمای كودك است كه می‌تواند به عنوان یك تجربه یا یك الگو، مورد توجه دیگر فیلمسازان نیز باشد. شاید تنها نقطه‌ضعف فیلم نخودی مربوط به صحنه‌های ملاقات سینا با شخصیت نخودی در فضایی بشدت انتزاعی باشد كه برای القای این صحنه‌ها از تكنیك انیمیشن استفاده شده است. طراحی انیمیشن این صحنه‌ها كمی اغراق‌آمیز و پر زرق و برق است و از نظر ساختار تصویری، مكمل صحنه‌های قبلی فیلم نیست.

 

جلال فاطمی یكی از فیلمسازان تحصیلكرده سینماست كه سال‌ها در خارج از كشور فعالیت می‌كرد. نخودی را او سال گذشته كارگردانی كرد كه به جشنواره همدان نرسید و امسال در این جشنواره شركت كرد. اكران نخودی در كنار «خواب‌های دنباله‌دار» (از دیگر فیلم‌های خوب و مفید سینمای كودك با هدف آسیب‌شناسی) می‌تواند گامی نخست در سر و سامان دادن به نمایش این‌گونه فیلم‌ها باشد. درست است كه كسی انتظار اكران گسترده این فیلم‌ها را ندارد اما این وضعیت نباید به روال قبل ادامه پیدا كند. در فهرست فیلم‌های دارای پروانه نمایشی كه در سال‌های اخیر موفق به اكران عمومی نشده‌اند، بخش عمده‌ای را آثاری در ژانر كودك و نوجوان تشكیل می‌دهند. دلیل این امر هم امتناع سینماداران از نمایش این فیلم‌ها با استدلال فروش نداشتن «این گونه فیلم‌هاست.»

 

 

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ

منبع: jamejamonline.ir

 

مطالب پیشنهادی:

 یك قصه شیرین و ترسناك برای بچه‌های 10 تا 90 ساله‌!

 عکس‌‌های دیدنی از فیلم «بدرود بغداد»

«ملک سلیمان» نمایش نزدیکی عالم جن و انس است