نگاهی به سریال «ستاره‌های سربی»

 

روایتی متفاوت از اعتیاد
فارغ از آسیب‌های فردی و اجتماعی اعتیاد كه اتفاقا همین بعد از مساله، سویه تراژدیك بسیاری از قصه‌ها و سریال‌ها را تشكیل می‌دهد، تجربه اعتیاد و شخصیت معتاد یكی از دراماتیك‌ترین شخصیت‌های سینمایی است و به تصویر كشیدن آن از منظرهای گوناگون میسر است.
تلویزیون هم برنامه‌های مختلفی از جمله سریال‌های متعددی درباره این معضل ساخته است، اما در «ستاره‌های سربی»، محمدرضا آهنج تلاش كرده زمینه‌ها و بسترهای اجتماعی این معضل و جوانب روانشناختی آن را دستمایه قصه خود قرار دهد. به عبارت دیگر، در ستاره‌های سربی اعتیاد در یك شبكه و مكانیسم اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرد و قصه جوانانی روایت می‌شود كه در شرایطی مسموم و وسوسه‌برانگیز فریب می‌خورند و به دام اعتیاد می‌افتند. جالب این‌كه كارگردان در این آسیب‌شناسی تصویری، به هر دو جنس زن و مرد پرداخته است كه هر كدام به طریقی اسیر این شیطان خاموش می‌شوند. به همین دلیل كارگردان در فرم روایی خود به روایت موازی تكیه می‌كند و در یك ساختار پازل‌گونه اما مرتبط و شبكه‌ای، به طرح و بسط قصه خود می‌پردازد. در واقع سریال ستاره‌های سربی 4 قصه را به موازات هم روایت می‌كند و به همین دلیل 4 شخصیت اصلی دارد كه البته در ذیل یك پیرنگ مشخص به هم پیوند می‌خورند. به عبارت دیگر، این روایت‌های موازی و مستقل قصه و سرنوشت شخصیت‌ها بتدریج و در فرآیند كل‌گرایانه به شكل واحد و یگانه‌ای به انسجام و وحدت معنایی می‌رسند كه هسته اصلی و مركزیت قصه، حول مقوله اعتیاد و زمینه‌های اجتماعی ـ فردی آلوده‌شدن به آن است. آنچه در این ساختار برجسته می‌شود، نهاد خانواده و نسبت و كاركردهای آن با این مساله است؛ نهادی كه كانون برخی از معضلات و البته بسیار ی از موفقیت‌های فردی و اجتماعی است و مبتنی بر چگونگی و كیفیت كاركردهای این واحد، بسیاری از واقعیت‌های تلخ و شیرین رقم می‌خورد. به این واسطه، نقش والدین در هر یك از این قصه‌های مستقل اما یگانه، برجسته شده و به عنصری مهم در پیشبرد داستان بدل می‌شود. تقریبا سهم زنان و دختران درخصوص اعتیاد در ستاره‌های سربی پررنگ‌تر است. این سریال داستان دختری به نام غزاله را روایت می‌كند كه در پی موضوعی، درگیر یك شبكه قاچاق و فروش مواد مخدر می‌شود و زنی به نام تهمینه از او سوء استفاده می‌كند. نسرین مقانلو با توجه به ویژگی‌های فردی و بازیگری خود بخوبی توانسته از پس نقش تهمینه برآید و این شخصیت را بسیار منطقی و باورپذیر بازی كند. البته او هم قربانی روابط دیگری بوده و قصد دارد انتقام شوهرش را كه به وسیله دوستش كشته شده است، بگیرد. این موقعیت دایره‌وار و حلقوی آدم‌ها در دل قصه كمی ‌بر پیچیدگی داستان می‌افزاید، اما چندلایه بودن سرنوشت آدمی‌ در زندگی را نیز بازنمایی می‌كند. از آن سو، فرخ نعمتی و رحیم نوروزی نیز در ایفای نقش‌های منفی خوب ظاهر شده و پازل آدم بدهای سریال را بدرستی تكمیل كرده‌اند. فرخ نعمتی در نقش جلال می‌تواند دوگانگی و فریبكار بودن این شخصیت را در رفتارشناسی خاص خود بازنمایی و یك شخصیت منفی جذاب خلق كند، اما چقدر خلافكار بودن و جعل‌كردن اسناد و مدارك با این تیپ بازی‌ای كه نعمتی از خود ارائه می‌كند، تناسب دارد؟ سوالی است كه در جواب آن باید گفت : اساسا تركیب و انتخاب بازیگران این سریال یكی از نقاط قوت ستاره‌های سربی است كه توانسته با استفاده درست از قابلیت‌های ظاهری و حرفه‌ای آنها در جذابیت بیشتر درام و درصد باورپذیری آن تاثیر بسزایی بگذارد؛ هر چند پیش از این، ستاره‌های سربی، فیلمی‌ سینمایی بود، اما تناسب معنایی و جاذبه‌های فرمی ‌آن برای روایت یك مجموعه تلویزیونی انتخاب هوشمندانه‌ای است و از حیث معنایی بر آرزوهای یخ‌زده و فلزی جوانانی گواهی می‌دهد كه آسمان رویاهای آنان دودگرفته و مسدود است. جوانانی از جنس غزاله با بازی چكامه چمن‌ماه كه وسوسه و رویاهای زندگی خارج از كشور آنها را به بیراهه می‌كشاند و در سراشیبی سقوط قرار می‌دهد. البته ستاره‌های سربی در ترسیم شخصیت‌های جوان و اساسا رویكردی كه در تحلیل رفتار آنها دارد مثل بسیاری از سریال‌های تلویزیونی، كمی ‌كلیشه‌ای و یكسویه عمل كرده است و تاكید زیادی بر عنصر غفلت و اغفال‌پذیری آنها دارد. این دست‌كم‌گرفتن هوشمندی نسل جدید، فارغ از این‌كه ممكن است برخورنده باشد و مخاطبان اصلی این سریال‌ها را كه جوانان هستند به مقاومت ذهنی و رفتاری بكشاند، در ترسیم موقعیت درام را نیز دچار نقص می‌كند یا دست‌كم ضریب تاثیر‌گذاری آن را پایین می‌آورد.

 

ستاره‌های سربی در واقع یك ملودرام اجتماعی است كه شخصیت‌های قصه آن در یك بستر اجتماعی و به واسطه برخورد و رویارویی تصادفی با هم، به سوی خلافكاری كشیده می‌شوند. شاید به همین دلیل است كه غافل‌بودن فراتر از اراده‌های فردی و در متن یك ساختار اجتماعی مورد تایید قرار می‌گیرد تا از كلیشه‌ای و شعاری‌شدن كه پیش از آن گفتیم، جلوگیری شود. مثلا با خانواده‌ای مواجه هستیم كه پدر آن، مهرداد با بازی رضا توكلی 7 سال در زندان بوده و قصور و اشتباهات او بر تربیت و سرنوشت پسرش نشان داده می‌شود.
آهنج كه پیش از این سریال «عملیات 125» را برای تلویزیون ساخته در این مجموعه از وجوه تكنیكی كه در كار قبلی بسیار پررنگ و محوری بود، فاصله گرفته و به بسترهای اجتماعی و انسانی‌تر قصه نزدیك می‌شود. در واقع آهنج جنس دیگری از سریال‌سازی را تجربه می‌كند و البته روایت متفاوت‌تری از داستان اعتیاد و پیامدهایی آن را به تصویر می‌كشد؛ روایت آدم‌هایی مثبت كه در یك جبر اجتماعی و غفلت فردی خلافكار می‌شوند.